Ляхавіцкая фартэцыя: дынаміка разбурэння помніка ў ХІХ-ХХІ стагоддзя

Сучасныя Ляхавічы – невялікі беларускі горад, цэнтр аднайменнага раёна на паўночным усходзе Брэсцкай вобласці
ЛЯХАВІЧЫ
ЛЯХАВІЧЫ
XV ст.
да 1551
1551-1572
1572
1607
Першыя згадванні ў крыніцах
Уладанне Гаштольдаў
Маёмасць Жыгімонта Аўгуста
Пераход ва ўласнасць Хадкевічаў
Пачатак будаўніцтва фартэцыі

Крыніцы
Гравюра «Абарона фартэцыі ў 1660 г.»
Інвентар цэйхгаўза
Карэспандэнцыя Яна Караля Хадкевіча

Сярод падобных збудаванняў Ляхавіцкі замак лічыўся самым моцным умацаваннем ва ўсёй Рэчы Паспалітай
Ляхавіцкая фартэцыя
На падставе гравюры апісанне фартэцыі зрабіў Міхась Ткачоў. Грунтуючыся на карэспандэнцыі Хадкевіча, Мікола Волкаў адсачыў працэс будаўніцтва замка

1648-1654 – асады казакоў; 1655 – першая маскоўская асада;
Сакавік 1660 – асада Хаванскім; 1706-1709 – асады ў Паўночную вайну
Ляхавіцкая фартэцыя

У 1775 г. як стратэгічна важны абарончы пункт замак перайшоў да дзяржавы, якая мела намер яго ўмацаваць. Апынуўшыся ў складзе Расійскай імперыі, Ляхавіцкая фартэцыя страціла сваё ваеннае значэнне і досыць хутка прыйшла ў занядбанне

У 1810 г. вандроўнік У. Бранеўскі адзначыў у сваіх падарожных нататках:
гетманскі палац, які змяшчаўся ў цэнтры, і іншыя будынкі стаялі без дахаў, сцены ад верху да нізу трэснулі i часткова разваліліся, лесвіцы на другі паверх знізу былі разабраны. Замкавыя ўмацаванні руйнаваліся, ix каменнае аздабленне і цэглу разбіралі i прадавалі. Але на той час яшчэ стаяла вежа-брама, быў цэлы пад’ёмны мост, існавалі вадзяныя абарончыя равы, якія, аднак, паступова забалочваліся.

Прасачыць дынаміку забудовы пляцоўкі, на якой знаходзілася фартэцыя дапамагаюць картаграфічныя матэрыялы XIX–ХХ ст.

Першыя картаграфічныя выявы Ляхавічаў XIX ст. адносяцца да 1840-х – 1860-х гг.

Падобнае ж адлюстравана на аналагічных картах 1850–70-х гг.

Сітуацыя змянілася ў 1880-я г., калі праз Ляхавічы прайшлі рэйкі Палескай чыгункі
Для будаўніцтва выкарыстоўваліся пераважна земляныя надзелы ў межах гораду (на планах не назіраецца павелічэння даўжыні вуліц і з’яўлення новых), у тым ліку на месцы фартэцыі
2072
4972
321
533

1-вёрстка 1890-х

1910
1930
1980

У 1986 г. былі зробленыя першыя спробы археалагічнага даследавання фартэцыі

Сучаснасць, 2016 г.
Агулам у межах замка, на бастыёнах і часткова на замкавым рове змяшчаецца больш за 60 будынкаў розных часоў і функцыянальнай прыналежнасці

Замкавая пляцоўка
Замкавы роў
Месца замкавай
брамы
Дарога падзяляе пляцоўку на
роўныя часткі

Замкавая пляцоўка
Паўночна-заходні
бастыён
Заходняя курціна

Знаходкі на падворках месцічаў
Замкавая пляцоўка

Важным крокам па захаванню фартэцыі было ўсталяванне ў 1999 годзе памятнага каменя-валуна
Аднак апошні стаіць не на тэрыторыі фартэцыі, а на сотню метраў у паўднёвым напрамку ад яе, бліжэй да магістралі і моста праз р. Ведзьма. Гэта яшчэ больш блытае ўяўленне аб месцазнаходжанні славутага аб’екта, нават сярод жыхароў Ляхавічаў, якія, жывучы на тэрыторыі фартэцыі, не ведаюць аб тым.

Помнік Ляхавіцкая фартэцыя
не ўключаны ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь
2003
2009

Такім чынам, разгледзеўшы дынаміку разбурэння помніка, можна зрабіць наступныя вынікі:
1) Сур’ёзнае разбурэння замкавых збудаванняў назіраецца ўжо ў пач. ХІХ ст.
2) Да сярэдзіны ХІХ ст. захоўваецца і дакладна вызначаецца месца фартэцыі, а таксама, магчыма, захоўваюцца і рэшткі замкавых збудаванняў.
3) З кан. ХІХ ст. пачынаецца забудова замкавай пляцоўкі прыватнымі жылымі дамамі, засыпаюцца замкавыя равы.
4) З пач. ХХ і па сённяшні час назіраецца павелічэнне колькасці збудаванняў на тэрыторыі фартэцыі, што прыводзіць да большага разбурэння і знішчэння помніка.
1
2
3
4

Для захавання помніка надзвычай важным і актуальным на сённяшні дзень з’яўляецца дакладнае вызначэнне тэрыторыі ўмацавання і як мага хуткае ўключэнне яго ў спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей, а таксама рэалізацыя мерапрыемстваў па ахове помніка, для чаго павінны быць праведзены сур’ёзныя археалагічныя і археаграфічныя даследаванні гісторыі помніка.