Мария Конопницкая (Maria Konopnicka), Madame la Vierge”

Maria Konopnicka,
1842 – 1910

„Madame la Vierge”.
Cykl opowiadań „Na normandzkin brzegu”,1904.

Реалии –
из жизни рыбаков

W sieniach pęki lin, sznurów, podrywek, koszyków; w izbach u sufitów okręciki wiszą, nad kominem muszle i gwiaździce, w podwórku wywrócone do góry dnem czółno, połamane kotwice, więcierze, zapasowe wiosła...

Podrywka – narzędzie do połowu ryb wykonane z sieci rozpiętej na dwóch skrzyżowanych pałąkach, osadzonych ruchomo na długim trzonku

Więcierz – pułapka na ryby w kształcie cylindra.
Верша – рыболовная или краболовная снасть-ловушка, представляющая собой коробчатый каркас, обтянутый сетью.
Садок рыболовный – ловушка для рыбы, приспособление для хранения пойманной рыбы во время рыбалки.

W sieniach pęki lin, sznurów, podrywek, koszyków; w izbach u sufitów okręciki wiszą, nad kominem muszle i gwiaździce, w podwórku wywrócone do góry dnem czółno, połamane kotwice, więcierze, zapasowe wiosła...
В сенях мотки верёвок, свёрнутые канаты, садки, верши; в домах к потолкам подвешены деревянные кораблики, над камином раковины и морские звёзды; во дворе бредни, перевёрнутый челнок, сломанные якоря, запасные вёсла…

Развёрнутые метафоры

I on [dom], i byt pokoleń całych, od prapradziadów, co wznieśli te zręby, aż do gospodarzy naszych, wszystko to stoi morzem i na morzu. Życie ludzkie zarzuciło tu kotwicę tak samo, jak ją nieco dalej zarzucają barki i łodzie, i tak jak one kołysze się z falą i na fali. Jego radości i nadzieje, jego klęski i żałoby kołyszą się z niem razem. Coś z płynności żywiołu weszło tu w dusze ludzkie. Każdy przypływ wypełnia je otuchą i wzmaga; każdy odpływ zabiera coś z nich i unosi z sobą. Oczy tak samo osychają z łez jak nadbrzeżne piaski, a żagiel wzdęty świeżym tchem morza, pędzi nietylko barkę, ale i krew w żyłach.

I on [dom], i byt pokoleń całych, od prapradziadów, co wznieśli te zręby, aż do gospodarzy naszych, wszystko to stoi morzem i na morzu.
И хижина, и всё житьё-бытьё целых поколений, начиная с прапрадедов, поставивших эти срубы, и до нынешних хозяев – стоит на море и держится морем.

Życie ludzkie zarzuciło tu kotwicę tak samo, jak ją nieco dalej zarzucają barki i łodzie, i tak jak one kołysze się z falą i na fali.
Жизнь человеческая бросила здесь якорь точно так же, как чуть дальше бросают якорь барки да лодки, и, подобно им, колышется на волнах.

Jego radości i nadzieje, jego klęski i żałoby kołyszą się z niem razem. Coś z płynności żywiołu weszło tu w dusze ludzkie.
Её радости и надежды, печали и горести колышутся вместе с ней. Нечто сродни переменчивости стихии вошло и в души рыбаков.

Każdy przypływ wypełnia je otuchą i wzmaga; każdy odpływ zabiera coś z nich i unosi z sobą.
Каждый прилив прибавляет им бодрости и сил, каждый отлив незримо их обкрадывает.

Oczy tak samo osychają z łez jak nadbrzeżne piaski, a żagiel wzdęty świeżym tchem morza, pędzi nie tylko barkę, ale i krew w żyłach.
Ветер сушит заплаканные глаза так же, как и прибрежные пески, а парус, раздуваемый свежим дыханием моря, гонит не только лодку, но и кровь по жилам.

Kiedy zalśnią, zabieleją żagle ku przystani wzdęte, a cała flota barek rybaczych z połowu powraca, każdy wie, że to niedziela i że to jest święto.
Когда замелькают, забелеют паруса, направляющиеся к пристани, а целая флотилия рыбачьих судёнышек возвращается с лова, каждому ясно – наступило воскресенье, пришёл праздник.

«Madame la Vierge” zna wszystkie dolegliwości, wszystkie niepokoje i smutki swojej rybaczej osady. Wie gdzie w domostwie choroba, gdzie grzech, gdzie waśń, gdzie bieda. Wie, które ręce nadmiar już zmęczone, które oczy wypłakane, zgasłe. Wie ile dzieci pod dachem się chowa i jakiem na nie wołają imieniem. Wie kiedy wróci młody marynarz, ochotnik, za którym patrzy ku brzegom Szkocyi dziewczyna.
”Madame la Vierge” wie i to nawet, gdzie na dnie morza leży jedyny syn wdowy...
waśń «kłótnia, spór»

Madame la Vierge ведомы все невзгоды, все треволнения и огорчения вверяющегося ей рыбацкого селения. Ей ведомо, где в хозяйстве приключилась болезнь, где грех, где раздор, где нечего в рот положить. Ведомо, чьи руки уже вдоволь натружены, чьи очи угасают от слёз. Ведомо, сколько ребятни ютится под каждой крышей и какими их кличут именами. Ведомо, когда вернётся молодой моряк, вслед которому, к шотландским берегам, устремлён девичий взор.
Madame la Vierge ведомо даже, где на дне морском лежит единственный сын вдовы…

Więc jedni mówią do Niej półgłośnym, żarliwym szeptem, a insi westchnieniem dziękczynnem, a jeszcze inni spojrzeniem szeroko otwartych, osłupiałych źrenic.
Одни обращают к ней жаркий поток слов, произнесённых шёпотом, вполголоса, другие – исполненный благодарности вздох, третьи – недвижный, молчаливый взгляд широко раскрытых глаз.

Реалии –
католическая церковь во Франции

Zaraz więc zaczynają dzwony bić rozgłośnie, jasno, wesoło, a mały duży do kościoła idzie.
И вот уже заливаются весело и звонко колокола, и все от мала до велика направляются в церковь.
Wszakże starzy rybacy i stare rybaczki tłumniej i ochotniej się cisną do dawnego drewnianego kościółka, w którego absydzie, w sztywnej, złoconej szacie i starodawnym normandzkim kornecie na głowie, stoi od wieków z litościwą, poczerniałą twarzą «Madame la Vierge Marie».
Однако старые рыбаки и рыбачки куда охотней теснятся в старой деревянной церковке, где в алтаре, в недвижном золочёном одеянии и старомодном нормандском чепце испокон веков являет прихожанам свой почерневший от времени милосердный лик Madame la Vierge Marie.

Absyda – апсида

Апостольник
Kornet – kobiece nakrycie głowy noszone głównie przez kobiety we Francji oraz Burgundii w 2 poł. XV wieku. Z mody dworskiej przeszedł do strojów ludowych i zakonnych. Рус. атур.

Chwyci go zakrystyan za kubrak.
Пономарь тут же схватил его за куртку.
Oparło się o księdza. Wyszedł ksiądz.
Решили, пусть рассудит кюре. Вышел кюре.
У католиков обязанности по охране, убранству церкви и подготовкой к различным праздничным и другим церковным церемониям выполняет ризничий. Он избирается или назначается.
Пономари помогают священнику, следят за освещением храма, возжигают светильники, подают кадило, выходят со свечами во время входа, следят за порядком во время богослужения, убираются в алтаре между службами; часто выполняют обязанности чтеца.
За кружкой пива мой мечтатель
Открылся кистеру душой…

Реалии –
из истории и традиций
Франции

Nowy stoi na wzgórzu i nazywa się kościołem «Zwycięstwa», a to najniepotrzebniej w świecie. Zbudowany bowiem został na pamiątkę wyzwolenia z okrutnego strachu, jaki opanował osadę na wieść, że Niemcy idą. Jakoż Niemcy istotnie szli, następujący na karki Francuzów ciężką i twardą, bo zwycięzką nogą. Już… pan Mer opasał się trójkolorową wstęgą, by godnie kapitulować, …kiedy nagle Niemcy w Honfleur stanęli i nie poszli dalej tym traktem, zaskoczeni w swych tryumfach zawieszeniem broni. …pan Mer, jak stał opasany wstęgą, tak w pełni swej urzędowości uczynił votum, że nad osadą, na najwidoczniejszem miejscu, stanie kościół…

Новая стоит на холме и называется храмом во имя Победы — нелепей не придумаешь. Построили её в память избавления от ужаса, обуявшего округу при известии, что пруссаки на подходе. И верно, пруссаки были на подходе: они шагали по французской земле тяжёлой и грубой поступью победителей. Уже… господин мэр возлагал на себя трёхцветную ленту, чтобы капитулировать достойно; …как вдруг пруссаки в Онфлёр стали и дальше не двинулись, остановленные в своём триумфальном шествии нежданно заключённым перемирием. …господин мэр, как был, при ленте и регалиях, провозгласил votum* о постройке на самом видном месте, выше посёлка, храма…

Écharpe, дословно – перевязь.
Какой эшарп кузен мне подарил!..

Ona zna wszystkich tych, za których «Dzwon utopionych» co wieczór głucho bije, i tych, których imiona kołyszą się za wiatrem, wypisane na skrzypiących deskach, za cmentarnym murem, gdzie «krzyż zaginionych» stoi.
Она знает всех тех, о ком по вечерам напоминает глухой колокольный звон “по погибшим в море”, и всех тех, чьи имена баюкает ветер, — там, за кладбищенской стеной, где стоит “крест пропавших без вести”.

Диалог

Chwyci go zakrystyan za kubrak.
— Gdzie? Po co?
A ów:
— Nic, nic! Ja tylko chcę coś powiedzieć «à Madame la Vierge».
Tak zakrystyan z pasyą:
— Schodź mi zaraz stary głupcze! Nie wolno!
A rybak:
— Co to nie wolno? Ja mam Jej coś ważnego powiedzieć, coś pilnego! Ja muszę Jej coś powiedzieć!
Пономарь тут же схватил его за куртку:
— Ты куда? Зачем?
Тот в ответ:
— Ничего-ничего! Мне только сказать кой-что à Madame la Vierge*.
Пономарь возмутился:
— Слезай сей же час, старый дуралей! Не положено!
Рыбак на это:
— То есть как не положено? Да когда мне непременно ей сказать надо! Должен я ей сказать!

A tuż w tłumie, biorący stronę rybaka pomruk: »Oo!... Ooo!«...
Oparło się o księdza. Wyszedł ksiądz:
— Bój się Boga, człowieku, co wyrabiasz? Przecież ci na ołtarz włazić nie dam!
A ów:
— Kiedy ja zaraz, Ojcze wielebny, zlezę! Tylko coś powiem Najświętszej, i zlezę!
Więc znów ksiądz:
— Zwaryowałeś, czy co ? Zastanów-że się, człowieku, że to jest wyobrażenie tylko, figura, która, choćbyś nie wiem co gadał, to cię nie usłyszy!
А в толпе уж голоса загудели — прав, мол, рыбак: верно!.. верно!..
Решили, пусть рассудит кюре. Вышел кюре:
— Побойся Бога, сын мой, что это ты затеял? Не позволю же я тебе на алтарь залезать!
Старик в ответ:
— Да я, святой отец, мигом спущусь! Мне только сказать кой-что Пресвятой!
Кюре не отступает:
— Уж не тронулся ли ты умом? Ты пойми, сын мой, это же только образ, статуя только — ей что ни говори, она тебя не услышит!

Tak rybak z oburzeniem:
— Co? Najświętsza mnie nie usłyszy?... Mnie?... Najświętsza?... Mój Jegomość?...
I machnął wymownie ręką.
A w tłumie całkiem już groźne:
— Ooo!... Oooo!...
Widzi ksiądz, że nie z tej beczki trzeba, tak rzecze:
— No, więc dobrze! Mnie powiedz, dobry człowieku, co masz do powiedzenia, a ja Jej powtórzę.
A rybak:
— A, nie! Nie mogę! To jest ważna rzecz, to ja jej muszę sam...
Рыбак вознегодовал:
— Что? Пресвятая — и не услышит? Не услышит меня? Пресвятая? Ну уж, господин кюре... — и только рукой махнул.
А толпа уже в голос гудит: верно!.. верно!..
Видит кюре, надо бы с другого конца начать — и говорит:
— Ну ладно! Мне скажи, сын мой, а я Ей передам.
А рыбак своё:
— Нет, не годится! Больно важное дело! Я сам Ей сказать должен!

Co było robić?
Kazał ksiądz przystawić do ołtarza drabinkę, rybak się na nią wygramolił, przyłożył zwiędłe wargi do ucha Najświętszej, i długą chwilę szeptał, trzęsąc głową siwą.
Zaczem westchnął z głębia, ucałował brzeg sztywnej pozłocistej szaty, grzmotnął się w piersi, przeżegnał się, i zlazł z drabinki, z rozjaśnioną błogiem światłem twarzą.
Что было делать?
Велел кюре приставить к алтарю лесенку, рыбак по ней вскарабкался, приложил обветренные губы к уху Пресвятой и долго ей что-то шептал, встряхивая седой головой.
Потом глубоко вздохнул, поцеловал край негнущегося позолоченного одеяния, ударил себя в грудь, перекрестился и сошёл вниз с лицом просветлевшим, сияющим высшим счастьем.

Французские вставки (макаронизмы)

Madame La Vierge* Пресвятая Дева (фр.)
kiedy «les sablons» zażółcą się w słońcu
когда les sablons** желтеют на солнце ** пески (фр.)
W izbie, na głównej ścianie, wisi kalendarz księżycowy, pokazujący na rok cały godziny i minuty «de la haute marais». Innego tu i nie trzeba nawet.
В хижине на почётном месте висит лунный календарь, где на весь год расписаны часы и минуты de la haute marais***. Другого календаря здесь и не надо. *** зд. приливов (фр.)
marais – région recouverte par des eaux peu profondes, en partie envahie par la végétation.
marée​​​ - mouvement journalier d'oscillation du niveau de la mer, dû à l'attraction lunaire.

Pan Mer... uczynił votum, że nad osadą, na najwidoczniejszem miejscu, stanie kościół pod wezwaniem «Notre Dame de Victoire».
I stanął.
Господин мэр… провозгласил votum* о постройке на самом видном месте, выше посёлка, храма, посвящённого Notre-Dame-de-Victoire**. И его построили.
* обет (лат.)
** Богоматери Победительной (фр.)

Авторская экспрессия
и ирония;
идиомы.

Zdaje się, że dość jest drzwi otworzyć...
Кажется, стоит только дверь отворить...
Wchodzisz i myślisz — dom na ziemi stoi.
A nieprawda!
Заходишь — думаешь, хижина на земле стоит.
А вот и нет!
…a to najniepotrzebniej w świecie.
…нелепей не придумаешь.

…pani Merowa, przybrana w jedwabną suknię już trzymała chusteczkę u oczu, które według programu zapłakanemi być miały…
… а его супруга, нарядившись в шёлковое платье, уже прижимала носовой платочек к глазам, которым полагалось быть заплаканными.
Odjęła tedy pani Merowa chusteczkę od oczu, suknia jedwabna poszła na kołek…
Тотчас супруга мэра отняла от лица платочек и рассталась с шёлковым платьем…