Historia i

Port morski
Definicja klasyczna (przełom lat 60 i 70 XX w.) – miejsce w rejonie zetknięcia się portu morzem, w którym statek i ładunek korzystają z urządzonej przystani i zorganizowanego aparatu usługowego
Definicja współczesna –węzeł gospodarczy w systemie transportu globalnego o silnym morskim charakterze, w którym koncentruje się funkcjonalnie i przestrzennie różnorodna działalność bezpośrednio lub pośrednio związana z lądowo-morskimi łańcuchami transportowymi

Współzależności rozwoju portu
i miasta portowego
Miasta i porty – składniki przestrzeni ekonomicznej regionów nadmorskich integralnie ze sobą związane i wzajemnie uwarunkowane
Z reguły czynnikiem twórczym było miasto, które generowało rozwój portu
Porty odgrywały decydującą rolę w procesie rozwoju i kształtowania się miast
Oddziaływanie portu na strukturę funkcjonalną i przestrzenną miasta zmienia się w czasie

Przekształcenia współczesnych portów morskich
Współczesne porty morskie pod względem poziomu nowoczesności oraz podatności na procesy innowacyjne dzieli się na trzy kategorie (generacje).
Zaliczenie portu do poszczególnych kategorii wyznaczają m.in. następujące kryteria:
struktura rodzajowa obrotów ładunkowych
zakres przedmiotowy funkcji gospodarczych
charakterystyczne cechy organizacji i zarządzania
charakterystyczne cechy działalności produkcyjnej
zakres funkcji podmiotu zarządzającego
organizacja przestrzenna

Porty I generacji
Określane jako porty konwencjonalne
Porty drobnicowe i niektóre masowe
Koncentrują się na funkcji transportowej, stanowią miejsce przepływu towarów między statkiem a środkami transportu lądowego
Działalność inwestycyjna ogranicza się do terenu portu
Wiele portów morskich świecie nie wyszło jeszcze z fazy I generacji

Porty II generacji
Określane jako porty przemysłowe
Ich rozwój rozpoczął się w latach 60. XX w.
Centra usług transportowych, przemysłowych i handlowych
Rozwój głównie surowcochłonnego przemysłu portowego
Silny wzrost obrotów ładunkowych, wzrost głębokości w portach, rozwój przestrzenny portów, zwiększenie zatrudnienia
Trudne do rozwiązania problemy ochrony środowiska przyrodniczego

Porty III generacji
Porty nowoczesne
Początek rozwoju – lata 80. XX w. (dynamiczny rozwój konteneryzacji w handlu i transporcie międzynarodowym, rozwój intermodalizmu i logistyki)
Poszerzenie zakresu działalności usługowej portów
Centra dystrybucyjno-logistyczne
Wysoki poziom technologii procesów ładunków, pasażerów, statków i środków transportu zaplecza
Porty jako integralna część łańcucha logistycznego o silnych powiązaniach funkcjonalnych i przestrzennych
(system logistyczny – celowo zorganizowany i połączony zespół takich elementów (podsystemów) jak: produkcja, transport, magazynowanie, odbiorca – wraz z relacjami między nimi zachodzącymi oraz ich własnościami, warunkującymi przepływ strumieni towarów, środków finansowych i informacji).

Doki londyńskie w latach 80-tych

Ugór miejski (brownfield)
Obszar charakteryzujący się:
negatywnym wpływem poprzedniego użytkowania terenu
degradacją i dekapitalizacją infrastruktury technicznej
zanieczyszczeniem, skażeniem środowiska
położeniem na obszarach zurbanizowanych, często o atrakcyjnej lokalizacji
stanowi dziedzictwo epoki industrialnej
stanowi o tożsamości danego miejsca (miasta)
wymaga nadania mu nowej funkcji użytkowej (odpowiadającej współczesnym potrzebom)
wymaga włączenia w strukturę funkcjonalno-przestrzenną miasta

Rozwój obszarów stykowych port-miasto
Najbardziej charakterystyczne przykłady powrotu do współzależnego kształtowania portu i miasta:
rewitalizacja starych struktur portowych
tworzenie waterfrontów (frontów wodnych)
Atrakcyjność lokalizacyjna starych terenów portowych wyraża się wymiernymi walorami funkcjonalnymi i niewymiernymi walorami kulturowymi
Ożywianie starych struktur portowych - ważny składnik rozwoju portów i miast portowych na świecie
Lata 60. i 70. (Stany Zjednoczone i Kanada) – początki procesu rewitalizacji

Stare tereny portowe należą do charakterystycznych typów przestrzeni miejskiej najczęściej poddawanych przekształceniom funkcjonalno-przestrzennym (obok poprzemysłowych obszarów śródmiejskich)
Dzielnice portowe w miastach europejskich należą do najwcześniej realizowanych przykładów rewitalizacji
Kryzys tych obszarów nastąpił w okresie po II wojnie światowej, zwłaszcza w latach 50. i 60. XX w. (szybki rozwój nowych technik transportu)

Zagospodarowanie i modernizacja starych terenów portowych
Dwa zasadnicze kierunki przekształceń:
restrukturyzacja oparta na funkcjach portowych (elementy funkcji dystrybucyjno-logistycznej, funkcja handlowo-administracyjna, obsługa ruchu pasażersko-turystycznego)
restrukturyzacja oparta na funkcjach pozaportowych (inwestycje typowo miejskie)
Ożywianie starych struktur portowych jest procesem ciągłym
Konieczność uzyskania równowagi między interesami portu i miasta oraz między celami społecznymi i komercyjnymi

Rewitalizacja
Proces naprawczy dotyczący przestrzeni miejskiej, polegający przede wszystkim na wprowadzeniu do zniszczonego, „martwego” obszaru miasta również innych – niż tradycyjnie tu występujące – funkcji z jednoczesnym przekształceniem istniejącej formy przestrzennej poprzez wznoszenie nowej zabudowy oraz modernizację i adaptację części znajdujących się tu obiektów na potrzeby nowego sposobu użytkowania.

Rewitalizacja
Proces przemian struktury funkcjonalno-przestrzennej terenów, które na skutek różnych uwarunkowań przechodziły poważny kryzys i nie są w stanie utrzymać swojego dotychczasowego przeznaczenia.
Planowe działania interwencyjne i naprawcze wprowadzające nowe wartości jakościowe na obszarze miasta, przede wszystkim przez wyposażenie go w nowe, odmienne od poprzednich funkcje.
Rewitalizacja miast jest procesem kompleksowym. Polega na powiązaniu zagadnień przestrzennych (architektoniczno-urbanizacyjnych), gospodarczych i społecznych. To nie tylko techniczna modernizacja budynków, ale zintegrowane podejście do planowania urbanistycznego.

Przesłanki rewitalizacji
Kryzys miastotwórczych funkcji (bazy ekonomicznej miasta), takich jak tradycyjny przemysł (np. wydobywczy, włókienniczy, stoczniowy) czy transport kolejowy;
Rozwarstwienie społeczne widoczne w przestrzeni miasta; wzrost bezrobocia, pauperyzacji niektórych grup społecznych i rozwój patologii, spotęgowane napływem imigrantów;
Powstawanie slumsów, zdegradowanych terenów poprzemysłowych i dzielnic centralnych;
Wyludnianie się miast, głównie z uwagi na odpływ ludności do parków mieszkaniowych na peryferiach (suburbanizacja);
Dekoncentracja działalności produkcyjnych i usługowych na tereny podmiejskie.

Elementy procesu rewitalizacji
Struktura funkcjonalna
Układ urbanistyczny (zagospodarowanie terenu)
Architektura (zabudowa)
System komunikacyjny
Użytkownicy przestrzeni
Społeczność lokalna żyjąca na obszarze
Pełniona rola i znaczenie w mieście (wizerunek obszaru)

Przebieg procesu
Plan działań rewitalizacyjnych sporządzany jest na podstawie studiów i analiz w zakresie potencjału obszaru oraz możliwości dokonania pożądanych przekształceń
Każda z faz procesu rewitalizacji stanowi integralny fragment przygotowanego planu postępowania
Podstawową cechą prowadzonych działań jest postępowanie według planu
Konieczne jest stworzenie odrębnej instytucji prowadzącej i nadzorującej proces oraz monitorującej jego skutki

Londyn

Fazy procesu rewitalizacji
I (wstępna) – podjęcie decyzji o prowadzeniu rewitalizacji (szczegółowa diagnoza stanu istniejącego, inwentaryzacja budowli i obiektów, określenie możliwości przekształceń)
II – utworzenie instytucji koordynatora (powołanie instytucji odpowiedzialnej za przebieg procesu)
III – sporządzenie planu rewitalizacji (poddanie planu dyskusji na forum opinii publicznej)
IV – przygotowanie terenu (uregulowanie kwestii prawnych, określenie zakresu i kosztów koniecznych inwestycji, oczyszczenie i zabezpieczenie terenu, promowanie obszaru jako miejsca inwestycji)

Fazy procesu rewitalizacji
V – realizacja planu
VI – monitorowanie efektów, wprowadzanie modyfikacji (wstępna ocena bezpośrednich skutków podejmowanych decyzji)
Proces rewitalizacji jest w całej swojej rozciągłości planowany, natomiast jego przebieg konsekwentnie i systematycznie nadzorowany

Wymiary rewitalizacji
Rewitalizacja jako proces restrukturyzacji terytorialnej przebiega jednocześnie w wielu wymiarach:
przestrzennym (kompozycja urbanistyczna, architektura, miejsce w strukturze miasta, jakość przestrzeni)
społecznym (skład grupy społecznej, wiek, wykształcenie, warunki życia, tożsamość lokalna, konflikty)
gospodarczym (zatrudnienie, bezrobocie, znaczenie ekonomiczne)
kulturowym (tradycje, historia miasta, dziedzictwo epoki industrializacji, symbolika)

Kop van Zuid – Rotterdam

Przestrzeń i architektura
Proces rewitalizacji jest najbardziej widoczny i czytelny
w organizacji przestrzeni miejskiej
Działania rewitalizacyjne mają kontekst lokalny, miejscowy, ale jednocześnie wpływają istotnie na zmianę organizacji struktury całej przestrzeni miejskiej
Nowa organizacja przestrzeni nadaje terenom miejskim zupełnie inną rangę i znaczenie
W przeszłości tereny przemysłowe czy portowe pełniły funkcje egzogeniczne, tworzyły podstawę gospodarczego rozwoju miasta
Miejskie tereny przemysłowe stanowiły o znaczeniu ośrodka w hierarchii sieci osadniczej, jednocześnie były raczej drugorzędnym fragmentem w hierarchii przestrzeni miejskiej

Przestrzeń i architektura
Tereny rewitalizowane:
stają się integralną częścią tkanki miejskiej (izolacja – otwarcie)
tworzą oryginalny fizjonomicznie fragment przestrzeni miasta (tradycyjne miejskie atrybuty przy jednoczesnym zachowaniu reliktów przeszłości przemysłowej)
pełnią funkcję reprezentacyjną
Proces rewitalizacji jest działaniem jakościowo zmieniającym strukturę przestrzeni miejskiej
Na obszarze poddanym rewitalizacji tworzy się nowa jednostka morfologiczna miasta, zastępująca poprzednią

Glasgow
(Muzeum Transportu i Komunikacji)
Antwerpia (Muzeum Historii
Miasta)

Społeczność miejska
Społeczność uczestniczącą w rewitalizacji tworzą dwie podstawowe grupy ludzi:
Zbiorowość zewnętrzna, luźno powiązana z obszarem rewitalizowanym (sprawcy procesu rewitalizacji)
Grupa podlegająca bezpośrednio procesowi przekształceń
Wprowadzenie nowych funkcji na obszarze rewitalizowanym przyciąga przybyszów (inna klasa społeczna)

Społeczność miejska
Gentryfikacja – zajmowanie przez klasę średnią obszarów zamieszkałych dotąd przez klasę niższą (sukcesja społeczna)
Segregacja i pogłębienie podziałów społecznych jako konsekwencja procesu rewitalizacji
Dzięki rewitalizacji teren zyskuje nowe wartości w wymiarze przestrzennym (podlega pozytywnym zmianom) – w kontekście społecznym pogłębia rozwarstwienie i nierówność (obszary wykluczenia społecznego, eliminacja biednych)
Integracja ludzi w przestrzeni – podstawowy aspekt społecznego wymiaru procesu rewitalizacji

HafenCity

Dziedzictwo kulturowe i tradycje obszaru
Proces rewitalizacji część historycznego dziedzictwa eliminuje, a część istotnie przekształca
Działania rewitalizacyjne:
podporządkowane są nowej organizacji przestrzeni i nowej strukturze funkcji
odniesienia do genezy obszaru i jego znaczenia w historii miasta są symboliczne
Różna percepcja przestrzeni poddanej rewitalizacji („przybysze” – „tubylcy”)

Muzeum Morskie w Magdeburg Harbour
HafenCity

Aspekt gospodarczy
Rewitalizacja, jako proces naprawczy, jest wprowadzana i realizowana w celu polepszenia istniejącej sytuacji gospodarczo-społecznej (nowy stymulator rozwoju gospodarczego)
Najistotniejszy element rewitalizacji w aspekcie gospodarczym – częściowa lub całkowita zmiana struktury funkcjonalnej obszaru
Nowe aktywności (przede wszystkim szeroko pojmowane usługi) odpowiadają ekonomicznym podstawom istnienia i funkcjonowania współczesnych miast

Londyn
Sztokholm

Konsekwencje procesu rewitalizacji
Zmiany w materialnej formie przestrzeni
Kultywowanie tradycji i dziedzictwa kulturowego
Zmiana struktury funkcjonalnej dzielnicy
Konsekwencje społeczne

Przestrzeń i architektura
Atuty (możliwości)
Nowa jakość w przestrzeni miejskiej
Oryginalna architektura i kompozycja urbanistyczna
Przywrócenie „miejskości” dawnym terenom przemysłowym
Integracja obszaru z tkanką miejską
Bariery (zagrożenia)
Operowanie na „żywym” organizmie miasta – konieczność uwzględnienia uwarunkowań spoza obszaru
Obawy inwestorów i nowych mieszkańców przed zanieczyszczeniami poprzemysłowymi
Możliwość podjęcia błędnych decyzji o lokalizacji niektórych funkcji (inwestycji)

Społeczność miejska
Atuty (możliwości)
Pojawienie się nowych mieszkańców oraz użytkowników
Podniesienie poziomu jakości warunków życia na obszarze
Bariery (zagrożenia)
Utrwalenie segregacji społecznej oraz przestrzennej
Trudność przewidzenia wszystkich skutków społecznych
Konflikty społeczne
Oferta nowych miejsc pracy niedostosowana do możliwości społeczności lokalnej
Konieczność uzyskania akceptacji społecznej

Dziedzictwo kulturowe i tradycje obszaru
Atuty (możliwości)
Zmiana wizerunku obszaru i sposobu jego postrzegania
Zachowanie tradycji dziedzictwa kulturowego obszaru oraz ciągłości jego rozwoju
Bariery (zagrożenia)
Istnienie negatywnego wizerunku i złych skojarzeń związanych z przemysłowym użytkowaniem obszaru

Aspekt gospodarczy
Atuty (możliwości)
Nowe miejsca pracy
Pokonanie kryzysu terenów miejskich
Stymulacja rozwoju gospodarczego miasta i regionu
Wprowadzenie nowych funkcji o wybitnie miejskim charakterze
Bariery (zagrożenia)
Konieczność planowego sterowania niektórymi procesami
Kryteria i sposób wyboru właściwych inwestorów
Potrzeba znacznych nakładów finansowych
Konieczność powołania i finansowania wyspecjalizowanej instytucji

Kop van Zuid

Ocena skuteczności procesu
Parametry mierzalne:
porównanie wysokości kosztów
bilans utraconych miejsc pracy
koszt utworzenia jednego miejsca pracy
wielkość i rodzaj podatków
zmiany ceny ziemi
liczba nowo wybudowanych mieszkań
wielkość populacji, która osiedliła się na obszarze

Ocena skuteczności procesu
Zmiany jakościowe:
zmiana wizerunku obszaru
podniesienie prestiżu miasta
wprowadzenie nowych funkcji
nowa postać estetyczna dzielnicy
teren rewitalizowany jako element produktu turystycznego

Jednym z najczęściej przytaczanych przykładów rewitalizacji portów, rozwijanym od wielu lat, jest Rotterdam . Po II wojnie światowej właściwie całe miasto było zrównane z ziemią. Nowe, powojenne projekty odbudowy nie zakładały nawiązania do przedwojennego układu miasta. Większość urządzeń portowych przeniesiono bliżej ujścia rzeki. Choć miasto zyskało zupełnie nową zabudowę, nie utraciło przez to charakteru morskiego i portowego; wręcz przeciwnie - nabrało cech portu dalekomorskiego, jednocześnie pozbywając się niewygodnych w dzisiejszych czasach rozwiązań historycznej zabudowy i najcięższego przemysłu z samego centrum.

Starania w kierunku przywrócenia terenów poprzemysłowych miastu i ich rewitalizacja pojawiły się od razu po zamknięciu doków. Podstawowym problemem obszaru było totalne rozbicie własnościowe obszaru na stosunkowo niewielkie podmioty. Problem ten rozwiązano w latach 80-tych, powołując London Docklands Development Corporation, której zadaniem było zdobycie całości terenów dawnych doków i przekształcenie ich według planów wystosowanych przez rząd. Dzięki tym staraniom zasiedlenie obszaru podwoiło się, a rewitalizacja wpłynęła również na obszary sąsiadujące z Dokami. Niestety, obecnie rozwój Docklands okupiony jest problemami społecznymi i znaczącą polaryzacją społeczeństwa. Jednak pozytywnych efektów tych działań w skali makro jest znacznie więcej.

Z młodszych realizacji śmiałych wizji przekształceń portów, ważnym na tle Europy, stało się baskijskie miasto Bilbao. Jeszcze 20 lat temu przeciętny Europejczyk nie miał pojęcia o jego istnieniu. Obecnie mówi się o "efekcie Bilbao". Głównym elementem, który zaważył o popularności miasta jest śmiała współczesna architektura, m.in. rozpoznawalny na całym świecie budynek Guggenheim Museum. Jest on składnikiem gruntownej rewitalizacji poprzemysłowych obszarów stykających się z morzem.