Беларусь у 1950-1990 гг

1. Спробы дэмакратызацыі грамадства ў гады “адлігі”
(1954-1964 гг.)

5 сакавіка 1953 г. памірае
І. Сталін

Барацьба за ўладу пасля смерці І.Сталіна

1956 г. – ХХ з’езд партыі, даклад М. Хрушчова “Аб кульце асобы і яго наступствах”
Дэсталінізацыя і дэмакратызацыя грамадства:
- вызваленне большасці асуджаных з ГУЛАГу
- пачатак рэабілітацыі ахвяр сталінскіх рэпрэсій (каля 700 тыс.)
- змяншэнне цэнзурнага кантролю ў СМІ і мастацтве
- дэмантаж помнікаў Сталіну і перайменаванне вуліц
Супярэчнасці:
- Крытыка Сталіна, але не сістэмы
- Умацаванне ўлады Хрушчова

У грамадска-палітычным жыцці час праўлення М. Хрушчова атрымаў назву «адліга», якая наступіла пасля доўгай сталінскай зімы»:
- дазвол друкаваць творы паэтаў і пісьменнікаў, забароненых пры Сталіне
- большая адкрытасць СССР свету – 1957 г. – сусветны фестываль моладзі і студэнтаў у Маскве
- новыя тэндэнцыі ў літаратуры, кіно, тэатры («шасцідзесятнікі»)
І. Эрынбург

Антырэлігійная і нацыянальна палітыка
Закрыццё і разбурэнне храмаў (Фара Вітаўта ў Гродна)
Атэістычнае выхаванне моладзі (забарона наведвання набажэнстваў моладзі да 18 г.)
Узмацненне русіфікацыі: перавод адукацыі на рускую мову, газет, перадач радыё, тэлебачання
Ідэя зліцця нацыяў у адзіны савецкі народ і адмаўленне ад нацыянальных культур (М.Хрушчоў: «Чым хутчэй мы пачнем гаварыць па-руску, тым хутчэй пабудуем камунізм»)
Пераслед нацыянальна арыентаваных дзеячаў (артыкул Б. Сачанкі «Шанаваць родную мову, 1957 г.)

Гаспадарчыя рэформы
1957 г. Дэцэнтралізацыя кіравання эканомікай і перабудова кіравання прамысловасцю з галіновага прынцыпу на тэрытарыяльны: (ліквідаваліся 10 міністэрстваў і ствараліся тэрытарыяльныя органы – саўнаргасы). 1962 г. узбуйненне саўнаргасаў.
Вынік: рэформы не прынеслі кардынальных паляпшэнняў у эканоміцы, а толькі ўзмацнілі прамыслова-кіраўнічую блытаніну.
НТР: развіццё неметалаёмкіх галін прамысловасці БССР – прыборабудаванне і электроніка, хімічная прамысловасць (ускладненне экалагічнай сітуацыі), энергетыка
Сацыяльная пераарыентацыя прамысловасці – павелічэнне аб’ёмаў вытворчасці тавараў народнага спажывання, павелічэнне капіталаўкладанняў у с/г, лёгкую і харчовую прамысловасць.

Сельская гаспадарка
1959 – 1964 гг.:
умацаванне адміністрацыйнага ціску на аграрны сектар:
-Ліквідацыя МТС і продаж тэхнікі калгасам;
-Узбуйненне калгасаў, стварэнне буйных аграгаспадарак;
-Неабгрунтаванае пашырэнне пасеваў кукурузы і заданні па заготоўцы мяса;
-Ганенні на падсобныя сялянскія гаспадаркі (у БССР амаль не было)
1953 – 1958 гг.:
ажыўленне сельскагаспадарчай вытворчасці:
-Павелічэнне закупачных коштаў;
-Спісанне запазычанасцяў, памяншэнне падаткаў з калгаснікаў і іх адмена (1958);
-Засваенне цаліных земляў;
-Умацаванне МТБ;
-Пашырэнне гаспадарчай самастойнасці калгасаў.

Сацыяльная палітыка
Павышенне мінімальнага заробку на 35%;
Павелічэнне памераў пенсій у 2 разы
Разгортванне масавага жыллёвага будаўніцтва («хрушчоўкі»);
Увядзенне грашовай аплаты працы калгаснікаў;
Устанаўленне 7-гадзіннага рабочага дня;
Адмена платы за навучанне;
Урбанізацыя, працоўная міграцыя ў гарады

Рэзкае пагаршэнне эканамічнай сітуацыі
Падзенне сельскагаспадарчай вытворчасці
Пагаршэнне забеспячэння прадуктамі харчавання і рост коштаў
Зніжэнне тарыфных расцэнкаў на вытворчасці
Імпарт збожжа
Вынікі гаспадарчых рэформ

2. Грамадска-палітычнае жыццё і развіццё гаспадаркі БССР у гады “застоя”
(1965 – 1985 гг.)

На пленуме ЦК КПСС у 1964 г. М.С. Хрушчоў быў абвінавачаны ў “валюнтарызме і суб’ектывізме” і зняты з пасады Першага сакратара ЦК КПСС.
Генеральным сакратаром (1966) ЦК КПСС быў выбраны Л.І. Брэжнеў. Старшынёй Савета Міністраў СССР стаў А.М. Касыгін.
Змянілася і кіраўніцтва БССР пасаду першага сакратара ЦК КПБ замест К.Т. Мазурава заняў П.М. Машэраў

Перыяд 1965-1985 гг. атрымаў назву “застой”
Зварочванне працэсаў дэсталінізацыі і дэмакратызацыі грамадства:
Спыненне працэсу рэабілітацыі рэпрэсаваных (каля 200 чал.)
Узмацненне цэнзуры (пастанова ЦК КПСС “Аб павышэнні адказнасці кіраўнікоў органаў друку, радыё, тэлебачання, кінематаграфіі, устаноў культуры і мастацтва за ідэйна-палітычны ўзровень публікуемых матэрыялаў і рэпертуару”, 1969)
Пашырэнне прымянення артыкулаў Крымінальнага кодэксу за антысавецкую прапаганду, захаванне і распаўсюджванне літаратуры такога зместу
Замоўчванне і адсутнасць крытыкі негатыўных з’яў савецкай рэчаіснасці

Вынік: з’яўленне дысідэнцкага руху – супрацьстаянне савецкай ідэалогіі без гвалтоўных метадаў барацьбы.
Формы – індывідуальны супраціў, падпольныя гурткі і асяродкі, самвыдат
Агульнадэмакратычная плынь – (А. Сахараў, А. Салжаніцын), М. Кукабака, група Ханжанкова
А. Сахараў
М. Кукабака
С. Хажанкоў

Нацыянальная плынь – акадэмічны асяродак (М.Чарняўскі, З.Пазняк), асяродак “На Паддашку” (Я.Кулік, А.Марачкін), “Беларуская майстроўня” (С.Дубавец, Г.Мацур)
З. Пазняк
Беларуская майстроўня

Рэлігійная плынь – Э.Сабіла (баптызм), У.Чарняўскі (каталіцтва), В.Данілаў (уніяцтва)
кс. У. Чарняўскі

Метады барацьбы з дэсідэнцтвам – высылка, турэмнае зняволенне, прымусовая псіхіятрыя, звальненне з працы, вучобы, пазбаўленне савецкага грамадзянства
7 чалавек, якія выйшлі на Чырвоную плошчу ў Маскве 23.08.1968 г. супраць увядзення савецкіх войскаў у Чэхаславакію

Замацаванне ўлады партыйнай наменклатуры (прывілеяваны клас савецкага грамадства)
Кантроль партыі над саветамі, прафсаюзамі, камсамолам
Прывілеі наменклатуры ў размеркаванніі матэрыяльных каштоўнасцяў
Пратэкцыянізм і карупцыя
Герантакратыя – сталы ўзрост і слабое здароўе кіраўнікоў (сярэдні узрост членаў Палітбюро – 62 гады).
Вынік: Зніжэнне даверу народу да партыі і рост абыякавасці да савецкай ідэалогіі

Л. Брэжнеў і Э. Хонэкер

Адсутнасць сур’ёзных узрушэнняў у палітычным жыцці краіны, сацыяльная стабільнасць і высокі ўзровень жыцця;
паляпшэнне матэрыяльнага становішча (жыллёвае пытанне, рост даходаў)
рост спажывецкіх адносін да рэчаіснасці
Вынік: пашырэнне негатыўных з’яў – п’янства, наркаманіі, марнатраўства, крадзежу дзяржаўнай уласнасці, дэфіцыту і спекулянства

Канстытуцыі СССР 1977 г. і БССР 1978 замацавалі кіруючую ролю КПСС і канцэпцыю “развітога сацыялізму”
Дэкларавалася:
Высокі эканамічны патэнцыял
Поўнае панаванне дзяржаўнай уласнасці
Адзінства савецкага народа
Вядучая і накіроўваючая роля партыі, як “партыі усяго народа”
Рэальнае становішча:
Асутнасць мадэрнізацыі гаспадаркі, нарастанне тэхнічнага і тэхналагічнага адставання ад капіталістычных краін
Незацікаўленасць працоўных у выніках сваёй працы, сацыяльная ўраўнілаўка, “ценевая эканоміка”
Ігнараванне этнічнай разнастайнасці народаў СССР, татальная русіфікацыя
Вынішчэнне іншадумства

Эканамічныя рэформы 1965 г. (“касыгінскія”)
Мэты:
Павелічэнне тэмпаў развіцця і павышэнне ўзроўню жыцця насельніцтва
Пераход ад экстэнсіўнай да інтэнсіўнай мадэлі эканомікі
Прамысловасць:
Скарачэнне планавых паказнікаў са 100 да 8
Ацэнка эфектыўнасці працы прадпрыемства па аб’ёму рэалізацыі прадукцыі
Павышэнне самастойнасці прадпрыемстваў , гаспадарчы разлік
Стварэнне на прадпрыемствах грашовых фондаў для развіцця вытворчасці, матэрыяльнага стымулявання, сацыяльнага забеспячэння
Змена сістэмы кіравання вытворчасцю – ліквідацыя саўнаргасаў і аднаўленне міністэрстваў.

Сельская гаспадарка:
Цвёрды і нязменны план на 5 гадоў для кожнага суб’екта гаспадарання
Павышэнне закупачных коштаў на с/г прадукцыю ў 1,5-2 разы, 50% надбаўка за звышпланавую прадукцыю
Умацаванне матэрыяльна-тэхнічнай базы калгасаў
Павышэнне самастойнасці калгасаў, элементы гаспадарчага разліку
Зняцце абмежаванняў на ўтрыманне ўласных гаспадарак
Спецыялізацыя с/г па зонах і ўнутры раёнаў, стварэнне адзінага аграпрамысловага комплексу рэспублікі.
Разгортванне меліярацыйных работ і павелічэнне пасяўных плошчаў

Вынікі рэформы
8-я пяцігодка (1966-1970) стала самай паспяховай за ўвесь час існавання СССР (“залатая пяцігодка”)
У БССР уведзена ў эксплуатацыю 78 буйных прадпрыемстваў, 222 вытворчых і навукова-вытворчых аб’яднанняў (оптыка-механічнае аб’яднанне і інш.)
Вызначальны напрамак набылі энергетыка, машына- і прыборабудаванне, хімія і нафтахімія, электроніка і радыёэлектроніка, вытворчасць мінеральных угнаенняў
Сельская гаспадарка стала рэнтабельнай

Згортванне рэформ
Адсутнасць падтрымкі рэформ сярод партыйнага кіраўніцтва, перамога кансерватыўнага крыла
Прыярытэт ідэалогіі над эканамічнымі метадамі, нежаданне рэфармаваць камандна-адміністрацыйную сістэму
Экспарт энерганосбітаў і магчымасць забяспечваць матэрыяльны ўзровень жыцця насельніцтва без структурных рэформ
Вынік: зніжэнне тэмпаў і тармажэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця, нарастанне крызісных з’яў

Нарастанне крызісных з’яў
У пач. 80-х гг. крызіс у с/г: не расла ўраджайнасць, страты прадукцыі пры ўборцы, транспарціроўцы і захоўванні (20-49%)
Абвастрэнне харчовай праблемы: рост закупак харчавання за мяжой, увядзенне нарміраванага спажывання
Стварэнне Аграрна-прамысловага комплексу СССР (Белаграпрам) і прыняцце Харчовай праграмы (1982) – не выканалі сваёй функцыі
Рост даходаў не забяспечваўся адпаведным ростам выпуску тавараў народнага спажывання, што прыводзіла да дэфіцыту, чэргаў, росквіту ценявой эканомікі
Пагаршэнне экалагічнага становішча ў рэспубліцы

СССР на міжнароднай арэне
2-я пал. 60-х – абвастрэнне канфрантацыі з Захадам (вайна ў В’етнаме (1964-1975), увод войск у Чэхаславакію (1968), канфлікт з Кітаем (1969))
к. 60 – 1 пал. 70-х гг. – міжнародная разрадка, паляпшэнне адносін СССР з Захадам, спыненне гонкі ўзбраенняў (дагавор аб прадухіленні ядзернай вайны, сумесны касмічны прект СССР і ЗША (Саюз-Апалон), усталяванне адносін з ФРГ)
к. 70 – 1 пал. 80-х гг. – абвастрэнне канфрантацыі (“экспарт рэвалюцыі”, вайна СССР у Афганістане (1979-1989гг.))

3. Палітыка “перабудовы”. Распад СССР (1985-1991 гг.)

1982 г. – памірае Л.І. Брэжнеў
Генеральным сакратаром ЦК КПСС становіцца Ю.У. Андропаў, пачынаецца барацьба з карупцыяй і ўмацаванне дысцыпліны, нарастае канфрантацыя з Захадам
У 1984 г. кіраўніком краіны становіцца К.У. Чарненка, кароткі перыяд вяртання “застою”
У 1985 г. Генеральным сакратаром ЦК КПСС выбраны самы малады член Палітбюро М.С. Гарбачоў

Мэты “перабудовы”
Дэмакратызацыя палітычнай сістэмы і грамадства.
Рэфармаванне эканомікі, “паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця”.
Разрадка ў знешняй палітыцы, спыненне гонкі ўзбраенняў.

Мерапрыемствы
Палітыка галоснасці і дэмакратызацыі – стварэнне сацыялізму “з чалавечым тварам”
Адмена цэнзуры (друкуюцца забароненыя пісьменнікі, дэсідэнты)

Аднаўленне працэсаў “дэсталінізацыі”
рэабілітацыя ахвяр сталінскіх рэпрэсій – 130 тыс.
14.06.1988 створана урадавая камісія па расследаванню месца масавага растрэлу у Курапатах

Абуджэнне нацыянальнай свядомасці, цікавасць да мовы, гісторыі і культуры. Таварыствы “Талака”, “Паходня”, “Узгор’е”

У 1987-89 гг. адбываецца палітызацыя дзейнасці грамадскіх арганізацый, яны выступаюць з крытыкай палітыкі ўладаў
30.10.1988 – “Дзяды” – масавае шэсце у Курапаты, якое было разагнана уладамі
1989 – стварэнне Беларускага народнага фронту

Адмена артыкула аб кіруючай ролі КПСС
Стварэнне пастаяннага парламента Вярхоўнага Савета СССР (1989) і Вярхоўнага савета БССР (1990) на альтэрнатыўнай аснове (на 310 месцаў 1769 кандыдатаў), увядзенне пасады Прэзідэнта СССР (1990) і выбары М.С. Гарбачова
Старшыня Вярхоўнага Савета БССР – М. Дземянцей
Мікалай Дземянцей
У парламенце фарміруецца апазіцыйная фракцыя (дэпутаты ад БНФ)

27 ліпеня 1990 Вярхоўны савет БССР прымае Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце БССР
Беларусь абвяшчалася суверэннай дзяржавай, атрымала права на стварэнне ўласнага нацыянальнага банка і грашовай сістэмы, сваіх узброеных сілаў, права на заключэнне добраахвотных саюзаў з іншымі дзяржавамі.
Дата прыняцця гэтай Дэкларацыі была абвешчана Днём Незалежнасці Рэспублікі Беларусь (1992-1995)

Абвастрэнне міжнацыянальных адносін у СССР і “парад суверэнітэтаў” (1988-1991) – прыярытэт рэспубліканскага заканадаўства над саюзным
Патрэба ў вырашэнні далейшага лёсу СССР
17.03.1991 – Усесаюзны рэферэндум аб захаванні СССР
За захаванне Саюзу ў абноўленай форме (Саюз Суверэнных Дзяржаў) выказалася 76%, у БССР – 82,7%
Падпісанне новага Саюзнага дагавору было прызначана на 20 жніўня 1991 г.

19.08.1991 частка кіраўніцтва КПСС арганізавала спробу дзяржаўнага перавароту, мэта якога захаванне СССР і адхіленне ад улады прэзідэнта СССР М.С.Гарбачова
Быў створаны Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы (ГКЧП), які абвясціў сябе ўладай і ўвёў надзвычайнае становішча
21 жніўня канстытуцыйная улада была адноўлена, а КПСС забаронена

25.08.1991 – прыняты Закон “Аб наданні статусу канстытуцыйнага закона Дэкларацыі Вярхоўнага Савета БССР аб дзяржаўным суверэнітэце БССР”
19.09.1991 – законы
“Аб назве БССР” – Рэспубліка Беларусь
“Аб дзяржаўным сцягу”
“Аб дзяржаўным гербе”

Першым кіраўніком незалежнай Рэспублікі Беларусь стаў Старшыня Вярхоўнага Савета С.С. Шушкевіч
Прэм’ер-міністрам (кіраўнік ураду) – В.Ф. Кебіч
С. Шушкевіч
В.Кебіч

7-8.12.1991 – кіраўнікі Расіі (Б.Ельцын), Украіны (Л.Краўчук) і Беларусі (С.Шушкевіч) падпісалі пагадненне аб спыненні існавання СССР і стварэнні СНД (Садружнасць Незалежных Дзяржаў)

Этапы эканамічнага рэфармавання
1985-86 (паскарэнне)
1) Выкарыстанне “скрытых рэзерваў”
(максімальная загрузка вытворчых магутнасцяў, шматзменная праца; умацаванне працоўнай дысцыпліны; прапановы рацыяналізатараў; развіццё сацспаборніцтва).
2) Антыалкагольная кампанія.
3) Барьцьба з “непрацоўнымі даходамі”
4) Дзяржпрыёмка.
Вынік: рост колькасці аварый, скарачэнне даходаў ад продажу спіртнога, павелічэнне адміністрацыйнага апарату

26 красавіка 1986 – аварыя на Чарнобыльскай АЭС
23% тэрыторыі БССР забруджана
Выведзена з абароту каля 20% с/г угоддзяў
Ліквідавана 415 населеных пунктаў
Агульныя страты: 32 гадавыя бюджэты БССР

2. 1987-89 (увядзенне элементаў рынку)
Пашырэнне самастойнасці прадпрыемстваў, пераход на гаспадарчы разлік і самафінансаванне
З’яўленне прыватнага сектару (кааперацыя)
Арэнда зямлі і ўвядзення новых форм гаспадарання у с/г (агракамбінаты, фермерства)
Скарачэнне выдаткаў на ВПК
Скарачэнне міністэрств і ведамств
Адмена манаполіі дзяржавы на знешнеэканамічную дзейнасць (СП)
Вынікі: легалізацыя “ценявой эканомікі”, таварны голад, увядзенне талонаў, інфляцыя

3. 1989-1991 (пераход да рынку)
Паэтапная прыватызацыя
Абмежаванне эканамічнай улады цэнтра
Вынікі: развал эканамічных сувязяў паміж рэспублікамі, рост інфляцыі, беспрацоўя, збядненне насельніцтва
Асаблівасці Беларусі: больш мягкая форма негатыўных працэсаў за кошт назапашанага патэнцыялу.

“Новае палітычнае мысленне”
Змена знешнепалітычнага курсу СССР, адыход ад канфрантацыі з Захадам
Курс на раззбраенне
Вывад войск з Аўганістана (1989)
Аб’яднанне ФРГ і ГДР (1990)
Вынік: канец «халоднай вайны

Вынікі “перабудовы”
пазітыўныя
Разбурэнне таталітарнай сістэмы
Замацаванне палітычных свабод і свабоды сумлення
Стварэнне пастаяннага парламента
Пачатак дэмілітарызацыі краіны
Ліквідацыя гонкі ўзбраенняў і ваеннага супрацьстаяння дзяржаў
негатыўныя
Абвастрэнне міжнацыянальных супярэчнасцяў у СССР
Пагаршэнне сацыяльна-эканамічнага становішча насельніцтва
Паслабленне ўлады ў цэнтры і на месцах
Парушэнне эканамічных сувязяў паміж рэспублікамі
Паслабленне абароназдольнасці ўсіх рэспублік

4. Адукацыя і навука БССР
ў 1944-1985 гг.

сяр. 40 – сяр. 50-х гг.
Аднаўленне матэрыяльна-тэхнічнай базы ўстаноў адукацыі і навукі
Недахоп настаўнікаў, выкладчыкаў, вучоных
Да 1950 г. адноўлена сетка сярэдняй, сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыі, створана наноў у Заходняй Беларусі
Пераход да ўсеагульнага 7-гадовага навучання
Стварэнне вячэрніх школ рабочай і сельскай моладзі
Вяртаюцца з эвакуацыі і аднаўляюць працу ВНУ – БДУ, педінстытуты, кансерваторыя, БПІ, медыцынскі інстытут
Ствараюцца новыя ВНУ – Беларускі тэатральны інстытут (1945), Мінскі дзяржаўны інстытут замежных моў (1948), (29 ВНУ у 1950 г. у БССР).
Заідэлагізаванасць навукі, дзяленне на “сацыялістычную” і “капіталістычную”
Тэндэнцыя – скарачэнне навучання на беларускай мове, выкараненне нацыянальных асноў адукацыі.

сяр. 50 – сяр. 60-х гг.
1958 г. – рэформа адукацыі па увядзенню політэхнічнага навучання і працоўнага выхавання.
1959/60 гг. – ператварэнне сямігодак у васьмігодкі, сярэдніх 10-гадовых у 11-гадовыя з вытворчым навучаннем (з 1964 вяртанне назад), стварэнне пры школах майстэрняў
1959 г. – Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР
Стварэнне новых ВНУ
Узмацненне русіфікацыі – вывучэнне беларускай мовы на выбар бацькоў, поўная русіфікацыя ВНУ

Павелічэнне асігнаванняў, рост колькасці навуковых устаноў і навуковых работнікаў, асваенне космасу, атамная энэргетыка
Вядучая роля – Акадэмія навук БССР (стварэнне новых інстытутаў і навуковых накірункаў).
Галіновая навука – аўтаматызацыя і рабатызацыя прамысловасці
Тэндэнцыі - слабое пранікненне навуковых дасягненняў у прамысловасць, ідэалагічныя абмежаванні развіцця сацыяльна-гуманітарных навук