Беларусь у гады Вялікай Айчыннай Вайны i Пасляваеннае Аднаўленне (1941-1953)

1. ПАЧАТАК ВЯЛІКАЙ АЙЧЫННАЙ ВАЙНЫ

Перадваеннае становішча БССР
Саветызацыя Заходняй Беларусі
Стварэнне ў 30-я гг. абарончых ліній уздоўж заходняй мяжы (лінія Сталіна і лінія Молатава)
Распрацоўка наступальнай ваеннай дактрыны СССР, мілітарызацыя грамадства (новыя віды ваеннай тэхнікі, законы аб узмаццненні дысцыпліны, узмаццненне ідэалагічнай работы)
«Дагавор аб дружбе і мяжы» паміж СССР і Германіяй

Нападзенне Германіі на СССР
22 чэрвеня 1941 г. без абвяшчэння вайны Германія нападае на СССР, пачынае рэалізоўваць план «Барбароса»
Наступленне ажыццяўлялася трыма групамі армій:
“Поўнач” – праз Прыбалтыку на Ленінград,
“Цэнтр” – праз Беларусь на Маскву,
“Поўдзень” – на Украіну.
Баявыя дзеянні планавалася завяршыць да 1 кастрычніка выхадам на рубеж Архангельск – Волга-Астрахань

Абарона Брэсцкай крэпасці (22-30.06)
Брэсцкая крэпасць першай прыняла на сябе удар
Фамін Я.
Кіжэватаў А.
Гаўрылаў П.
Зубачоў І.

На Беларусі войскам Заходняга фронту супрацьстаяла самая магутная нямецкая група армій “Цэнтр”
28.06 – акупаваны Мінск, у акружэнні апынулася больш 300 тыс. савецкіх салдат
Камандуючы групай
армій “Цэнтр”
Ф. фон Бок
Камандуючы
Заходнім фронтам
Паўлаў Д.Г.

Савецкія ваеннапалонныя
пачатку вайны
Презентация предоставлена сайтом "WWW.OTBET.NET"

Абарончыя баі
Бітва пад Сянно 6-10.07 – савецкі контрудар з мэтай спыніць наступленне на Віцебск
Абарона Магілёва (3-26.07)
Абарона Гомеля (12-19.08)
Смаленская бітва (10.07-10.09)

Арганізацыя абароны краіны

Значэнне абарончых баёў летам 1941 г
Савецкае камандаванне атрымала час для разгортвання сілаў другога стратэгічнага эшалону на лініі рэк Заходняя Дзвіна-Днепр
Сарваны тэрміны захопу Смаленска і Масквы, што зрабіла немагчымай рэалізацыю “бліцкрыга”
Мабілізацыя абарончых рэсурсаў краіны.
Прычыны паразы ЧА на першым этапе вайны
Пралікі Сталіна і яго акружэння ў ацэнцы ваенна-стратэгічнага становішча і тэрмінах пачатку вайны
Рэпрэсіі супраць камандзіраў ЧА ў 30-я гг.
Расцягнутасць савецкіх войск уздоўж лініі фронту. Раптоўнасць нападзення.
Большы вопыт гітлераўскай арміі вядзення баявых дзеянняў.

2. АКУПАЦЫЙНЫ РЭЖЫМ НА ТЭРЫТОРЫІ БЕЛАРУСІ

Генеральны план “Ост” –
план кіравання ўсходнімі акупаванымі тэрыторыямі
Уключаў:
Генацыд і этнічныя чысткі
Выкарыстанне працоўных рэсурсаў
Каланізацыя акупаваных тэрыторый
Перасяленне часткі насельніцтва і германізацыя
“Канчатковае вырашэнне яўрэйскага пытання”

Было створана Імперскае міністэрства па справах акупаваных усходніх тэрыторый на чале з А. Разенбергам
Ліквідавалася савецкае адміністрацыйнае дзяленне. Былі створаны рэйхскамісарыяты:
Остланд і Украіна
Планавалася стварыць: Каўказ, Масковія, Туркестан

Тэрыторыя Беларусі была падзелена:
Правінцыя Усходняя Прусія
Генеральная акруга “Беларусь”
Рэйхскамісарыят “Украіна”
Тылавы раён групы армій “Цэнтр”
Узброенай апорай фашысцкага рэжыму з’яўляліся акупацыйныя войскі вермахта – ахоўныя дывізіі (5 у 1941 г. на тэрыторыі Беларусі ). Яны вартавалі камунікацыі і іншыя ваенныя аб’екты, лагеры ваеннапалонных, вялі барацьбу супраць партызан і насельніцтва.

На тэрыторыі Беларусі была створана сістэма лагероў і турмаў, дзе без суда і вызначэння тэрмінаў зняволення знаходзіліся дзесяткі тысяч чалавек.
Месцы зняволення падзяляліся: лагеры смерці для ваеннапалонных (дулагі, шталагі, афлагі), для цывільнага насельніцтва (працоўныя лагеры СД, жаночыя лагеры, перасыльныя лагеры СС, штрафныя, гета) і інш.
Усяго на тэрыторыі Беларусі было больш за 260 лагероў смерці, іх філіялаў і аддзяленняў.
Самым буйным не толькі на Беларусі, але і ўсяго СССР з’яўляўся Трасцянецкі лагер смерці, дзе было знішчана 206.500 чалавек.
Б. Папоў

Лагер Азарычы
Шталаг 352, лагер Масюкоўшчына

Ва ўсіх гарадах для яўрэйскага насельніцтва былі створаны гета – раёны гвалтоўнай ізаляцыі.
На Беларусі было 238 гета у 216 населеных пунктах. Самае вялікае ў Мінску (100 тыс. чал.)
У Мінск для знішчэння дэпартавалі яўрэяў з Еўропы
За гады акупацыі ў Беларусі загінула ад 400 да 898 тыс. яўрэяў, большасць з іх – вязні гета.
З 1 жніўня 1943 пачынаецца ліквідацыя ўсіх гета ў “Остландзе”. У Беларусі выяўлена 448 месцаў растрэлу яўрэяў.
Халакост (Шоа) – генацыд яўрэйскага народа
Яўрэі Мінскага гета
Канфіскаваныя рэчы еўрапейскіх яўрэяў

За гады акупацыі Беларусі нямецка-фашысцкія захопнікі правялі больш за 140 карных аперацый. Было знішчана 5. 295 населеных пунктаў, у тым ліку 628 – разам з жыхарамі.

Моладзь вывозілася на работу ў Германію, як дабраахвотна так і прымусова.
За часы вайны на працу ў Германію з СССР было вывезене ад 5 да 7 млн.чал, з Беларусі каля 450 тыс.
З. Гарачка

Калабарацыянізм –
супрацоўніцтва з акупантамі
Прычыны:
Супярэчнасці савецкага ладу – было шмат пакрыўджаных савецкай уладай (раскулачванне, рэпрэсіі)
Нацыянальная палітыка СССР – нацыянальна арыентаваныя сілы імкнуліся стварыць самастойную дзяржаву
Прыстасаванне ва ўмовах акупацыі, спосаб выжыць
У Беларусі колькасць калабарантаў ацэньваюць у 80-100 тыс.

3. ПАРТЫЗАНСКІ І ПАДПОЛЬНЫ РУХ НА АКУПАВАНАЙ ТЭРЫТОРЫІ

Антыфашысцкая барацьба вялася ва ўсіх акупаваных Германіяй краінах
Найбольшых масштабаў партызанскі рух дасягнуў на акупіраванай савецкай тэрыторыі і асабліва на Беларусі (рэспубліка-партызанка).
Масавы характар партызанскі рух стаў набываць пасля бітвы за Маскву і дасягнуў піку к 1944 г., калі партызаны садзейнічалі наступленню ЧА
Колькасць удзельнікаў партызанскага і падпольнага руху на Беларусі ацэньваюць у 370 тыс., а на усёй тэрыторыі СССР каля 1 млн. чал.

Мерапрыемствы па арганізацыі партызанскага руху
29.06.1941 – дырэктыва СНК СССР аб арганізацыі партызанскай і дыверсійнай дзейнасці
01.07.1941 – “Аб разгортванні партызанскай барацьбы ў тыле ворага”, вызначаліся мэты і формы барацьбы
05.1942 – ствараецца Цэнтральны штаб партызанскага руху (ЦШПР) пры Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага (П.К.Панамарэнка).
09.1942 – ствараецца Беларускі штаб партызанскага руху (БШПР) (П.З.Калінін)
П. Панамарэнка
П. Калінін

Мэты партызанскага руху
Ваенная – ускладненне дзейнасці нямцаў на акупаванай тэрыторыі, падрыў нямецкай ваеннай сілы, якая ішла на фронт
Палітычная – недапушчэння паразумення нямецкай адміністрацыі і мірнага насельніцтва, падняцце ўсенароднага супраціву, прадстаўніцтва савецкай улады
Шляхі узнікненне партызанскіх атрадаў
Закідваліся на акупаваную тэрыторыю з тылу (для дыверсій)
Ствараліся на аснове частак ЧА, якія трапілі ў акружэнне
Арганізоўваліся мясцовым насельніцтвам

На працягу вайны на тэрыторыі Беларусі дзейнічала каля 1250 партызанскіх атрадаў.
Пінскі партызанскі атрад (В.З.Корж)
атрад “Чырвоны Кастрычнік” на Палессі (Ц.П.Бумажкоў і Ф.I.Паўлоўскі – першыя партызаны Героі Савецкага Саюза)
атрад “бацькі Міная” (М.П. Шмыроў) на Віцебшчыне
Яўрэйскі атрад братоў Бельскіх на Навагрудчыне (Т. Бельскі)
В.Корж
Ц.Бумажкоў
М.Шмыроў
Браты Бельскія
Ф. Паўлоўскі

У 1942 г. пачалося вызваленне ад акупантаў значных тэрыторый і ўтварэнне там партызанскіх зон (першая на тэрыторыі Кастрычніцкага раёна Палескай вобласці, якую кантраляваў “гарнізон Ф.I.Паўлоўскага”
Усяго дзейнічала каля 10 партызанскіх зон
У 1943 г. каля
60% тэрыторыі
Беларусі
кантралявалася
партызанамі

Асноўныя віды дзейнасці партызан
1. Дыверсійная – разбурэнне інфраструктуры ворага ў любой форме
2. Выведвальная, у тым ліку агентурная
3. Палітычная і прапагандысцкая
4. Баявая – знішчэнне жывой сілы ворага і калабарацыяністаў
5. Інфармацыйная – данясення да насельніцтва сітуацыі на фронце
6. Мабілізацыйная – узняцце насельніцтва на барацьбу супраць акупантаў

“Рэйкавая вайна”
буйнейшая аперацыя беларускіх партызан па падрыву чыгуначнага палатна (лета 1943 – лета 1944 гг.)
Праводзілася ў 3 этапы падчас Курскай бітвы і аперацыі “Баграціён”

Група К. Заслонава на Аршанскім чыгуначным вузле
Група медыкаў-падпольшчыкаў у Магілёве (У.П.Кузняцоў, А.I.Паршын, Ф.I.Пашанін)
Група пад кіраўніцтвам В. Харужай у Віцебску (С.С.Панкова, Е.С.Суранава)
Арганізацыя “Юныя мсціўцы” на ст. Обаль (Е.Зянькова, З.Партнова)
Мінскае падполле (І.П. Казінец, I.К.Кавалёў, М.К.Каржанеўскі, I.I.Матусевіч, М.А.Шугаеў, Л.Я.Адзінцоў)
К. Заслонаў
В. Харужая
Е. Зянькова
З. Партнова
І. Казінец
І. Кавалёў
Падпольная барацьба
У гарадах і населеных пунктах дзейнічалі падпольныя аб’яднанні, арганізатарамі якіх былі ў асноўным камуністы і камсамольцы.
Асноўныя накірункі дзейнасці – дыверсійная, выведвальная і палітычная.
Праз падполле на Беларусі прайшло каля 70 тыс. чал.

Дзейнасць падпольшчыкаў
Буйныя дыверсіі на мінскім чыгуначным вузле
Падрывы складоў у Мінску, Брэсце, Вілейцы, Беластоку
Падрывы сталовых і рэстаранаў з немцамі ў Гомелі і Мінску
Самая буйная дыверсія часоў вайны на чыгуначным вузле ў Асіповічах
Выпуск мінскімі падпольшчыкамі газеты “Звязда”
Забойства рэйхскамісара В.Кубэ
Ф. Крыловіч
М. Осіпава, Н. Траян,
А. Мазанік

За гады вайны ордэнамі і медалямі СССР былі ўзнагароджаны больш за 184 тыс. партызанаў і падпольшчыкаў.
249 з іх атрымалі званне Героя Савецкага Саюза.
Медаль “Партызану Айчыннай вайны”
Медаль Герой Савецкага Саюза

На тэрыторыі Беларусі таксама дзейнічалі партызанскія часткі, якія змагаліся як супраць немцаў, так і супраць саветаў.
Польская Армія Краёва – падпарадкоўвалася польскаму эмігранцкаму ўраду ў Лондане. Імкнулася аднавіць незалежную польскую дзяржаву ў межах 1939 г.
Украінская паўстанцкая армія (С.Бандэра, Р.Шухевіч) – змагалася за самастойнасць Украіны

4. ВЫЗВАЛЕННЕ БЕЛАРУСІ І НАСТУПСТВЫ ВАЙНЫ

Перамога ў Курскай бітве стварыла ўмовы для далейшага наступлення ЧА.
Для абароны на Дняпры немцамі была ўзведзена лінія ўмацаванняў “Усходні вал”
26.08 - 23.12.1943 – Бітва за Днепр. Вызвалены Левабярэжная Украіна і Кіеў, Гомель і Мазыр
23.09. вызвалены першы населены пункт Беларусі пасёлак Камарын

На 1944 г. было распрацавана 10 ваенных аперацый (10 удараў), мэта якіх вызваленне тэрыторыі СССР да канца 1944 г. і стварэнне палацдармаў для вызвалення Еўропы
Да лета 1944 г. утварыўся т.зв. «беларускі балкон», для яго ўтрымання немцы стварылі абарончую лінію гарадоў-крэпасцяў “Фатэрлянд”
Савецкім войскам супрацьстаяла нямецкая група армій «Цэнтр»

Аперацыя “Баграціён”
23.06. – 29.08.1944
Удзельнічалі франты:
1-ы Прыбалтыйскі (І.Баграмян)
1-ы Беларускі (К.Ракасоўскі)
2-і Беларускі (Г.Захараў)
3-і Беларускі (І.Чарняхоўскі)
Дняпроўская ваенная флатылія
партызанскія злучэнні
Каардынавалі дзеянні франтоў маршалы А.Васілеўскі, Г.Жукаў.

1 этап (да 04.07) – Віцебска-Аршанская, Магілёўская, Бабруйская, Полацкая аперацыі, акружэнне немцаў пад Мінскам, вызваленне Мінска (03.07)
2 этап (да 29.08) – Шаўляйская, Вільнюская, Каўнаская, Беластоцкая, Люблінска-Брэсцкая аперацыі, ЧА падыйшла да Варшавы, разгром- лена група армій “Цэнтр”, ліквідаваны канцлагер “Майданэк”
Аперацыя праводзілася ў два этапы

16.07. у Мінску прайшоў партызанскі парад
17.07. ў Маскве адбыўся “парад ганьбы” – нямецкіх салдатаў і афіцэраў, якія трапілі ў палон у Мінскім катле, правялі па вуліцах горада

У вайне загінула ад 55 да 70 млн.чалавек
Ад 27 да 42 млн. – страты СССР
Ад 2,2 да 2,8 млн. – страты Беларусі
Матэрыяльныя страты склалі 60-70% нацыянальнага багацця ваяваўшых дзяржаў

5. Складванне біпалярнага свету і пачатак “халоднай вайны”

Пасля Другой сусветнай вайны склалася новая пабудова свету на аснове Ялцінска-Пацдамскай сітэмы міжнародных адносін.
Еўрапейскія краіны за час вайны страцілі былую магутнасць, на ролю сусветных лідэраў сталі прэтэндаваць
ЗША
Засяродзіў у сваіх руках каля 60% усяго багацця свету
СССР
Меў аўтарытэт пераможцы фашызма і магутнейшую ў свеце армію

«Халодная вайна» —супрацьстаянне паміж былымі саюзнікамі, якое характэрызуецца: падзелам свету на ваенна-палітычныя блокі, вядзеннем прапагандысцкай ідэалагічнай вайны, актыўным удзелам у баявых дзеяннях на перыферыі, гонкай узбраенняў.

Европа после Второй мировой войны.
СССР
Польшча
Румынія
Венгрыя
Балгарыя
Чэхаславакія
ГДР
Югаславія
Францыя
Вялікабрытанія
ФРГ
Італія
Турцыя
Грецыя
Іспанія
Нарвегія
Фінляндыя
Швецыя
Аўстрыя

Для дапамогі еўрапейскім краінам у аднаўленні пасля вайны ў 1948 г. пачаў ажыццяўляцца “план Маршала” (18 краін).
Краіны сацблоку адмовіліся ад удзелу ў ім.
Краіны сацблоку ствараюць у 1949 г. Савет эканамічнай узаемадапамогі (СЭУ)

Ствараюцца ваенна-палітычныя блокі
1949 г. – Арганізацыя паўночнаатлантычнага дагавора (НАТА) – 12 краін
1955 г. – Арганізацыя Варшаўскага дагавора (АВД) – 8 краін

Біпалярны свет

БССР на міжнароднай арэне
1944 г. – Міністэрства замежных спраў БССР
1945 г. – БССР – рэспубліка-заснавальніца ААН
1958 г. – прадстаўніцтва БССР пры ААН
Грамыка А.А.

6. Грамадска-палітычная сітуацыя і аднаўленне гаспадаркі пасля вайны
(1944-1953 гг.)

Аднаўленне палітычных рэпрэсій і ўмацаванне культу асобы Сталіна.
Працэсы супраць кіруючых работнікаў, навукоўцаў, літаратараў. (П. Саевіч, А. Жэбрак)
У 1947 г. прайшлі выбары ў ВС БССР, аднавілі дзейнасць прафсаюзная, камсамольская арганізацыі
Старшыня МДБ БССР
Л. Цанава
1-ы сакратар ЦК КПБ
П. Панамарэнка
Старшыня прэзідыума ВС БССР В. Казлоў

У 1952 г. у Мінску быў узведзены помнік Сталіну
У 1951 г. прыняты новы сцяг БССР

Антысавецкі супраціў
Тайныя моладзевыя таварыствы – “Чайка”, “Саюз беларускіх патрыётаў”, “Свабодная Беларусь” – раскрытыя і ліквідаваныя ў 1946-47 гг.
Узброены супраціў – часткі АК, УПА, “лясныя браты” з часам губляюць падтрымку мясцовага насельніцтва і крыміналізуюцца – ліквідаваны да 1952 г.
Расціслаў Лапіцкі
Я. Філістовіч

Аднаўленне гаспадаркі
4-я пяцігодка (1946-1950 гг.)
1949 г. – даваенны узровень ў прамысловасці, 1950 г. на 15% большы.
МАЗ, МТЗ, МОТАВЕЛА, Віцебскі дывановы камбінат і г.д. (прыярытэт – машынабудаванне)
У 1947 г. уведзена больш 90 прадпрыемстваў