Беларускія землі ў к. ХІХ – п. ХХ ст.ст. Стварэнне дзяржаўнасці

1. Грамадска-палітычны рух к.ХІХ – п.ХХ ст. і завяршэнне фарміраванне беларускай нацыі

З 2 пал. ХІХ ст. грамадска-палітычны рух на Беларусі развіваўся ў агульнарасійскім рэчышчы:
У грам-пал. рух уключаюцца рабочыя і сяляне
Рабочыя гурткі першапачаткова абмяжоўваліся эканамічнымі патрабаваннямі – паляпшэнне ўмоў працы, скарачэнне працоўнага дня, павышэнне заробкаў.
Галоўнай
арганізацыйнай
формай барацьбы
была стачка.

Асаблівасці рабочага руху Беларусі
Адсутнасьць буйных прамысловых прадпрыемстваў і рабочых аб’яднанняў
Чыгуначнікі – самы шматлікі і актыўны атрад рабочых.
Фарміраванне рабочых гурткоў па нацыянальнай прыкмеце (яўрэйскіх, польскіх)

Распаўсюджванне марксісцкіх ідэй і стварэнне “Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа” (1895 г. У.Ленін і Ю.Мартаў)
Трансфармацыя эканамічных патрабаванняў у палітычныя.
Фарміраванне сацыял-дэмакратычных партый:
1893г. – Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага,
1897г. – Усеагульны яўрэйскі саюз Расіі і Польшчы (Бунд),
1898г. – РСДРП (1903 –бальшавікі і меньшавікі)
1902 г. – Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэры)
1903 г. – Беларуская сацыялістычная грамада

1-3 сакавіка 1898 г. (Мінск) – І з’езд сацыял-дэмакратычных арганізацый Расіі і стварэнне палітычнай партыі РСДРП.
Кіраўніцтва: С. Радчанка, Б. Эйдэльман, А. Крэмер

Рэвалюцыя 1905-1907 гг.
Прычыны:
- пагаршэнне становішча насельніцтва у сувязі з эканамічным крызісам, адсутнасць сацыяльных гарантый і палітычных свабод.
- узмацненне рэпрэсій і спроба кантраляваць рабочы рух (“паліцэйскі сацыялізм” ці зубатаўшчына”)
- няўдалая вайна з Японіяй.

Ход рэвалюцыі
9.01.1905 – растрэл мірнай дэманстацыі рабочых (“Крывавая нядзеля”)
Забастоўкі рабочых, сялянскія хваляванні, кастрычнік-снежань – Усерасійская палітычная стачка
17 кастрычніка 1905 г. “Маніфест”: палітычныя свабоды, стварэнне парламента (Дзяржаўнай думы), свабода веравызнання, друку.
18.10 - “Курлоўскі растрэл” у Мінску
Выбары і роспуск І Дзяржаўнай думы
Пераварот 3 чэрвеня 1907 г. (роспуск ІІ Дзяржаўнай думы і змена заканадаўства)
Рэвалюцыя не дасягнула мэтаў – звяржэння самадзяржаўя і ліквідацыі памешчыцкага землеўладання, узмацнілася рэакцыя.

Палітычныя сілы напярэдадні выбараў у І Дзяржаўную думу

К. ХІХ – п. ХХ ст.ст. – час завяршэння фармавання беларускай нацыі.
Рэпрэсіўная палітыка расійскага ўрада, русіфікацыя стрымлівалі працэс фармавання беларускай нацыі. Упершыню беларускае нацыянальнае пытанне ставіцца ў ходзе паўстання 1863-1864 гг.
Нацыя – супольнасць людзей, лакалізаваная на пэўнай тэрыторыі, аб’яднаная агульнасцю сацыяльна-эканамічнага жыцця, культуры і літаратурнай мовы, ментальнасцю і мае агульную нацыянальную самасвядомасць.

У 1880-90 гг. у Маскве і Пецярбурзе дзейнічалі арганізацыі беларускага студэнцтва (А. і І. Луцкевічы, А. Гурыновіч, В. Іваноўскі, гурток “Гоман”) народніцкага і сацыял-дэмакратычнага накірунку.
1880-я гг. група ліберальнай інтэлігенцыі ў Менску выдае газету “Мінскі лісток” і календары (М. Доўнар-Запольскі, Я. Лучына, А. Багдановіч) – абудзіць нацыянальную свядомасць легальнымі сродкамі.

Навуковае вывучэнне беларусаў і краю: збор і даследаванне фальклору, мовы, гісторыі (І. Насовіч, М. Нікіфароўскі, Я Карскі, П. Шэйн)
1897 г. – перапіс насельніцтва – 74% насельніцтва беларускіх губерняў вызнавалі сябе беларусамі, у тым ліку 51% дваран.
Пашыраецца саманазва “беларусы”, захоўваліся рэгіяналізмы (палешукі) і канфесіянізмы (праваслаўныя)

Бацькам беларускага нацыянальнага адраджэння і пачынальнікам беларускай літаратурнай мовы стаў Францішак Багушэвіч
Ф. Багушэвіч 1840-1900
“Не пакідайце мовы нашае, каб не ўмёрлі”

Пасля рэвалюцыі 1905 г. з’яўляецца перыядычны друк на беларускай мове, як лацініцай, так і кірыліцай: газеты “Наша доля” (1906) і “Наша Ніва” (1906-1915)

Цэнтрам беларускага нацыянальнага руху была Вільня

А. Уласаў
рэдактар, выдавец “Нашай Нівы” 1906-1912
Я. Купала
рэдактар “Нашай Нівы”
1914-1915
Я. Колас
аўтар “Нашай Нівы”
М. Багдановіч
вывучаў беларускую мову па “Нашай Ніве”

Беларуская сацыялістычная грамада – першая беларуская нацыянальная партыя (І. і А. Луцкевічы, А. Пашкевіч, К. Кастравіцкі)
Іван і Антон Луцкевічы
А. Пашкевіч (Цётка)
К. Кастравіцкі
(Карусь Каганец)

2.Першая сусветная вайна і Лютаўская рэвалюцыя на Беларусі

1.08.1914 – пачатак ПСВ
Лета 1915 – пачатак ваенных дзеянняў на Беларусі. Наступленне немцаў: Коўна – Вільня – Мінск.
Кастрычнік 1915 – стабілізацыя фронту па лініі Дзвінск – Паставы – Баранавічы – Пінск (да лютага 1918 г.)
Сакавік, ліпень 1916 – безвыніковыя спробы прарваць фронт каля Нарачы і Баранавіч

Нямецкая палітыка на акупіраванай тэрыторыі
Пад акупацыяй 1/4 тэрыторыі, каля 2млн.чал., у складзе зямлі “Обер-Ост”
Эканоміка: захаванне ў прыфрантавой паласе стабільных гаспадарчых структур, рэквізіцыі, прымусовая праца.
Палітыка: забарона палітычнай дзейнасці
Культура: аднолькавае стаўленне да ўсіх нацый, дазвол культурнай дзейнасці, навучання і выдання газет на роднай мове.

Беларускі рух пад акупацыяй
Вільня – цэнтр руху (газета “Гоман”, Беларускі клуб, бібліятэкі, навуковае аб’яднанне і г.д.)
Беларускі камітэт дапамогі ахвярам вайны – кіруючы орган
Адукацыя – асноўны накірунак дзейнасці (адкрыццё школ, падрыхтоўка настаўнікаў)
Беларускі народны камітэт - канспіратыўны палітычны орган, які распрацоўваў праекты стварэння самастойнай беларускай дзяржавы

Беларускія землі, вольныя ад нямецкай акупацыі
Масавае бежанства ўглыб Расіі (каля 2 млн.), голад, хваробы
Татальная мабілізацыя ў расійскае войска
Дэмаграфічныя змены – вялікая колькасць салдатаў, у асноўным не беларусаў.
Працоўная павіннасць, рэквізіцыі.
Пагаршэнне становішча сялян і рабочых
Забарона нацыянальнай культурнай дзейнасці (не выходзіла беларускіх газет, не было школ)
Мінск – цэнтр нац. руху (“Беларуская хатка”)

Лютаўская рэвалюцыя 1917 г.
Прычыны:
Гаспадарчы крызіс, пагаршэнне матэрыяльнага становішча працоўных
Паразы на фронце і “стомленасць” насельніцтва ад вайны
Крызіс улады, падзенне аўтарытэта цара
Сацыяльныя супярэчнасці паміж памешчыкамі і сялянамі, буржуазіяй і рабочымі
Абвастрэнне нацыянальнага пытання
Чарга каля крамы, Петраград 1917
Дэманстрацыя рабочых

23.02.1917 – дэманстрацыя жанчын у Петраградзе з патрабаваннямі спыніць вайну.
25.02-1.03 – пачатак усеагульнай палітычнай стачкі, роспуск Дзяржаўнай Думы, пераход на бок паўстаўшых Петраградскага ваеннага гарнізона
2.03. – Мікалай ІІ адрокся ад трона

У выніку ўдзелу ў рэвалюцыі двух палітычных сілаў узнікае сітуацыя “двоеўладдзя” –адначасова краінай кіруюць:
Петраградскі савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў
Рэвалюцыйна-дэмакратычнае крыло (эсэры, меньшавікі, бальшавікі)
Н. Чхеідзэ (меньшавік)
Часовы ўрад
Буржуазна-ліберальнае крыло (кадэты, акцябрысты, эсэры, меньшавікі)
Князь Г. Львоў

Часовы ўрад меў большыя паўнамоцтвы, яго ўладу прызнаваў Петраградскі Савет
Легалізаваліся ўсе палітычныя партыі і рухі
Узяты курс на працяг вайны да перамогі
Вырашэнне аграрнага пытання адкладалася да склікання Устаноўчага сходу
Стварэнне губернскіх і павятовых Саветаў дэпутатаў (рабочых, сялянскіх, салдацкіх) на з’ездах

На Беларусі найбольшы ўплыў мелі кадэты, эсэры, меньшавікі, Бунд
25-27.03. – І з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (14 партый), які абраў Беларускі нацыянальны камітэт (БНК) на чале з Р. Скірмунтам
8-10.07 – ІІ з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый, абрана Цэнтральная рада (Вялікая беларуская рада) на чале з Я. Лёсікам.
Мэта – стварэнне беларускай дзяржавы ў межах федэратыўнай Расіі
Р. Скірмунт
Язэп Лёсік

У ліпені Часовы ўрад растраляў дэманстрацыю рабочых, тым самым скончыўшы “двоеўладдзе”. Пачаліся палітычныя рэпрэсіі.
Галоўнакамандуючы генерал Л. Карнілаў імкнецца ўсталяваць у краіне ваенную дыктатуру, але не атрымлівае падтрымкі сярод салдат.
Галоўную ролю ў падаўленні “карнілаўскага мецяжа” адыгралі бальшавікі, іх папулярнасць пачынае расці.
Бальшавікі вырашылі правесці ўзброенае паўстанне і захапіць уладу.

3. Кастрычніцкая рэвалюцыя, усталяванне савецкай улады ў Беларусі. Першы Усебеларускі з’езд

25.10.1917 – у выніку узброенага паўстання бальшавікоў у Петраградзе звергнуты Часовы ўрад, улада перададзена ІІ Усерасійскаму з’езду саветаў
Выдаюцца Дэкрэты аб міры і аб зямлі, фарміруецца сацыялістычны ўрад –Савет Народных Камісараў на чале з У. Леніным
У Мінску ствараецца Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту (падтрымаў пераварот)
Камітэт выратавання рэвалюцыі (не падтрымаў)

2.11. – КВР разагнаны і ўся ўлада ў руках ВРК
Да канца лістапада савецкая ўлада была ўсталявана ва ўсёй Беларусі.
Былі праведзены з’езды сялянскіх, рабочых і салдацкіх дэпутатаў, якія падтрымалі ВРК
На тэрыторыі Беларусі было створана новае дзяржаўнае ўтварэнне Заходняя вобласць і фронт (Заходняя камуна)
26.11. створаны новыя органы ўлады Абласны выканаўчы камітэт Заходняй вобласці і фронту (Аблвыкамзах), (М. Рагазінскі, А. Мяснікян) і СНК вобласці і фронту (К. Ландар)

Эканамічныя мерапрыемствы савецкай улады
Кантроль на прадпрыемствах і іх нацыяналізацыя.
Нацыяналізацыя банкаў
Стварэнне вышэйшага эканамічнага савета
Канфіскацыя памешчыцкіх зямель і інвентара (адзіны дзяржаўны зямельны фонд)
8-мі гадзінны працоўны дзень
Стварэнне біржаў працы, камбедаў

Пазіцыя бальшавікоў і нацыянальных сілаў па «беларускім пытанні»
2.11.1917 – СНК Савецкай Расіі прыняў «ДЭКЛАРАЦЫЮ ПРАВОЎ НАРОДАЎ РАСІІ» дзе гарантавалася права нацый на самавызначэнне
Кіраўнікі Аблвыкамзаха ігнаравалі нацыянальнае пытанне
Вялікая беларуская рада (ВБР) выступала за стварэнне беларускай нацыянальнай дзяржавы
Беларускі абласны камітэт (БАК, узнік у лістападзе 1917 г.) выступаў за стварэнне аўтаномнай Беларусі як часткі федэратыўнай Расіі

Усебеларускі з'езд (15-18.12 1917 г.)
Ініцыятары: ВБР і БАК, 1872 дэлегаты, “радаўцы” і “абласнікі”, старшыня з’езда – Іван Серада
Абвясціў сябе вышэйшай уладай на Беларусі, не прызнаваў Аблвыкамзах і СНК
Быў створаны часовы орган краёвай улады – Усебеларускі Савет сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў (Рада)
СНК разагнаў з’езд у ноч 18.12. і арыштаваў яго ўдзельнікаў
Дэлегаты з’езда стварылі Выканаўчы камітэт Рады з’езда, які аб’яднаў вакол сябе ўсе нацыянальныя антыбальшавісцкія сілы

4. Абвяшчэнне БНР і Брэсцкі мір

20.11.1917 у Брэсце пачынаюцца мірныя перамовы паміж дэлегацыямі Савецкай Расіі, Украінскай народнай рэспублікі і германскім камандаваннем. Дэлегацыя ад Усебеларускага з’езду не была дапушчана на перамовы.
Перамовы былі сарваны і 18.02.1918 немцы пераходзяць у наступленне.
Аблвыкамзах і СНК пераязджаюць у Смаленск.
21.02.1918 г. Выканкам Рады Усебеларускага з'езда прыняў 1-й Устаўную грамату, у якой аб'явіў сябе ўладай у Беларусі.
Выканаўчым органам – урадам стаў Народны сакратарыят (Я. Варонка).

Нямецкае наступленне было прыпынена па лініі Полацк –Орша – Магілёў – Гомель

3.03.1918 – заключаны Брэсцкі мірны дагавор па якому акупіраваная тэрыторыя перадавалася ў склад Расіі пасля заканчэння ваенных дзеянняў.
9.03.1918 г. Выканкам Рады прыняў 2-ю Устаўную грамату, у якой Беларусь была аб'яўлена Народнай Рэспублікай з сацыялістычнай праграмай.
18 сакавіка 1918 г. Выканкам Рады быў рэарганізаваны ў Раду БНР (І. Серада), за якой замацаваны функцыі заканадаўчага органа.
25.03.1918 г. Рада БНР прыняла 3-ю Устаўную грамату якой абвяшчалася незалежнасць БНР у этнаграфічных межах пражывання беларусаў. “... Ад гэтага часу БЕЛАРУСКАЯ НАРОДНАЯ РЭСПУБЛІКА АБВЕШЧАЕЦЦА НЕЗАЛЕЖНАЙ І ВОЛЬНАЙ ДЗЯРЖАВАЙ...”

Урад БНР
сядзяць: А. Бурбіс, Я. Серада, Я. Варонка, В. Захарка
стаяць: А. Смоліч, П. Крачэўскі, К. Езавітаў, А. Аўсянік, Л. Заяц

Сцяг і герб БНР
Паштоўка часоў БНР

Немцы не прызнавалі Раду БНР і Народны сакратарыят і сацыялістычную праграму дзяржавы.
У склад Рады былі ўключаны прадстаўнікі права-цэнтрысцкіх партый, якія настойвалі на збліжэнні з нямецкай адміністрацыяй.
25.04.1918 Радай БНР была адпраўлена тэлеграма кайзеру Вільгельму ІІ з падзякай “за вызваленне краю” і просьбай прызнання, што раскалола Раду і БСГ. Германія не прызнала БНР.
Дзейнасць Рады БНР ажыццяўлялася ў галіне асветы і культуры, ствараць армію і мясцовыя органы ўлады забаранялася

Дзейнасць БНР
Пачалі выдавацца пашпарты БНР
Беларуская мова стала дзяржаўнай
Адкрыццё ад 150 да 350 школ
Адкрыццё Мінскага педагагічнага інстытута
Падрыхтоўка адкрыцця ўніверсітэта
Створана Беларускае навуковае таварыства
Выдаваліся кнігі, часопісы, газеты (28)

Пасля лістападаўскай рэвалюцыі ў Германіі Расія дэнансуе Брэсцкі мірны дагавор і пачынае наступленне
Не маючы магчымасці захаваць уладу Рада і Урад БНР пераязджаюць у Вільню, затым у Гродна
10.12.1918 Мінск заняты савецкімі войскамі.

5. Утварэнне ССРБ

Урад Савецкай Расіі імкнуўся адгарадзіцца ад магчымай ваеннай інтэрвенцыі заходніх дзяржаў, стварыўшы буфер з фармальна незалежных савецкіх рэспублік
24.12.1918 - Пленум ЦК РКП(б) прыняў рашэнне аб стварэнні ССРБ
30.12.1918 - VI Паўночна-Заходняя абласная канферэнцыя РКП(б) у Смаленску прыняла пастанову аб стварэнні ССРБ

1 студзеня 1919 г. - Часовы ўрад Беларусі апублікаваў Маніфест аб стварэнні ССРБ. Урад узначаліў З. Жылуновіч (Цішка Гартны)
8.01.1919 - урад ССРБ пераехаў са Смаленска ў Мінск
З. Жылуновіч

16.01.1919 - ЦК РКП(б) прыняў рашэнне аб вылучэнні са складу ССРБ Віцебскай, Смаленскай і Магілёўскай губерняў і далучэнні іх да РСФСР, і аб’яднанні Мінскай і Гродзенскай з Літоўскай ССР
2-3.02.1919 - I Усебеларускі з'езд Саветаў прыняў Канстытуцыю ССРБ, зацвердзіў сцяг і герб і прыняў пастанову аб аб’яднні ССРБ і ЛітССР ў Літ-Бел ССР
27.02.1919 - стварэнне ЛітБел і ЦВК ЛітБел