Қаңқа сүйектерінің байланысы

Дәрістің мақсаты: Студенттерді қаңқа сүйектерінің байланыс түрлерімен, олардың құрылысымен және қаңқа бөлімдеріндегі сүйектер байланыстарының ерекшеліктерімен таныстыру.
Түйінді сөздер: тұтаса байланыс, буынды байланыс, синсаркоз, синэластоз, синдесмоз, синхондроз, синостоз.

Дәрісте қамтылатын негізгі сұрақтар:
1. Қаңқа сүйектерінің байланыс түрлері, олардың жалпы сипаттамасы. Сүйектердің тұтаса байланысының түрлері.
2. Буынды байланыстың құрылысы және түрлері.
3. Біліктік және шеткі қаңқа сүйектерінің байланыс ерекшеліктері.
4. Сүйектер байланысының дамуы.

Қаңқа сүйектерінің байланыс түрлерін зерттейтін морфология ілімінің саласын syndesmologia (грек. syn – байланыс, desmos - дәнекер, logos - ілім) деп атайды.
Сүйектер байланысы (Juncturae ossium, s. Articulationеs) – қаңқа сүйектерінің бір-бірімен өзара белгілі заңдылықпен байланысып, сүйектер жүйесінің денедегі қимыл, тіректік, қорғаныс қызметтерін атқаруын қамтамасыз етеді.

Организмдегі атқаратын қызметіне байланысты қаңқа сүйектері бір-бірімен түрліше байланысады.
Негізінен қаңқа сүйектері байланысының екі түрі болады. Олар:
1. Сүйектердің тұтаса байланысы - synarthrosis;
2. Сүйектердің қозғалмалы байланысы немесе буынды байланыс - diarthrosis.

Қаңқа сүйектері бір-бірімен түрлі ұлпалар арқылы өзара тұтаса байланысады, яғни байланысқан сүйектер аралықтарында қуыс қалмайды.
Қаңқа сүйектері тұтаса байланысының жануаралар организмдерінде, оларды байланыстыратын ұлпаларға байланысты бес түрі ажыратылады.

Synarthrosis ұлпаларға байланысты
бес түрі ажырайды:
1. synsarcosis – қаңқа сүйектерінің бұлшықеттер арқылы байланысы (жауырынның тұлғаның көкірек керегесімен байланысы);
2. synelastosis – қаңқа сүйектерінің серпімді талшықты дәнекер ұлпасы (эластинді ұлпа) арқылы байланысы (бассүйек шүйде сүйегінің мойын және көкірек омыртқаларымен желке және омыртқалараралық эластинді байламдар арқылы арқылы);

3. syndesmosis - қаңқа сүйектерінің дәнекер ұлпасы арқылы байланысы.
Синдесмоз өз кезегінде дәнекер ұлпалық аралықтың құрылысына байланысты үш түрге бөлінеді:
1) жарғақ (membranа) – қаңқа сүйектерінің коллаген талшықтарынан тұратын жұқа жарғақпен байланысы (шүйде-атлант буынының жарғағы, құйымшақ пен жамбас сүйектер аралықтарындағы жарғақ);

2) байлам (ligamentum) – берік коллаген талшықтары шоғырларынан құралған сіңір баламмен сүйектердің байланысы (иттің кәрі жілігі мен шынтақ сүйегін жалғастырып тұрған сіңір байлам);
3) жік (sutura) – аралықтарындағы тым жұқа дәнекер ұлпалық аралықтар арқылы сүйектердің байланысы. Жіктік байланысқа жас төлдер бассүйектерінің өзара жіктермен байланысы жатады.

Жіктер – пішініне байланысты
үш түрге бөлінеді:
1) тегіс жік (sutura plana),
2) тісше жік (sutura serrata);
3) қабыршақша жік (sutura squamosa).

4. synchondrosis – қаңқа сүйектерінің шеміршек ұлпасы арқылы байланысы (омыртқалар денелері арасында, төссүйек бөлікшелері аралығында);
5. synostosis – қаңқа сүйектерінің сүйек ұлпасы арқылы байланысы немесе сүйектену (сақа жануарлар бассүйектерінің, құйымшақ омыртқалардың, жамбас сүйектерінің, кейбір тізі және тілермек сүйектерінің сүйектенуі).

Буынды байланыс (diarthrosis) немесе буын (articulatio) – қаңқа сүйектерінің буын қуысы арқылы бір-бірімен өзара қозғалмалы байланысып, организмдегі түрлі қимыл қозғалыстарды қамтамасыз етеді.
Буын қуысында байланысатын сүйектер бастарын майлап тұратын қоймалжың сұйық – синовия (synovia) болады.

Буынның құрылысы:
1. Буын қапшығы (capsula articularis)
2. Буын қуысы (cavum articularis)
3. Буын шеміршегі (cartilagо articularis)

1. Буын қапшығы (capsula articularis) – буынды құрайтын сүйектер бастарын сыртынан қаптап, буын қуысындағы синовияның ағып кетпеуін қамтамасыз етеді (буын қапшығы сүйекқаптың тікелей жалғасы).
Буын қапшығы өз кезегінде екі қабаттан тұрады:
1) талшықты (фиброзды) жарғақ (membrana fibrosa) – сыртқы сүйекқаптың талшықты қабатының жалғасы;
2) синовиялы жарғақ (membrane synovialis) – синовияны бөлетін бір қабат немесе бірнеше қабат жалпақ дәнекер ұлпалық клеткалардан тұратын ішкі қабат.

2. Буын қуысы (cavum articularis) – буындарды құрайтын сүйектер бастарының арасындағы қуыс. Буын қуысында сүйектер бастарын қаптап тұрған буын шеміршектерінің беттерін майлап тұратын қоймалжың сұйық - synovia болады. Оның 98 % - су, 2% - протеин.
3. Буын шеміршегі (cartilagо articularis) – буынды құрайтын сүйектер бастарының буындық беттерін қаптап тұратын гиалинді шеміршек ұлпасынан тұрады. Буын шеміршегі - синовия арқылы қоректенеді және өзінің ыдырау өнімдерін де, синовияға шығарады.

Буынның құрылысы:
Буын шеміршегі;
Фиброзды қабат;
Синовиальды қабат;
Буын қуысы;
Сүйектердің эпифиздері;
Сүйекқап.

Буындарың жіктелуі:
жануарлар қаңқасындағы буындар құрылысына байланысты: қарапайым буындар және күрделі буындар болып екі топқа бөлінеді:
Қарапайым буындар – articulatio simplex
Күрделі буындар – articulatio composita

Қарапайым буындар – екі сүйек бастарынан құралған. Олардың аралығында синовияға толған тек бір буын қуысы (тіласты сүйек бунақтарының буындары, шүйде-атлант буыны, білік-атлант буыны, иық буыны, жамбас-ортан жілік буыны, бақай буындары) болады.
Күрделі буындар – буынды құрайтын негізгі екі сүйек бастарының арасында бір немесе бірнеше қатарда орналасқан майда сүйектер болмаса шеміршектер аралықтары болады. Нәтижесінде күрделі буындарда екі немесе бірнеше буын қуыстары (самай-төменгіжақ буыны, шынтақ буыны, тобық буыны, тізе буыны, тілерсек буыны) болады.

.
Қаңқа буындары қызметіне байланысты төрт топқа бөлінеді:
сырғанай қозғалатын буындар
қосбілікті буындар
бірбілікті буындар
көпбілікті буындар

Бірбілікті буындарда қимыл тек бір біліктің бойымен жүреді. Бірбілікті буындарға: сүйектер бастарының пішіні: шығыр тәрізді буындар (шынтақ буын, тізе буын, тобық буын, тілерсек буын, бақай буындар), цилиндр тәрізді буындар (білік-атлант буыны) және бұранда тәрізді буындар (жылқының тілерсек буыны) жатады.
Қосбілікті буындарда қимыл бір-біріне перпендикулалы екі біліктің бойымен жүреді. Қосбілікті буындарға сүйектер бастарының пішіні: сопақ буындар (шүйде атлант буыны, самай-төменгіжақ буыны) және ер тәрізді буындар (күйіс қайтаратын жануарлардың қабыртқа-омыртқа буындары) жатады.
Көпбілікті буындарда қимыл бір-біріне перпендикулалы үш немесе оданда көп біліктің бойымен жүреді. Көпбілікті буындарға пішіні: шар тәрізді буындар (иық буын, жамбас-ортан жілік буыны) жатады.
Сырғанай қозғалатын буындарға сүйектер бастарының пішіні жалпақ буындар (омыртқалардың краниальды және каудальды буындық өсінділерінің буындары, құйымшақ-мықын буыны) жатады.

Буындардағы қозғалыстардың түрлері:
жызылу (экстензио)
бүгілу (флексио)
алыстау (абдукцио)
жақындау (аддукцио)
айналу (ротацио)
сыртқа айналу (супинацио)
ішке айналу (пронацио)

шеміршек дискі
шеміршек тегіршіктер
тиекше сүйектер
байламдар
Буынның көмекші мүшелері:

Біліктік қаңқа сүйектерінің байланысы:
Бассүйек сүйектерінің байланыс түрлері:
жіктер
(тегіс, тісше, қабыршақша)
буындар
(самай-төменгіжақ буыны, тіласты сүйек бунақтарының буыны)

Омыртқалар байланысы:
синхондроз (омыртқа денелерінің байланысы)
синостоз (құйымшақ омыртқаларының денелері)
синдесмоз (омыртқа доғалары)
қарапайым жалпақ буындар (омыртқалардың буын өсінділері)

Омыртқа бағанындағы байланыста
Байламдар:
Буындар
сегментаралық байламдар (доғааралық, жоталыө өсінділераралық, көлденең өсінділераралық);
2) жалпы байламдар (дорсальды ұзын байлам, вентральды ұзын байлам, жотаүстілік байлам,
3) желке – арқанша және тақташа бөліктер).
(шүйде-атлант буыны, атлант-білік буыны).

Омыртқа бағанындағы байланыстар:
1. Байламдар:
сегментаралық байламдар (доғааралық, жоталыө өсінділераралық, көлденең өсінділераралық);
жалпы байламдар (дорсальды ұзын байлам, вентральды ұзын байлам, жотаүстілік байлам, желке – арқанша және тақташа бөліктер);
2. Буындар (шүйде-атлант буыны, атлант-білік буыны).

буындар:
байламдар
Көкірек керегесі сүйектерінің байланысы:
қабыртқа-омыртқа буындары қабыртқа бастарының буындары, қабыртқа-көлденең өсінділер буындары
буыніші байламдар
– қабыртқа басы мен омыртқа ойысын жалғастырады
қабыртқалар бастарыаралық байламдар)
күйіс қайтаратын жануарлар мен шошқада – төссүйек тұтқасы-денесі буыны, қабыртқа-төссүйек буындары

Көкірек керегесі сүйектерінің байланысы:
буындар: қабыртқа-омыртқа буындары (қабыртқа бастарының буындары, қабыртқа-көлденең өсінділер буындары, күйіс қайтаратын жануарлар мен шошқада – төссүйек тұтқасы-денесі буыны, қабыртқа-төссүйек буындары);
байламдар (буыніші байламдар – қабыртқа басы мен омыртқа ойысын жалғастырады, қабыртқалар бастарыаралық байламдар).

Алдыңғы аяқ сүйектерінің байланысы:
иық буыны
шынтақ буыны (латеральды және медиальды бүйір байламдар)
бақай буындары: тұсамыс буыны (бүйір байламдары, арнайы тиекше сүйек байламы), топай буыны (бүйір байламдар, пальмарлы байлам), тұяқ буыны (бүйір байламдар
тізе буыны (ұзын және қысқа бүйір байламдар, қатараралық байламдар, сүйектераралық байламдар)
Артқы аяқ сүйектерінің байланысы:
құйымшақ-шқұйымшақ-мықын буыны (дорсальды ұзын және дорсальды қысқа құйымшақ-мықын байламдары, онданай байламы)
жамбас-ортан жілік буыны (көлденең байлам, жұмыр байлам, жылқыда – жұмыр байлам),
бақай буындары: тұсамыс буыны (бүйір байламдары, арнайы тиекше сүйек байламы), топай буыны (бүйір байламдар, пальмарлы байлам), тұяқ буыны (бүйір байламдар
тобық буыны: тобық сүйек буыны, ортан жілік-асықты жілік буыны,
тілерсек буыны

Аяқтар сүйектерінің байланысы:
Алдыңғы аяқ сүйектерінің байланысы:
иық буыны,
шынтақ буыны (латеральды және медиальды бүйір байламдар),
тізе буыны (ұзын және қысқа бүйір байламдар, қатараралық байламдар, сүйектераралық байламдар),
бақай буындары: тұсамыс буыны (бүйір байламдары, арнайы тиекше сүйек байламы), топай буыны (бүйір байламдар, пальмарлы байлам), тұяқ буыны (бүйір байламдар, жылқыда – тұсамыс-тиекше байлам, тұяқ-тиекше байлам, жұп тұяқты жануарларда – тұяқаралық крест тәрізді байламдар).

Артқы аяқ сүйектерінің байланысы: құйымшақ-мықын буыны (дорсальды ұзын және дорсальды қысқа құйымшақ-мықын байламдары, құйымшақ-шонданай байламы), жамбас-ортан жілік буыны (көлденең байлам, жұмыр байлам, жылқыда – жұмыр байлам), тобық буыны: тобық сүйек буыны (көлденең латеральды және медиальды ортан жілік-тобық байламдары, тобық сүйектің: латеральды, ортаңғы, медиальды тік байламдары), ортан жілік-асықты жілік буыны (ортан жілік-тегіршік байламы, алдыңғы асықты жілік-тегіршік байламы, артқы асықты жілік-тегіршік байламы, латеральды және медиальды бүйір байламдары, буын ішіндегі крест тәрізді байламдар), тілерсек буыны (ұзын, қысқа латеральды және медиальды байламдар, қатараралық байламдар, сүйектераралық байламдар, дорсальды және плантарлы тілерсек байламдары), бақай буындары.

Сүйектердің тұтаса байланыс түрі – сүйектераралық мезенхимадан, ал буынды байланыстар – сүйекаралық мезенхиманың ыдырауынан буын қуысы мен ондағы синовия, буын қапшығы, буын шеміршегі, байламдар – мезенхимадан дамиды.