Без тарихта эзлебез

БЕЗ ТАРИХТА ЭЗЛЕБЕЗ
“Без тарихта эзлебез” уку əсбабы
Татарстан Республикасының мəгариф һәм фән министрлыгы заказы буенча күпмəдəниятле белем бирү проекты кысаларында куллану ѳчен язылды һəм республика мəктəплəрендə сынау үтте. Уку əсбабына тарих, география, химия, биология, əдəбият, сəнгать буенча бѳтендѳнья, Россия, Татарстан тарихында бертѳрле урын алган материаллар кертелде.
УКУ ӘСБАБЫНЫҢ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ
поликультуралы (күпмәдәниятле) юнәлеш, ягъги эчтәлекне “культуралар диалогы” принцибында төзү;
предмет монокультурасы кысаларыннан чыгу, максатлар төрлелеге булу;
икенче телдə өйрәнелүче материалның уку һәм укыту программасы белән үзара бәйләнештә булуы.
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
2

БЕЗ ТАРИХТА ЭЗЛЕБЕЗ
1. Татарстан Республикасы символикасы
2. Халык шагыйрьләре
3. Данлыклы патшабикəлəр
4. Җир йөзеннән юкка чыккан шәһәрләр
5. Изге урыннар
6. Меңъеллык шәһәрләр
7. Халык фетнәләре
8. Тарихи һәйкәлләр
9. Табигый һәйкәлләр
10. Табигый дәва чыганаклары
11. Халык иҗаты
УКУ ӘСБАБЫНЫҢ
БҮЛЕКЛӘРЕ
КАДЕРЛЕ ДУСЛАР!
Безне планетабыз искиткеч зур, матур. Шул планетаның җыйнак кына бер ѳлешен тəшкил иткəн Татарстанның башка беркайда да булмаган, кабатланмас үз матурлыгы,
үз яме бар.
Гомумкешелек тарихы белəн тыгыз бəйле Татарстан-ның да, һəр илнеке, һəр халык-ныкы шикелле үк, үзенең бай тарихы, үткəне, бүгенгесе һəм килəчəге бар.
Бу китап сезне Татарстан республикасының кайбер тѳбəклəренə алып барыр, аның тарихындагы кайбер сəхифəлəр белəн таныштырыр.
Авторлар
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
3

ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ СИМВОЛИКАСЫ
ТР дәүләтчелеге белән бәйле төп вакыйгалар
ТР Дәүләт флагы. Дәүләт флагының авторы
ТР Дәүләт гербы, авторы. Гербтагы сурәтләр, аларга аңлатма.
ТР Дәүләт гимны. Дәүләт гимнының авторы
ТР беренче Президенты – М.Ш.Шәймиев.
I
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
4

II
ХАЛЫК ШАГЫЙРЬЛӘРЕ
Поэзия – халыкның тарихы, уй-кичерешләре чагылышы
Борынгы грек шагыйре Гомерның “Одиссея” һәм “Илиада” поэмалары
Рус əдəбиятында “Игорь полкы турында җыр” поэмасы
Болгар шагыйре Кол Галинең “Кыйссаи Йосыф” поэмасы
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
5

III
ИДАРӘЧЕ ХАТЫН-КЫЗЛАР
Исемнәре кешелек тарихына кереп калган, дəүлəт белəн идарә иткəн
хатын-кызлар: Мисыр патшабикəсе Клеопатра,
Россия патшабикəсе Екатерина II, Казан ханбикәсе Сѳембикə
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
6

IV
ҖИР ЙӨЗЕННӘН ЮККА ЧЫККАН ШӘҺӘРЛӘР
Борынгы Римдагы Геркуланум һәм Помпеи шәһәрләре.
Аларның юкка чыгу тарихы.
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
7

ҖИР ЙӨЗЕННӘН ЮККА ЧЫККАН ШӘҺӘРЛӘР
Татарстан территориясендəге Биләр (Алексеевский районы) һəм Шәһри Болгар (Спас районы) шәһәрлəре
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
8
IV

V
ИЗГЕ УРЫННАР
ТАРИХ ҺӘМ ДИНИ ЙОЛАЛАР БЕЛӘН БӘЙЛЕ ИЗГЕ УРЫННАР
Израильдəге Изге чишмə, Мисырның Синай ярымутравында Изге Екатерина монастыре, Тибеттагы Юмбуланг монастыре.
Россиядə изге урыннарның берсе - Псков өлкәсендәге Псков-Печера Успение монастыре.
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
9

V
ИЗГЕ УРЫННАР
ТАРИХ ҺӘМ ДИНИ ЙОЛАЛАР БЕЛӘН БӘЙЛЕ ИЗГЕ УРЫННАР
Татарстан территориясендə Алексеевск районы Биләр авылы янындагы чишмә Яшел үзəн районындагы Раифа монастыре, Түбəн Кама шəһəре янындагы Кызыл чишмә изге санала.
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
10

VI
МЕҢЪЕЛЛЫК ШӘҺӘРЛӘР
Польшадагы Краков, Италиядəге Рим, Россиядəге Ладога
ШӘҺӘРЛӘРЕ
.
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
11

VI
Казан, Алабуга, Яр Чаллы – республиканың иң борынгы, иң бай тарихлы шәһәрлəре.
МЕҢЪЕЛЛЫК ШӘҺӘРЛӘР
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
12

ХАЛЫК ФЕТНӘЛӘРЕ
VII
КЕШЕЛЕК ТАРИХЫНДА АЗАТЛЫК ӨЧЕН КӨРӘШ
Италиядәге, Франциядәге, Англиядәге, Германиядәге крестьяннар чыгышлары.
XVI гасырда Россиядә Степан Разин, Пугачёв җитәкчелегендәге фетнәлəр.
Минзəлə крепосте. Минзəлəдə Пугачёв отрядлары тѳзелү.
Зәй крепосте. Пугачев отрядларының Зәйгә керүе. Сәнәкчеләр фетнәсе.
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
13

VII
ТАРИХИ ҺӘЙКӘЛЛӘР
Чехиянең Прага кремле, Мәскәү Кремле,
Казан Кремле - ЮНЕСКОның бөтендөнья мирасы һәйкәлләре исемлегендə.
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
14

VII
ТАРИХИ ҺӘЙКӘЛЛӘР
Алабугадагы “Шайтан каласы” – Ак мәчет, аның тарихы.
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
15

IX
ТАБИГЫЙ ҺӘЙКӘЛЛӘР
Испаниядәге Альтамира мәгарәсе.
Россиядə Пермь ѳлкəсендəге Көнгер Боз мәгарәсе.
Татарстанның Кама Тамагындагы мәгарәлəр, аларның үзенчəлеклəре.
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
16

X
ТАБИГЫЙ ДӘВА ЧЫГАНАКЛАРЫ
Сәламәтлекне ныгытучы һәм авыруларны дәваучы табигый чыганаклар
Чехословакиянең Падебрады курорты. Төркиянең Ялово-Термаль курорты.
Татарстанда “Бәкер” (Лениногорск районы), “Шифалы су” (Менделеевск районы) санаторийлары. Аларда төп дəвалау чыганаклары: күкертле-водородлы ләм һәм берничә төрле минераль су.
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
17

XI
ХАЛЫК ИҖАТЫ
АЯГЫҢДАГЫ ЧИТЕГЕҢ – БОЛГАР ИКӘН ОЛТАНЫ...
Италиядə, борынгы Римда тегелгән аяк киемнәре.
Россиядә беренче киез итек басу үзәкләре – Ярославль, Түбән Новгород өлкәләре.
Бөек Болгар дәүләтендә күн эшкәртү тарихы. Беренче күн итекләр.
Арча милли аяк киемнәре җитештерү берләшмәсе.
Кукмара киез итек фабрикасы. Татар күн аяк киеменең үзенчәлеге.
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
18

Дѳньякүлəм тарихи вакыйгалар, исемнəре тарихка кереп калган күренекле шəхеслəр, əһəмиятле фəнни ачышлар һəм археологик табышлар, дѳнья əдəбиятында урын алган əсəрлəр, табигый байлыклар – боларның барысы да Татарстанның тарихында, яшəешендə дə урын алган.
Димəк, Татарстаныбыз -Россиянең генə түгел, ə бѳтен җир шарының гасырлар буенча яшəп килгəн тулы хокуклы энҗе бѳртеге.
БЕЗ ТАРИХТА ЭЗЛЕБЕЗ
Рузалия Нигъмәтуллина. 25.01.2021
19