АХА 1-мавзу-2021

Янгиликларни етказиш (10 дақиқагача)
ТИНГЛОВЧИЛАРГА МАШҒУЛОТ БОШЛАНИШИДАН ОЛДИН
ҲАЛҚАРО ВАЗИЯТ ВА МАМЛАКАТИМИЗ ҲАЁТИГА ОИД ҲАМДА ЮРТИМИЗДА ВА ИЧКИ ИШЛАР СОҲАСИДА АХБОРОТ КОММУНИКАЦИЯ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИ ЖОРИЙ ЭТИЛИШИГА ОИД ЯНГИЛИКЛАР ЕТКАЗИЛАДИ,
ТАЪЛИМ-ТАРБИЯГА ОИД ҲИКМАТЛИ СЎЗЛАР ВА ПАНД-НАСИҲАТЛАР АЙТИБ ЎТИЛАДИ.

Маърузанинг ўқув саволлари

Фойдаланилган адабиётлар ва интернет ресурслари:
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. – Т.: Ўзбекистон, 2021. – 76 б.
Ўзбекистон Республикасининг "Ахборотлаштириш тўғрисида"ги 2003 йил 11 декабр қонуни // ЎзР Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 2004 й., 1-2-сон, 10-модда.
Ўзбекистон Республикасининг «Ахборот эркинлиги принцип­лари ва кафолатлари тўғрисида»ги 2002 йил 12 декабрь 439-II-сон қонуни // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборот­номаси, 2003 й., 1-сон, 2-модда.
Ўзбекистон Республикасининг «Электрон рақамли имзо тўғри­сида»ги 2003 йил 11 декабрь 562-II-сон қонуни// Ўзбекистон Респуб­ликаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 2004 й., 1-2-сон, 12-модда.
Ўзбекистон Республикасининг «Электрон ҳужжат айланиши тўғрисида»ги 2004 йил 29 апрель 611-II-сон қонуни // Ўзбекистон Республикаси қонун хужжатлари тўплами. – 2004 й., – 20-сон, 230-модда.
Ўзбекистон Республикасининг «Электрон ҳукумат тўғрисида»ги 2015 йил 9 декабрь ЎРҚ-395-сонли қонуни // Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2015 й., 49(705)-сон, 611-модда.
Ғаниев С.К., Каримов М.М., Ташев К.А. Ахборот хавфсизлиги. Ахборот - коммуникацион тизимлари хавфсизлиги. Т.: Алоқачи, 2021.
И.М.Каримов, Н.А.Тургунов, Ф.Кадиров, Х.К.Самаров, А.А.Иминов, М.Х.Джаматов Ахборот хавфсизлиги асослари. Маърузалар курси. Ўзбекистон Респуб­ликаси ИИВ Академияси. 2013.
Каримов И.М., Тургунов Н.А. Ахборот хавфсизлиги асослари. Дарслик. –Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2016.
Каримов И.М., Иминов А.А. ИИОлари фаолиятида ахборот технологиялари: Дарслик. – Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2017.
Каримов И.М., Тургунов Н.А. Ахборот хавфсизлиги асослари фанидан амалий машқлар: Ўқув қўлланма. –Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2016.
Интернет ресурслар:
http://lex.uz – Ўзбекистон Республикаси Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси.
http://www.gov.uz/ – Ўзбекистон Республикасининг хукумат портали.
http://www.connect.uz – Ўзбекистон умумтаълим портали.
https://tace.uz Киберхавфсизлик Маркази ДУК
http://www.ziyonet.uz – Ахборот таълим тармоғи.
http://www.tuit.uz – Тошкент Ахборот технологиялари университети.
http://www.mitc.uz – Ўзбекистон Республикаси Ахборот технологиялари ва коммуникацияларни ривожлантириш вазирлиги сайти

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 26 мартдаги ПФ-6196-сон Фармонига
1-ИЛОВА
Ички ишлар органлари тизимини янада такомиллаштириш бўйича
«ЙЎЛ ХАРИТАСИ»
Тараққиётга эришиш учун рақамли билимлар ва замонавий ахборот технологияларини эгаллашимиз зарур ва шарт.
Ш.М. Мирзиёев
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 26 мартдаги “Жамоат хавфсизлигини таъминлаш ва жиноятчиликка қарши курашиш соҳасида ички ишлар органлари фаолиятини сифат жиҳатидан янги босқичга кўтариш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-6196-сон Фармони.
Мавзунинг долзарблиги:

Машғулот мақсади:
Тингловчиларда ахборот хавфсизлиги ва ахборотни муҳофаза қилиш, ахборот хавфсизлигига таҳдидлар, Ўзбекистон Республикасида ахборот хавфсизлиги ва маълу­мотларни муҳофаза қилиш бўйича норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, ахборот ҳимояси соҳасида халқаро стандартлар, ахборотни муҳофаза қилишнинг давлат тизими, етакчи чет эл мамлакатларида ахборот хавфсизлигини таъминловчи давлат органлари структураси ва уларнинг вазифалари ҳақида билимларни ҳосил қилиш

Машғулот вазифаси:
Ахборот хавфсизлигига таҳдидлар уларнинг турлари, Ўзбекистон Республикасида ахборот хавфсизлиги ва маълу­мотларни муҳофаза қилиш бўйича норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, ахборот ҳимояси соҳасида халқаро стандартлар, ахборотни муҳофаза қилишнинг давлат тизими, етакчи чет эл мамлакатларида ахборот хавфсизлигини таъминловчи давлат органлари структураси ва уларнинг вазифалари бўйича билимларни шакллантиришдан иборат.

1. Ахборот хавфсизлиги ва ахборотни муҳофаза қилиш. Ахборот хавфсизлигига таҳдидлар
“Ахборотлаштириш тўғрисида”ги қонуннинг 19-моддасида ахборот ресурслари ва ахборот тизимларини муҳофаза қилиш шахс, жамият ва давлатнинг ахборот хавфсизлигини таъминлаш, ахборот ресурсларининг тарқалиб кетиши, ўғирланиши, йўқотилиши, бузиб талқин этилиши, тўсиб қўйилиши, қалбакилаштирилиши ва улардан бошқача тарзда рухсатсиз эркин фойдаланилишининг олдини олиш, ахборотни йўқ қилиш, тўсиб қўйиш, ундан нусха олиш бузиб талқин этишга доир рухсатсиз ҳаракатларнинг ҳамда ахборот ресурслари ва ахборот тизимларига бошқа шаклдаги аралашишларнинг олдини олиш, ахборот ресурсларидаги мавжуд давлат сирлари ва махфий ахборотни сақлаш мақсадларида амалга оширилади.
.

1. Ахборот хавфсизлиги ва ахборотни муҳофаза қилиш. Ахборот хавфсизлигига таҳдидлар
«Ахборот эркинлиги принциплари ва кафолатлари тўғрисида»ги қонунда ахборот хавфсизлиги ахборот борасидаги хавфсизлик деб белгиланган ва у ахборот соҳасида шахс, жамият ва давлат манфаатларининг ҳимояланганлик ҳолатини англатади.
Ахборот хавфсизлиги деганда табиий ёки сунъий характердаги тасодифий ёки қасддан қилинган таъсирлардан ахборот ва уни қўллаб-қувватлаб турувчи инфрастуктуранинг ҳимояланганлиги тушунилади.

1. Ахборот хавфсизлиги ва ахборотни муҳофаза қилиш. Ахборот хавфсизлигига таҳдидлар
Ўзбекистон Республикасининг 1993 йил 7 майдаги 848-XII – сонли «Давлат сирларини сақлаш тўғрисида»ги қонуннинг 1-моддасида давлат сирлари тушунчаси берилган:
«Давлат томонидан қўриқланадиган ва махсус рўйхатлар билан чегаралаб қўйиладиган алоҳида аҳамиятли, мутлақо махфий ва махфий ҳарбий, сиёсий, иқтисодий, илмий-техникавий ва ўзга хил маълумотлар Ўзбекистон Республикасининг давлат сирлари ҳисобланади».

1. Ахборот хавфсизлиги ва ахборотни муҳофаза қилиш. Ахборот хавфсизлигига таҳдидлар

1. Ахборот хавфсизлиги ва ахборотни муҳофаза қилиш. Ахборот хавфсизлигига таҳдидлар

DDoS (инг. Distributed Denial of ervice) хизмат кўрсатишдан боштортиш.
MAC Sniffing&Spoofing – бундай ҳужумларнинг содир бўлишигаWEP ёқилган бўлсада, MAC‑манзил тармоқ бўйлаб очиқ ҳолда узатилади. Демак, MAC‑манзилни осонгина йўлда ушлаб қолиш мумкин. Ундан фойдаланган ҳолда хакер манзилга кириш учун сўров юбориб, ўзининг ноқонуний хатти –ҳаракатини амалга оширади.
DDoS (ing. Distributed Denial of ervice) xizmat ko‘rsatishdan boshtortish.
MAC Sniffing&Spoofing – bunday hujumlarning sodir bo‘lishigaWEP yoqilgan bo‘lsada, MAC‑manzil tarmoq bo‘ylab ochiq holda uzatiladi. Demak, MAC‑manzilni osongina yo‘lda ushlab qolish mumkin. Undan foydalangan holda xaker manzilga kirish uchun so‘rov yuborib, o‘zining noqonuniy xatti –harakatini amalga oshiradi.

“Бугунги кунда ахборот хавфсизлигини таъминлаш қай даражада амалга оширилмоқда?” деган саволга жавоб излаган мутахассислар айнан мазкур фаолиятни 3 гуруҳга ажратишади:
1-гуруҳ. Ташкилотда ахборот хавфсизлиги билан ҳеч ким шуғулланмайди. Ахборот хавфсизлигини таъминлаш дастурий таъминот орқали амалга оширилади. (Код, яъни парол, фойдаланишларни чегаралаш ва ҳ.к). Барча саволлар тармоқ администратори доирасида ҳал этилади.
2-гуруҳ. Ахборот хавфсизлигига техник масала сифатида қаралади. Бу гуруҳда ахборот хавфсизлигини таъминлаш мақсадида 1-гуруҳ амалларига қўшимча равишда нусха кўчириш, антивируслар, тармоқлараро экран (Firewall) ишлатилади.
3-гуруҳ. Ахборот хавфсизлигига таҳририят раҳбарияти томонидан техникавий ва ташкилий тадбир сифатида қаралади. Ахборот хавфсизлигини таъминлашга йўналтирилган дастур ишлаб чиқилган ва тасдиқланган бўлиб, юқоридаги гурухлардаги амаллар билан бир қаторда почта ва Интернет хабарлари, ҳимояланиш даражаси таҳлили, ички ва ташқи аудит амалга оширилади.

1. Ахборот хавфсизлиги ва ахборотни муҳофаза қилиш. Ахборот хавфсизлигига таҳдидлар

Ахборотларни муҳофаза қилишнинг техник воситалари – объектнинг маскировкаловчи (ниқобловчи) белгилари очилишини бартараф этиш ёки камайтириш, ёлғон аломатларни яратиш ҳамда техник воситалар орқали ахборотга рухсатсиз киришга тўсқинлик қилишга мўлжалланган техник воситалардир.
Axborotlarni muhofaza qilishning texnik vositalari – ob’yektning maskirovkalovchi (niqoblovchi) belgilari ochilishini bartaraf etish yoki kamaytirish, yolg‘on alomatlarni yaratish hamda texnik vositalar orqali axborotga ruxsatsiz kirishga to‘sqinlik qilishga mo‘ljallangan texnik vositalardir.

Маълумотларни рухсатсиз олишнинг объектлари, усуллари ва воситалари/ Ma’lumotlarni ruxsatsiz olishning ob’ektlari, usullari va vositalari:
бино, иншоат ва қурилиш конструкциялари, конфиденциал музокара ва мажлисларни ўтказишда акустик тебраниш каналлари бўйича маълумотларни рухсатсиз олиш/ bino, inshoat va qurilish konstruktsiyalari, konfidentsial muzokara va majlislarni o‘tkazishda akustik tebranish kanallari bo‘yicha ma’lumotlarni ruxsatsiz olish;
ҳаракатланувчи объектларда конфиденциал суҳбатлар олиб боришда - акустик тебраниш каналлари бўйича/ harakatlanuvchi ob’ektlarda konfidensial suhbatlar olib borishda - akustik tebranish kanallari bo‘yicha;
кучсиз ток техника воситалари ҳисобига – (ЁЭМНН-ПЭМИН)/ kuchsiz tok texnika vositalari hisobiga - (YoEMNN);

Маълумотларни электромагнит канал орқали чиқишдан ҳимоялаш – бу конфиденциал маълумотларни номақбул таснифга эга электромагнит майдон ва наводкалар ҳисобига назорат зонасидан чиқиб кетишини бартараф этиш ёки камайтириш бўйича комплекс тадбирлардир./ Ma’lumotlarni elektromagnit kanal orqali chiqishdan himoyalash – bu konfidensial ma’lumotlarni nomaqbul tasnifga ega elektromagnit maydon va navodkalar hisobiga nazorat zonasidan chiqib ketishini bartaraf etish yoki kamaytirish bo‘yicha kompleks tadbirlardir.

АЛОҚА КАНАЛИ ОРҚАЛИ УЗАТИШДА АЧТК
Электромагнит
Электрик
Индукцион

ОВОЗЛИ АЧТК (1-слайд)
Виброакустик
Акустик

Оптик-электрон
(лазерли)
Акустоэлектрик
Параметрик
ОВОЗЛИ АЧТК (2-слайд)

123
АхбУзатишТВ орқали ишлов беришда АЧТК
Электромагнит
456
123
456
Параметрик
Виброакустик
Электрик
Бўёқли лента
Қоғоз
789
456
220 В
220 В

АХБОРОТ ЧИҚИШИНИНГ ТЕХНИК КАНАЛИ
ВИЗУАЛ КУЗАТИШ,
ЖУМЛАДАН ҚОРОНҒИДА
КЎРИШ АСБОБЛАРИ ОРҚАЛИ
ТЕХНИК ВОСИТАЛАРНИНГ НУРЛАНИШИ
КОМПЬЮТЕРНИНГ
ЁНДОШ НУРЛАНИШИ
ҚЎРИҚЛАШ ВА ЁНҒИН СИГНАЛИЗАЦИЯ ТИЗИМИ СИМЛАРИ ОРҚАЛИ АХБОРОТ УЗАТИШ
ВИБРОКАНАЛ
ОРҚАЛИ АХБОРОТ ОЛИШ
ЮҚОРИ ЧАСТОТАЛИ
ТОКЛАР БИЛАН
ТАЪМИНЛАШ
ТЕЛЕФОН
ТАРМОҒИ
СИМЛАР ОРҚАЛИ
АХБОРОТ
УЗАТИШ
РАДИОКАНАЛ
ОРҚАЛИ
АХБОРОТ
УЗАТИШ
РАДИОКАНАЛ
ОРҚАЛИ АХБОРОТ УЗАТИШ
ВИБРОКАНАЛ
ОРҚАЛИ АХБОРОТ
ОЛИШ

Техник каналлар бўйича ахборот чиқишини муҳофаза
қилишнинг усул ва воситалари
Ҳимоянинг ташкилий-
режимли тадбирлари
Фаол воситалар
Пассив воситалар
Эҳтимоли юқори бўлган
АЧТКни аниқлаш
Ҳимоянинг техник тадбирлари

АХБОРОТНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШ ВОСИТАЛАРИ
ВИБРОАКУСТИК
ШОВҚИН ТИЗИМИ
ЁЭМНН СИГНАЛЛАРИНИ
ШОВҚИНЛАШ ТИЗИМИ
УЯЛИ АЛОҚА АППАРАТЛАРИНИ
БЛОКИРОВКАЛАШ
ЭЛЕКТРМАНБАИ
ТАРМОҒИДАГИ
ПОМЕХАЛАРНИ БОСУВЧИ
ФИЛЬТР
ТЕЛЕФОН ЛИНИЯЛАРИДАГИ
АХБОРОТЛАРНИ ШИФРЛОВЧИ
ҚУРИЛМАЛАР
ЕРГА УЛАНИШ
ЗАНЖИРЛАРИНИ
ШОВҚИНЛАШ
ТИЗИМИ
ТОВУШ ЁЗИШ ВОСИТАЛАРИНИ
БОСТИРИШ ҚУРИЛМАСИ
ТЕЛЕФОН
ЛИНИЯСИНИНГ
КОНТРОЛЛЕРИ
КУЧЛАНИШ ТАРМОҒИНИ
ҲИМОЯЛАШ ҚУРИЛМАСИ
КУЧСИЗ ТОКЛИ
КОММУНИКАЦИЯЛАРНИ
ҲИМОЯЛАШ ҚУРИЛМАЛАРИ
ТЕЛЕФОН ЛИНИЯСИНИ
ҲИМОЯЛАШ ҚУРИЛМАСИ
РАДИОНАЗОРАТ
ТИЗИМИ

Ўзбекистон Республикасининг давлат сирлари
Ақлий ҳужум

1. Ахборот хавфсизлиги ва ахборотни муҳофаза қилиш. Ахборот хавфсизлигига таҳдидлар
Step-by-step

1. Ахборот хавфсизлиги ва ахборотни муҳофаза қилиш. Ахборот хавфсизлигига таҳдидлар
Тушунчалар таҳлили
Ахборотни муҳофаза қилишнинг аппарат-дастурий воситалари – бу ахборотни муҳофаза қилиш функциялари (фойдаланувчиларни идентифи­кация ва аутентификация қилиш, ресурслардан фойдаланишни чеклаш, воқеаларни қайд қилиш, ахборотни криптографик беркитиш ва бошқалар)ни мустақил ёки бошқа воситалар билан биргаликда бажарадиган турли электрон қурилмалар ва махсус дастурлардир
Ахборотни муҳофаза қилишнинг аппарат воситаси – бу махсус ҳимоя қурилмаси ёки ахборотни қайта ишлаш техник воситасининг таркибига кирувчи мослама.
Ахборотларни муҳофаза қилишнинг дастурий воситалари – бу ахборот хавфсизлигини таъминлашга мўлжалланган ва компьютер воситаларининг дастурий таъминоти таркибига киритилган махсус дастурлардир.

Ахборотни муҳофаза қилишнинг аппарат воситалари
Балиқ склети

Ахборотларни ҳимоялашнинг асосий дастурий воситалари
Ақлий ҳужум
Ахборотларни ҳимоялашнинг қандай дастурий воситаларини биласизлар?

2. Компьютер тизимларидан фойдаланиш ҳуқуқини чеклаш
Step-by-step

Компьютер тизимида ахборот хавфсизлиги
Пирамида методи

Тармоқлараро экран вазифаси
Тармоқлараро экран ҳимояланган КТга келиб тушаётган ва ундан чиқиб кетаётган ахборотларни назорат қилиш учун қўлланилади.
Тармоқлараро экран қуйидаги тўртта функцияни бажаради
маълумотларни фильтрлаш
экранловчи агентлар (proxy-серверлар)дан фойдаланиш
манзилларни трансляциялаш
ҳодисаларни қайд қилиш

Ахборотлар хавфсизлигини таъминлаш учун амалга ошириладиган тадбирлар
Step-by-step

3. Зарарлантирувчи дастурий таъминот