Excel

Сұрақтар
Excel архитектурасы
2. Ұялар адресі
3. Excel негізгі ұғымдары
4. Ұяларды ерекшелеп белгілеу
5. Жолдарды, бағаналарды және кестені толық ерекшелеп белгілеу
6. Мәліметтердi енгiзу және түзету
7. Формулалар енгізу
8. Кесте ішінде жылжу

1. Excel архитектурасы
Электрондық кестелер немесе кестелік процессорлар – кесте түрінде берілген мәліметтер жиынын компьютерде автоматты түрде жылдам өңдеуге арналған программалар тобы.
Электрондық кестелер экономикалық және бухгалтерлік есептер-де өте кең қолданылады, оларды экономистің автоматтанды-рылған жұмыс орны деп те айтады. Бірақ электрондық кестелер ғылыми-техникалық есептерде де тиімді пайдаланылады, мыса-лы, мынадай мақсаттарда пайдаланылады:
көлемді мәліметтер жиынымен біртектес есептеулер орындау;
нәтижелік есептеулерді (қосынды, арифметикалық орта, дисперсия табу) автоматтандыру;
параметрлердің тиімді мәндерін іздеп табу;
эксперимент нәтижелерін өңдеу;
диаграммалар мен графиктерді жылдам тұрғызу, т.б.

Excel – Microsoft Office құрамына кіретін электрондық кесте. Оның алдында 1985-95 ж. Super Calc, Quatro Pro тәрізді электрондық кестелер қолданылып келді. Батыс мамандарының айтуынша, электрондық кестелер ЭЕМ-де есептеу жылдамдығын калькуляторға қарағанда 100-деген есе арттырды. Microsoft Office ортасындағы Excel басқа программалар сыяқты Пуск – Программы – Microsoft Excel жолдары арқылы немесе жарлықты шерту жолымен де іске қосылады.
Excel-де кесте жасау кезінде экран торкөз қағазға ұқсаған ұяларға бөлініп, мәліметті бағана мен жолдарға жазуға ыңғайлы болады.
Кесте құру кезінде мәтіндік немесе сандық мәліметтерді енгізіп, оларды түзету және форматтау мүмкіндіктері бар.
Құрылған кестенің бөліктерін немесе толық өзін баспаға жеңіл шығарып алуға болады.

Ұя адресі – кестелік курсор (теңбілтор) тұрған екпінді ұя адресі.
Формула қатары – ұяларға мәліметтер, яғни сөз тіркесі, мәндер және формулалар енгізуге немесе оларды түзетуге арналған қатар.
Жолдар: 1 2 3 4 5 6 ... 65536
Бағаналар: A B C ... Z AA AB AC ... AZ
BA BB BC ... ІV
Бағаналар саны – 256

Excel жұмыс өрісі көптеген торлардан – ұялардан тұрады.
Оның ең кіші информация бірлігі ұя немесе ұяшық (ячейка) деп аталады. Ұя ішіне сандар, формулалар, мәтіндер жазылады.
Жолдар саны –65536, ал бағаналар саны – 256.
Ұя

Бір бетте орналасқан ұялар жиыны бір парақ (лист) құрайды.
Ал кітап (книга) дегеніміз – бірнеше парақтар жиыны. Кітап бір файлға жазылады. Excel-дің бір кітабы – бір файл.
Парақ
Кітап

Excel электрондық кестесі іске қосылғаннан кейін автоматты түрде 1-кітап (Книга 1) деген атпен жаңа құжат ашылады. Бұл кітаптың атын файлды сақтау кезінде өзгертуге болады.
Әдетте электрондық кесте іске қосылған мезетте 1-бет (лист1) екпінді болады, келесі немесе басқа бетке өту қажет болса, парақтың төменгі жағындағы оның реттік нөміріне сәйкес тілсызық белгіде – жарлығында тышқанды шертеміз. Ал қажетті беттің жарлығы экранда көрінбей тұрса, жарлықтардың сол жағындағы бағыттауыштарда   тышқанды шерте отырып, жылжытамыз.

2. Ұялар адресі
Excel-дің әрбір ұясының адресі болады. Адрестеу тәсілінің екі түрі бар. Алғашқы тәсілі - келісім бойынша бірден орнатылған түрі. Мұнда ұя адресі бағана әрпі мен жол нөмірінен тұрады.
Мысалы:
С5
А1
D4
E6
F7
т.с.с.
Жұмыс кезінде Excel-дің бір ұясы екпінді (активті) түрде болады да, ол қалың қара сызықпен қоршалып тұрады. Активті немесе екпінді ұяның бағанасы мен жол нөмір-лері де ерекшеленіп ақшыл түске боялып тұрады.

Блок (ұялар жиыны, аумағы) – тік төртбұрышты түрде қатарласа орналасқан ұялар жиыны. Ол бірнеше ұядан, толық қатардан, бағанадан немесе тік төртбұрыш түріндегі бір топ торлардан тұра алады. Осындай ұяшықтар тізбегін блок немесе ұялар диапазоны деп атауға болады. Мұндай блоктардың адресі бірінші ұяшықпен соңғы ұяшықтардың адресін қос нүктемен бөліп жазу арқылы көрсетіледі.
Мысалы, D2-ден D8 ұялар аралы-ғындағы блоктың адресі D2:D8.Ал F3:I3 блогы бір жол-дың бес ұясы-нан тұрады.

Осы тәрізді D2:D9 блогы мен G2:I11 блоктарының алатын орны мен белгіленуі төменгі суретте көрсетілген.

3. Excel негізгі ұғымдары
Ұя (тор) - электрондық кестенің мәлімет енгізілетін ең кіші элементі. Әр бір ұяшық бағана әрпі мен қатар нөмірінен тұратын адреспен анықталады.
Жол немесе қатар нөмірі – электрондық кестенің көлденең орналасқан қатарларының (жолдарының) сол жақ шетінде жазылған нөмірі.
Бағана әрпі - электрондық кестенің бағаналарын (тік жолдарын) белгілейді. Әріптер жұмыс аймағының жоғарғы жағында жазылып тұрады.
Ағымдағы ұя – теңбілтормен белгіленіп тұрған екпінді ұя. Ол кестенің бір торын ғана белгілеп, келісім бойынша, мәлімет енгізу операциясы немесе басқа бір іс әрекет осы торда ғана орындалатынын көрсетеді.

Ұя сілтемесі (көрсеткіші) – жұмыс істеуге тиіс екпінді күй-дегі үстіміздегі немесе ағымдағы ұяны көрсетіп тұрған төрт-бұрышты теңбілтор. Теңбілтор пернелер көмегімен немесе тышқан арқылы кесте бетімен ұядан ұяға көшіріліп отырады.
Парақ – көптеген жолдар мен бағаналардан тұратын торлар жиынын құрайтын кесте аймағы.
Ең үлкен жол нөмірі – 16384, бағана әрпі – IV (256-шы бағана).
Кітап – бірнеше парақтардан тұратын кестелер кітапшасы. Көбінесе бір кітапша бір-бірімен байланысқан парақтардан тұрады. Мысалы, әрбір айға бір-бір кестеден толтырылған жалақы есептеу кестелері кітапшасы (12 парақтан тұрады). Бір кітапша бір файл болады.
Блок (ұялар жиыны) – тік төртбұрышты түрде қатарласа ор-наласқан ұялар жиыны. Ол бірнеше ұядан, толық қатардан, бағанадан немесе төртбұрыш түріндегі торлардан тұра алады.

4. Ұяларды ерекшелеп белгілеу
Компьютерде бір әрекет орындау үшін оған қатысатын объектілерді белгілеп алу керек. Бір ұяны белгілеу үшін, оны тышқанмен шерту жеткілікті. Белгіленген ұя қалың сызықпен қоршалған төртбұрыш ішіне орналасады.
Белгілен- ген ұя

Бірнеше ұяларды бірден белгілеуге болады. Ол үшін тышқанның сол жақ батырмасы мен екі пернені пайдалану қажет.
Алғашқы тәсіл – қатарласа орналасқан ұялар жиынын, яғни бір блокты белгілеу. Ол үшін Shift пернесін басулы күйде ұстап, төртбұрышты аймақты белгілеп алып, соңында Shift пернесін босатамыз.
Белгілеуді алып тастау қажет болса, тышқанды шерте-міз немесе тілсызық пернелердің бірін басамыз.
Жаңа аймақты бел-гілеу де бұрынғы белгілеуді жояды.

Екінші тәсіл – қатар орналаспаған ұялар жиынын, яғни бірнеше блокты бір мезетте белгілеу. Ол үшін алғашқы блоқты белгілеп алған соң, Ctrl пернесін басулы күйде ұстап, басқа төртбұрыш-ты аймақтарды кезекпен белгілей береміз, соңында Ctrl перне-сін босатамыз. Соңғы аймақтың алғашқы торы ақшыл болып тұрады.

5. Жолдарды, бағаналарды және кестені толық белгілеп ерекшелеу
Бір бағананы толық белгілеу үшін оның тақырыбы тәрізді жоғарыда тұрған әрпін шерту керек немесе осы бағананың бір торын белгілеп алып, Ctrl+ Space пернелерін қатар басу керек.
Бір жолды толық белгілеу үшін оның сол жақ шеткі торында орналасқан нөмірін шерту керек немесе осы жолдың бір торын белгілеп алып, Shift+ Space қатар басу керек.

Кестені толық белгілеу үшін оның сол жақ жоғарғы жағындағы бағана әріптері мен жолдар нөмірінің қиылысқан бұрышында орналасқан бос ұяны шерту керек.

6. Мәліметтердi енгiзу және түзету
Excel программасы іске қосылғаннан кейін, оның кез келген ұясына мәтін, сан, формула және дата мен уақыт енгізуге болады.
Мәтін мен санды енгiзу кезінде олар кестелік курсор – теңбілтор көрсетіп тұрған ағымдағы ұяға тiкелей және формула қатарына (строка формул) енгiзіледi. Алдын ала келiсiм бойынша енгізіл-ген мәтіндік мәліметтер ұяның сол жағына, ал сандар – оң жағына тураланып орналасады.
Мәлімет енгізу бір ұяны белгілеп алып, пернетақтадан символдар тіркесін теруден басталады.
Мәлімет енгізу Enter пернесін басқан соң немесе басқа ұяға ауысқан кезде тоқталады.

Кесте торларының жоғарғы жағындағы формула қатарына (строка формул) да мәлімет енгiзуге болады.
Енгізілген мәліметті өшіру үшін – мәлімет орналасқан ұяны немесе бірнеше ұяларды белгілеп алып, Delete пернесін басу керек.
Мәліметті түзетудің екі тәсілі бар. Алғашқысы – бірден ұя ішін-де, ол үшін түзету режиміне ұяны тышқанмен екі шерту арқылы немесе F2 пернесін басып көшу керек. Сонда ұя ішінде курсор пай-да болып, мәліметті жөндеуге болады. Бірақ бұл режим жұмыс істеуі үшін Сервис – Параметры командасының ұя ішінде түзетуге рұқсаты болуы тиіс.

Бұл команданың параметрлерін түзететін сұхбат терезелері бар. Мұнда Түзету (Правка) терезе-сін ашып, ұя ішінде мәлімет тү-зету режимін іске қосу қажет.
Екінші мәлімет түзету тәсілі – формулалар жолын пайдалану. Ол үшін керекті ұяны белгілеп алып, формула қатарына көшіп, соның ішінде мәлімет түзету істерін орындаймыз.

7. Формулалар енгізу
Формула ретінде арифметикалық амалдарды, функциялармен біріктірілген сандар тізбегін немесе ұяшықтар адрестерінен тұратын арифметикалық өрнектерді жазуға болады.
Формулаларды міндетті түрде “=” теңдік белгісінен бастап жазу керек. Мысалы, С1 және Ғ5 ұяшықтарындағы сандардың қосын-дысын есептеу үшін, нәтиже орналасатын ұяшыққа кестелік кур-сорды орналастырғаннан кейін, =С1+F5 формуласын теріп жазамыз.
Формулаларға ұя адрестерін енгізудің екі жолы бар:
оларды латын әріптерімен пернелер арқылы теру керек;
керекті адреске сәйкес ұяда тышқанды шерту қажет.
Ұялар блогы адресі терілгенде оларды бөліп тұратын : (қоснүкте) және арифметикалық амалдар белгілері (+, -, *, ) қолмен енгізіледі. Формуланы енгізгеннен кейін, сол ұяшықта бірден нәтиже көрінеді.

Енді екіге екі қосатын формула енгізуге керекті мәліметтерді жазып алайық.
Нәтижені жазатын ұя ретінде Е3 ұясын аламыз да, теңдік белгісін жазамыз.
Енді С2 ұясын шертеміз де, арифметикалық амал белгісін (+) жазып, D2 ұясын шертеміз. Соңында Enter пернесін басамыз.
C2+D2

Формулалар қатарындағы белгішелердің атқаратын қызметтері:

8. Кесте ішінде жылжу
Пернелер комбинациясы
Ctrl + → ..................
Ctrl + ← .................
Ctrl + ↑ ..................
Ctrl + ↓ ...................
Атқаратын қызметі
Оң жақтағы мәліметі бар торлардың шеткі ұяларына немесе ең соңғы торға көшіреді;
Сол жақтағы мәліметі бар торлардың шеткі ұяларына немесе осы жолдағы ең сол жақ шеткі торға көшіреді;
Жоғарғы жақтағы мәліметі бар торлардың шеткі ұяларына немесе осы бағанадағы ең жоғарғы шеткі торға көшіреді;
Төменгі жақтағы мәліметі бар торлардың шеткі ұяларына немесе осы бағанадағы ең төменгі торға көшіреді;
Шеткі ұяларға көшу пернелері

Пернелер комбинациясы
Home .....................
Ctrl + Home ............
Ctrl + End ...............
End .........................
Правка – Перейти немесе F5 ...............
Керекті ұя адресін енгізу арқылы (F1)
Атқаратын қызметі
Осы жолдың бірінші ұясына көшіреді;
А1 ұясына көшіреді;
Кесте мәліметтерінің соңғы бағанасының ең төменгі ұясына көшіреді;
End режимін іске қосады. Мұнан соң тіл-сызық пернелерді басып, кесте блогының шеткі ұяларына көшуге болады;
Сұхбат терезесіне адресті енгізу арқылы сол көрсетілген ұяға (GO TO) көшіреді;
Парақ ішінде көшу пернелері