Сарватхои замин, мухофизати замин ва окилона истифода баранд

Тавсия этиладиган адабиётлар:
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T., 2018.
“2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakatlar strategiyasi”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli farmoni. 2017 yil.
O‘zbekiston Respublikasi “Davlat Er kadastri” to‘g‘risidagi qonun. – T.: Adolat, 1998.
Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси. 2019
Ўзбекистон Республикасининг Солиқ Кодекси. 2019
O‘zbekiston Respublikasi Er resurslarining holati to‘g‘risida Milliy hisobot. 2018.
Jumaev T. Ekologiya iqtisodiyoti: nazariya va amaliyot. Monografiya. – T., 2014.
Jumayev T., Juraev T.I., Yadgarov A.A., Ismailova G.T. Ekologiya. O‘quv qo‘llanma. – T.: Iqtisodiyot, 2018-y.

“Ер ўлкамизнинг энг асосий бойлиги.
У едиради, ичиради, яшаш учун шарт-шароитларни яратиб беради, шу сабабли, республиканинг келажаги кўп жиҳатдан ердан фойдаланиш муносабатларининг қандай ташкил этилишига боғлиқдир”.

Ҳозирги вақтда глобал экологик инқироз таҳдидлари кучайиб бораётган бир вақтда ерни муҳофаза қилиш дунё миқёсидаги долзарб муаммолардан бири ҳисобланади.
Инсоннинг ер ва тупроққа фаол таъсир кўрсатиши натижасида, унинг хосса-хусусиятларининг ўзгариши, унумдорлигининг ошиши ёки пасайиши, шўрланиши, эрозияланиши, дегумификацияси каби жараёнларнинг юзага келиши ер ресурларини муҳофаза қилишда аввалгидан ҳам эътиборли бўлишликни тақозо этади.
Ишлаб чиқаришнинг ҳар қандай воситаларидан тўғри ва оқилона фойдаланиш кўп жиҳатдан унинг муҳим хусусиятларини қанчалик чуқур ва ҳар томонлама ўрганишга боғлиқ.

Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикасининг
Ер кодекси. Тошкент 2019
2-модда. Ер тўғрисидаги қонунҳужжатларининг асосий вазифалари
Ер умуммиллий бойликдир, Ўзбекистон Республикаси халқи ҳаёти, фаолияти ва фаровонлигининг асоси сифатида ундан оқилона фойдаланиш зарур ва у давлат томонидан муҳофаза қилинади.

13-боб. Ўзбекистон Республикаси тупроқларидан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишга қарата ишлаб чиқилган меъёрий ҳуқуқий ҳужжатлар
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55 – моддаси:
Ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий захиралар умуммилий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир.

Маълумки, аҳолини асосий ҳаёт манбаи ҳисобланган озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаш айнан қишлоқ хўжалигига бориб тақалади. Холбуки, қишлоқ хўжалигида ишлаб чиқариладиган маҳсулотларнинг 95 % тупроқдан олинади.
Мамлакатимизда ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, унумдорлигини оширишга қаратилган бир қатор қонунлар, фармонлар ва меъёрий ҳуқуқий ҳужжатлар ишлаб чиқаришга тадбиқ қилинган.
Давлатимиз томонидан “Ер кодекси”, “Давлат Ер кадастри”, “Фермер хўжалиги тўғрисида”ги, “Деҳқон хўжалиги тўғрисида”ги қонунлар, “Ер мониторинги” тўғрисидаги Низом ҳамда “Ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармонининг қабул қилиниши қишлоқ хўжалигида қатор ислоҳотларни амалга оширишда тўла ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилмоқда.

Табиий ресурслар ичида ер алоҳида ўзига хос ҳуқуқий мақомга эга бўлиб, ундан илмий ва амалий асосланган ҳолда тўғри фойдаланишни ташкил этиш қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларни алоҳида муҳофазасини таъминлаш лозимлигини тақозо этади.
Шундай экан, тупроқнинг унумдорлигини ва ишлаб чиқариш қуватларини ошириш кўп жиҳатлардан унга эҳтиёткорлик ва тежамкорлик билан муносабатда бўлишга, уни яхшилашга қаратилган тадбирлар тизимига боғлиқдир. Бу тизим тупроқ унумдорлигини сақлаб қолиш ва ошириш учун агрохилма-хилликни, биосферани сақлаб туриш учун зарурдир.
Бу борада академик А.П.Виноградовнинг: “Бугунги кунда биосферага тааллуқли нарсаларнинг ҳаммаси энг аввало Ернинг тупроқ қатламига тааллуқлидир”, - деб таъкидлагани тасодифий эмас. Дарҳақиқат, одамларнинг тақдири кўп жиҳатдан ер ва тупроқ тақдирига боғлиқдир.
Хусусан, 22 апрель куни – Халқаро Ер куни дея эътироф этилгани инсонларнинг ер ресурсларига бўлган муносабатини етакчи ўринда эканлигидан далолат беради.

4-модда.Ўзбекистон ер ресурслари ва ер тоифалари

1- расм. Ўзбекистон Республикаси ер фондининг тоифалари бўйича
тақсимланиши

2- расм. Ўзбекистон Республикаси ер фондининг ер турлари бўйича
тақсимланиши

Тупроқ деградацияси турлари ва омиллари
Деградация сўзи поляк тилидан олинган бўлиб, (Degradaya-лотин тилида эса degradation) “секин-асталик билан камайиш” ва “пастга кетиш” деган маънони англатади.
Тупроқ деградацияси – бу жараёнлар йиғиндиси бўлиб, улар тупроқларнинг функциясини ўзгаришига, хоссларининг миқдор ва сифат кўрсаткичларининг ёмонлашишга ва унумдорликнинг пасайишига олиб келади, яьни табиий ва антропоген омиллар таъсирида элементларнинг экологик тизимда тупроқларнинг турғун хоссаларининг бузилиши, хўжалик нуқтаи назардан баҳосининг тушиши ва самарадорликнинг пасайишидир.
Тупроқ деградацияси қуйидаги турларга бўлинади:
Физик ва механик деградация – бу тупроқ гранулометрик таркибининг ўзгариши билан тупроқ материалларининг ёмонлашиш жараёнини кузатилиши, тупроқ қатламларининг назоратсиз қолиши, уларнинг зичлашиши, ҳаво ва сув режимларининг бузилишидир.
Кимёвий ва физикавий деградация – бу тупроқ сингдириш сиғимидаги жараёнлар, жумладан кислоталик-ишқорийлик хоссаларини, оксидланиш-қайтарилиш потенциалини, макро- ва микроэлементларини ҳамда ўсимликлар учун зарур бўлган ҳаёт элементларининг салбий томонга ўзгаришидир.
Биологик ва биокимёвий деградация – бу тупроқ органик қисмининг ўзгариши ва сифатининг ёмонлашиши, тупроқ организмларини сифат ва миқдор таркибининг салбий томонга ўзгаришидир.

Экотизимлар ва улар реакцияларининг асосий антропоген таъсири турлари
Деградация жараёнлари оқибатида:
тупроқнинг юқори унумли қатлами ва ундаги озиқа моддалари йўқолади
сизот сувлари сатҳининг кўтарилиши натижасида шўрланиш жараёни юзага келади
тупроқнинг физик хоссалари ўзгаради
тупроқдаги тирик организмлари дунёсининг биомассаси ва биохилма-хиллиги камаяди
захарли кимёвий препаратлар тўпланади

Тупроқ деградациясининг намоён бўлиши

Дунё бўйича деградацияга учраган ерларни умумий майдони, млн/га.

Тупроқларнинг механик бузилиши
Тупроқларнинг механик бузилиши – бу ер ости қазилма бойликларни қазиб олишда, ўрмонларни кесиш, ёғочларни ташиш ва ўрмонларни ёнишида, газ ва нефт қувурларини ётқизишда, қишлоқ хўжалик фаолияти даврида, чорва молларини боқишда ва ерларни шудгор қилиш вақтида содир бўлади.

Тупроқларнинг физик деградацияси
Тупроқ физик хоссаларининг салбий томонга (ёмонлашиши) ўзгариши, биринчи навбатда структурасининг ва қатламларининг бузилиши натижасида сув, ҳаво ва озиқа элементлар режимининг ёмонлашиши тупроқнинг физик деградацияси деб тушунилади.
Оғир техникалар таъсирида тупроқнинг зичланиши

Тупроқнинг кимёвий деградацияси
Биосфера қисмларини оғир металлар билан ифлосланиш йўллари ва биологик занжир орқали айланиш чизмаси

Турли саноат корхоналари фаолияти мобайнида айрим оғир металларнинг чиқарилиши

Айрим оғир металларнинг тирик организмларга салбий таъсири натижасида келиб чиқадиган касаллик турлари:
As (мишяк)– ўпка саратони, тери касалликлари, гемотологик таъсир, анемия;
Be (бирелли)– дерматит, яралар, шиллиқ қават зарарланиши;
Cd (кадмий)– хроник ва ўткир ўпка касалликлари, буйрак, саратон касалликлари;
Cr (хром)– ўпка, ошқозон ичак касалликлари, дерматит;
Pb (қурғошин)– қон, буйрак, жигар, асаб касалликлари;
Ni (никель)– ўпка астмаси, мажруғ туғилиш, буйрак, ўпка саратони;
Hg (симоб)– асаб, буйрак касалликларини келтириб чиқаради.

Биосферанинг радиоактив ифлосланиш
омиллари ва манбалари

Нефть билан ифлосланган тупроқ қоплами
ва атроф-муҳит ҳолатининг кўриниши

Тупроқ эрозияси
Тупроқ эрозияси ─ энг кенг тарқалган деградация тури ҳисобланади. У улкан иқтисодий ва экологик зарар етказади, чунки қишлоқ хўжалигининг асосий воситаси ва биосферанинг ўрнини босиб бўлмайдиган компоненти сифатида тупроқ йўқ бўлишига олиб келиши мумкин. Инсоннинг нотўғри ташкил этилган турли хил фаолияти таъсири остида тупроқ қатлами емирилади. Эрозия - тупроққа мана шундай таъсир ўтказилишининг ғоят кенг тарқалган ва ҳалокатли оқибатидир.

Тупроқ шўрланиши
Қишлоқ хўжалигини янада ривожлантириш, экинларнинг ҳосилдорлигини ошириш бўйича вазифаларни бажариш учун тупроқнинг шўрланишига ва ботқоқланишига қарши кураш тадбирларини амалга оширишнинг аҳамияти каттадир. Шўрланиш ва шўрҳокланиш жараёнларнинг олдини олишда аввало шу ҳодисаларни келтириб чиқарувчи қуйидаги асосий сабабларни бартараф қилиш керак:
сув исрофгарчилигига йўл қўймаслик (чунки бу сувлар сизот сувларига қўшилиб уларнинг сатҳини кўтарилишига сабаб бўлади);
тупроқ намлигининг буғланишини ҳар тарафлама камайтириш;
юза жойлашган шўр ёки чучук сизот сувлари сатҳини пасайтириш.

Чўлланиш жараёни ва тупроқ деградацияси
Чўлланиш жараёни – табий жараёнлар ва инсон фаолияти натижасида ерларнинг биологик маҳсулдорлигининг пасайиши ёки табиий экотизимларнинг деградацияси тушунилади. Чўлланиш натижасида экотизимларнинг ўз-ўзини тиклаш қобилияти бутунлай издан чиқиши мумкин.
Чўлланиш жараёнининг қуйидаги типлари мавжуд:
тупроқ шўрланиши – бирламчи ва иккиламчи шўрланиш;
ўрмон ва тўқайзорларнинг йўқ қилиниши;
яйловларни деградацияга учраши;
сув ҳавзалари сатҳининг камайиши.

Ердан фойдаланиш, уни асраш, муҳофазалаш соҳасидаги экологик хавфсизликни кучайтириш ва ўтмиш давр асоратларини бартараф этишнинг асосий йуналишлари қўйидагилардан иборат;
1) Замонавий технологияларни ишлаб чиқиш ва жорий этиш.
2) Заҳарли кимёвий моддаларни қўллаш устидан қаттиқ назорат ўрнатиш.
3) Экин зараркунандаларига қарши курашишда биологик усуллардан кенг фойдаланиш.
4) Суғориш сувидан меъёридан ортиқча фойдаланиш оқибатида иккиламчи шўрланишининг авж олишига қарши кураш тадбирларини амалга ошириш.
5) Тупроқлар эррозиясига қарши курашиш.
6) Ердан фойдаланишни оқилона тежаб тергаб фойдаланишнинг интенсив йўлига ўтиш.
7) Ердан фойдаланишда иқтисодий рағбатлантириш, ифлослантирганлик учун солинадиган махсус солиқлардан кенг фойдаланиш.

Yerlarning sifati bo’yicha ball boniteti
balli

Ball bonitetlari bo’yicha asosiy qishloq xo’jaligi ekinlarining kadastrli hisoblangan hosildorligi, st/ga

Ер қонунчилигини бузганлик учун жавобгарлик

ХII БЎЛИМ. ЕР СОЛИҒИ
49-боб. Юридик шахслардан олинадиган ер солиғи
278-модда. Умумий қоидалар
Ер участкаларидан фойдаланганлик учун бюджетга тўловлар ер солиғи ёки ер учун ижара ҳақи тариқасида амалга оширилади.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси, Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан ижарага берилган ер участкалари учун тўланадиган ижара ҳақи ер солиғига тенглаштирилади.
Ер участкаларини ижарага олган юридик шахсларга юридик шахслардан олинадиган ер солиғи ставкалари, юридик шахслардан олинадиган ер солиғини тўловчилар учун белгиланган имтиёзлар, солиқни ҳисоблаб чиқариш, солиқ ҳисоб-китобларини тақдим этиш ва солиқни тўлаш тартиби татбиқ этилади.

282-модда. Имтиёзлар
Ер солиғи тўлашдан қуйидагилар озод қилинади:
1) маданият, таълим, соғлиқни сақлаш, аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш ташкилотлари — ўз зиммаларига юклатилган вазифаларни амалга оширишда фойдаланадиган ер участкалари учун;
2) ногиронларнинг жамоат бирлашмалари, «Нуроний» жамғармаси ва «Ўзбекистон чернобилчилари» ассоциацияси мулкида бўлган, ишловчилари умумий сонининг камида 50 фоизини ногиронлар, 1941—1945 йиллардаги уруш ва меҳнат фронти фахрийлари ташкил қилган юридик шахслар, бундан савдо, воситачилик, таъминот-сотиш ва тайёрлов фаолияти билан шуғулланувчи юридик шахслар мустасно. Мазкур имтиёзни олиш ҳуқуқи белгиланаётганда ходимларнинг умумий сонига штатда бўлган ходимлар киритилади;

4) ихтиёрий тугатилаётган тадбиркорлик субъектлари — юридик шахсларни давлат рўйхатидан ўтказувчи орган ихтиёрий тугатиш тўғрисида қабул қилинган қарор ҳақида хабардор қилинган кундан эътиборан.
Ихтиёрий тугатиш қонун ҳужжатларида белгиланган муддатларда тугалланмаган ёки тугатиш тартиб-таомили тўхтатилган ва фаолият қайтадан бошланган тақдирда, ушбу имтиёз қўлланилмайди ҳамда солиқ суммаси имтиёз қўлланилган бутун давр учун тўлиқ миқдорда ундирилади.

50-боб. Жисмоний шахслардан олинадиган ер солиғи
Жисмоний шахсларнинг ер участкалари солиқ солинадиган объект ҳисобланади.

“Ўзбекистон Қаҳрамони”, Меҳнат Қаҳрамони унвонларига сазовор бўлган, учала даражадаги Шуҳрат ордени билан тақдирланган фуқаролар
1941–1945 йиллардаги уруш ногиронлари ва қатнашчилари ҳамда қонун ҳужжатларида белгиланадиган доирадаги уларга тенглаштирилган шахслар
I ва II гуруҳ ногиронлари
Ёлғиз пенсионерлар
Яйлов чорвачилигининг чўпонлари, йилқибоқарлари, механизаторлари, ветеринария врачлари ва техниклари, бошқа мутахассислари ва ишчилари
С
О
Л
И
Қ
И
М
Т
И
Ё
З
Л
А
Р
И
С.К. 282-модда
Ўзбекистон Республикаси солиқ кодексига биноан ер солиғи тўлашдан айрим тоифадаги жисмоний шахслар озод қилинади.

Чернобиль АЭСдаги авария оқибатларини тугатишда иштирок этган шахслар
Шахсий пенсия тайинланган шахслар
Кўчириб келтирилган фуқаролар келиб жойлашган ер участкалари бўйича – ер участкалари берилган пайтдан эътиборан беш йилгача
Шахслар – уларга якка тартибдаги уй-жой қурилиши ва деҳқон хўжалиги юритиш учун қонун ҳужжатларида белгиланган нормалар доирасида берилган ер участкалари бўйича – ер участкаси берилган ойдан кейинги ойдан эътиборан икки йил муддатга
Боқувчисини йўқотган кўп болали оилалар
С
О
Л
И
Қ
И
М
Т
И
Ё
З
Л
А
Р
И
С.К. 282-модда
(давоми)