Сэдэв

Хичээлийн зорилго
Улс төр болоод төр нь хүмүүсийн амьдралд хэрхэн холбогддогийг олон талаас нь судлан тайлбарлах

Хүлээгдэж буй үр дүн
Улс төр ба төр нь хүмүүсийн амьдралд хэрхэн холбогдож хэрхэн ойлгогдохыг олон өнцгөөс тайлбарлах
Улс төр ба төрийн үндсэн үзэл баримлалуудыг тайлбарлах
Улс төрийн тодорхой үйл явцад задлан,нэгтгэн дүгнэлт хийнэ.

Óëñ òºð ãýæ þó âý.
Ýðòíèé ãðåêèéí õýëëýãýíä policu õýìýýõ ¿ã <òºðèéã óäèðäàõ óрëаã>, òºðèéí çîðèëãûã ò¿¿íèé íóòàã ,äýâñãýðèéí õ¿ðýýíä õèëèéí ÷àíàäàä õýðýãæ¿¿ëýõ òîäîðõîé àðãà ãýñýí óòãûã àãóóëæ áàéíà.Íèéãìèéí íýã á¿ëýã íºãºº õýñýãòýý õàðèëöàõäàà õ¿÷ õýðýãëýõ ýðõ äýýð òóëãóóðëàñàí çàñàãëàëûí îíöãîé òºðºë ãàð÷ èðýõ ¿åýñ óëñ òºð ¿¿ññýí àæýý.¯¿íèéã òºðèéí çàñàãëàë ãýæ áîëíî.

Óëñ òºð ãýäãèéã ýðäýìòýä ,ñóäëàà÷èä õýðõýí îéëãîæ áàéâ?
Óëñ òºð áîë çîðèëò òîäîðõîéëîõ,ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð øèéäâýð ãàðãàõ,àðãà õýìæýý àâ÷ áàéäàã óëñ òºðèéí îðîëöîî
Óëñ òºðèéã õ¿ì¿¿ñ áîëîí óëñ òºðèéí áàéãóóëëàãóóä çàñãèéí ýðõèéí òºëºº òýìöýë áîëæ áàéäàã òîäîðõîé õ¿ðýý ãýæ õýëæ áîëäîã
Àðàé ºðãºí óòãààð íü àâ÷ ¿çâýë óëñ òºð íü õ¿ì¿¿ñèéã óäèðäàõ óðëàã þì.
Ôðàíöèéí óëñ òºð ñóäëàà÷ Ô.Ïðî

Óëñ òºð ãýäýã áîë ýðõ ìýäýëä õ¿ðýõ,ýðõ ìýäëèéã òîãòîîæ áàðüæ áàéõ áà àøèã õîíæîî îëîõûí òóëä ýðõ ìýäëèéã àøèãëàõ àëáàäëàãûí àðãà õýðýãñëèéí öîãö þì. Èòàëèéí ñýòãýã÷ Н.Ìàêèàâåëëè
Уëñ òºð íèéãýì äýõ ¿íýò ç¿éëñèéã ýðõ ìýäýëä òóëãóóðëàí õóâààðèëàíáàéðøóóëàõ ¿éë ÿâäàë
Äýâèä Èñòîí
Óëñ òºð áîë ýðõ ìýäýëä îðîëöîõ,ò¿¿íèéã õóâààðèëàõàä íºëººëºõèéí òºëºº ýðìýëçýí òýìöýõ ÿâäàë áºãººä òºð óëñûí äîòîðõè õ¿ì¿¿ñèéí îëîí ÿíçûí á¿ëýãëýëèéã á¿ãäèéã õàìààðñàí îíöëîãòîé.
Ãåðìàíû óëñ òºð ñóäëàà÷ Ìàêñ Âåáåð

Äýýðõ òîäîðõîéëîëòóóäàä óëñ òºð ãýäýã áîë:
Øèéäâýð ãàðãàõ çàñãèéí ýðõ ,ýðõ ìýäëèéí òºëºº,ò¿¿íä íºëººëºõ á¿ëã¿¿äèéí òýìöýë
Õóóëèéí õ¿ðýýí äýõ ¿íýò ç¿éë ,ýðõ ìýäëèéí õóâààðèëàëò ,ò¿¿íèé àøèãëàëò
Õ¿ì¿¿ñèéí òºðòýé õîëáîîòîé ¿éë àæèëëàãààã óäèðäàõ óðëàã ãýñýí íèéòëýã ñàíààíóóä ãàð÷ èðæ áàéíà.
Ýäãýýðýýñ ¿çâýë óëñ òºðèéã òàéëáàðëàõ ºðãºí áîëîí ÿâöóó õî¸ð ÿíçûí õàíäëàãà áàéãàà áºãººä
Өðãºí óòãààðàà óëñ òºðèéã íèéãýì äýõ øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäýë ,ò¿¿íä íºëººëºõ,îðîëöîõ,õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë ÿâö õýìýýí îéëãîäîг áîë ÿâöóó óòãààðàà óëñ òºðèéã àëáàí ¸ñíû èíñòèòóòòàé áóþó òºð,çàñãèéí èíñòèòóò,îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà çýðýãòýé õîëáîæ,òýäãýýðèéí õîîðîíäûí õàðèëöààíû òàëáàð ãýæ ¿çäýã.

Ìîíãîëûí ïàðëàìåíò

Эрòíèé Ãðåêèéí èõ ñýòãýã÷,ã¿í óõààíòàíÀðèñòîòåëü <Õ¿í áîë óëñ òºðèéí àìüòàí> ãýæ õýëжээ .

Óëñ òºð áà òºðèéí çàñàãëàë ãýæ þó âý? ò¿¿íèé ÿëãàà.
Óëñ òºðèéí áîäëîãûã çîðèëãî,àãóóëãûí òàëààñ íü àâààä ¿çâýë òýð íü òºðèéí çàñàãëàëûã ýçýìøèõ ,õóâààëöàõ,ýñâýë ò¿¿íèéã õÿçãààðëàõ, ýñýðã¿¿öýõ, ò¿¿íýýñ çóãòàõûí òºëºº òýìöýë þì. Óëñ òºðèéí çàñàãëàë áîë íèéãìèéí çîõèîí áàéãóóëëëàãàòàé òîäîðõîé õ¿÷íýýñ õ¿í àìûí ÿíç á¿ðèéí á¿ëãèéí õàðèëöàà áà ¿йë àæèëëàãààãàà𠺺ðòºº ó÷ðóóëàõ áýðõøýýë ýñýðã¿¿öëèéã äàâàí òóóëæ ººðèéí çîðèã õ¿ñëèéã ýðõ ç¿é,¸ñ ñóðòàõóóíû çýðýã íèéòëýã õýì õýìæýýãýýð õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõ ÷àäâàð þì. Òýãýõëýýð óëñ òºðèéí çàñàãëàë íü ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð þì óó ýñâýë àðãàã¿éí ýðõýíä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí óëñ òºð,ýðõ ç¿é,¸ñ ñóðòàõóóíû õýì õýìæýýí¿¿äýýð çîõèöóóëàãääàã çàñàãëàë þì.
Óëñ òºðèéí çàñàãëàëûí ¿íäñýí õýëáýð íü òºðèéí çàñàãëàë þì.Òºðèéí çàñàãëàë á¿õýí óëñ òºðèéí çàñàãëàë þì. Õàðèí óëñ òºðèéí çàñàãëàëûí çºâõºí òºðèéí çàñàãëàë òºäèé㺺ð îéëãîæ ¿ë áîëíî.

Òºð ãýæ þó âý?
Òºð ¸ñíû ñýòãýëãýý,ñóðãààëèóä íü ò¿¿õýí õºãæëèéíõºº ÿâöàä îëîí ¿å øàòûã äàìæèí õºãæèæ èðñýí áºãººä òºð ãýæ þó âý? ãýäýã àñóóëòûã ýðò ¿åýñ ýä¿ãýý õ¿ðòýë òºðèéí ¿¿ñëèéí òóõàé îíîë ñóðãààëèóäûí íýãýí àäèë ñóäëàà÷èä òóí îëîí ÿíçààð îéëãîæ,òîäîðõîéëæ èðñýí õýäèé ÷ åðºíõèé人 òºðä õàíäàõ ñîöèîëîãèéí áîäîë õóóëü ç¿éí õî¸ðäàõü õàíäëàãà áàéíà
Ñîöèîëîãèéí õàíäëàãààð òºð íü òîäîðõîé íóòàã äýâñãýðèéí õ¿ðýýíä õ¿í àìûã ýðõç¿éí ¿íäñýí äýýð óäèðääàã óëñ òºðèéí íèéòëýã ýðõ ìýäëèéí çîõèîí áàéãóóëàëò , èíñòèòóòèéã õýëäýã áîë õóóëü ç¿éí õàíäëàãààð òºð íü õóóëèàð õýëáýðøñýí óëñ òºðèéí íèéòëýã ýðõ ìýäëèéã òîäîðõîé íóòàã äýâñãýð ,õ¿í àìûí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëýã÷ õóóëèéí íèéëáýð öîãö ãýæ ¿çýæ áîëäîã.

Төр үүсэхэд нөлөөлсөн хүчин зүйл
Òóõàéí óëñûí õ¿í àìûã á¿õýëä íü çàõèðàõ ,àëáàäàõ çàìààð òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ
Õºäºëìºðèéí õóâààðü,áàÿëãèéí õóрèìòëàëä òóëãóóðëàñàí íèéãìèéí ñîöèàëü á¿òöèéí ººð÷ëºëò áèé áîëæ íèéãìèéí äýä,äîîä äóíä àíãè,äàâõðàà áèé áîëñîí
ßíç á¿ðèéí õ¿í àì ¿éëäâýðëýëýý ÿâóóëæ,õýðýãöýýãýý õàíãàõ îðîí ñàéòàé áàéõ ¿¿äíýýñ íóòàã äýâñãýðýý áèå áèåíýýñýý çààãëàõ
Õ¿ì¿¿ñèéí Ẻãíºðºë,ñóóðüøèë áèé îëñîí íü ãàçàð íóòãèéã ýçýðõýõ,óãñààòíû íèéòëýã á¿ðýëäýõ,óëìààð òºðèéí ñàëøã¿é øèíæ-õ¿í àì áèé áîëîõ íºõöëèéã á¿ðýëä¿¿ëñýíá
Íèéãìèéí òîìîîõîí òîãòâîðòîé á¿ëýã õ¿ì¿¿ñèéí õýðýãöýý ñîíèðõîë ãîë ãîë ÿëãàà áèé áîëñîí òóë òýäãýýðèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ
̺í õ¿÷èðõèéëýë,íèéãìèéí ãýðýý,áóñäûí òóðøëàãà-çàãâàð çýðýã íü òºðèéí ¿¿ñýëä íºëººëñºí áóñàä õ¿÷èí ç¿éë

Òºðèéí îíöëîã øèíæ¿¿ä.
Óëñ òºðèéí ñèñòåìèéí áóñàä á¿ðäë¿¿äýä ¿ë õàìààðàõ,çºâõºí òºðä õîëáîãäîõ îíöëîãèéí íèéëáýð öîãöûã òºðèéí øèíæ ãýäýã.Òºðèéí øèíæèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà òýð ç¿éë íü:
íóòàã äýâñãýð
õ¿í àì
íèéòëýã ýðõ ìýäýë þì
Төрийн үндсэн шинж
Нийтлэг эрх мэдэл
Нутаг дэвсгэр
Хүн ам

Òºðèéí íýã ãîë øèíæ áîë òºðèéí á¿ðýí ýðõ ìýäýëä õàìààðàõ îðîí çàé áóþó íóòàã äýâñãýð þì.Íóòàã äýâñãýð íü òîäîðõîé óëñûí á¿ðýí ýðõýä õàäãàëàãäàæ áóé õèë õÿçãààð á¿õèé äýëõèéí áºìáºðöãèéí íýã õýñýã þì. Óëñûí õèë íóòàã äýâñãýðèéí íэãýí àäèë õàëäàøã¿é ç¿éë áºãººä ò¿¿íèéã çºð÷èõèéã òóõàéí óëñûí á¿ðýí ýðõýò áàéäàëä õàëäñàí ãýæ îëîí óëñûí ýðõç¿éä ¿çäýã áàéíà
Òºðèéí 2 äàõü ãîë øèíæ áîë õ¿í àì íü òºð óëñ ¿¿ñýõ,îðøèõ ¿íäýñ,ãîë ñóáúåêò ìºí.Õøí àì áîë òóõàéí óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýð îðøèí ñóóãàà çàõìðàõ,çàõèðàãäàõ õàðèëöààíä îðøèõ õ¿ì¿¿ñèéí íèéëáýð öîãö ìºí.Õ¿í àìûí á¿ðýëäýõ¿¿íä òóõàéí óëñûí õàðúÿàò áîëîí õàðúÿàò áóñ õ¿ì¿¿ñ áàãòàõ áºãººä “àðä ò¿ìýí” ãýñýí îéëãîëòîîñ ºðãºí àãóóëãàòàé.
Òºðèéí ãóðàâ äàõü øèíæ íü íèéòëýã ýðõ ìýäýë þì.Íèéòëýã ýðõ ìýäýë íü óëñ òºðèéí ýðõ ìýäëèéí äýýðõ àøãèéã èëýðõèéëýí õàìãààëäàã. íèéòýð äàãàæ ìºðäºõí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýã òîãòîîæ,áèåë¿¿ëæ õàìãààëäàã
íèéò õ¿í àìààð õ¿ëýýí çºâøººðñºí õýëáýð þì.Ýíý ýðõ ìýäëèéã çºâõºí òºð õýðýãæ¿¿ëäýã ó÷ðààñ òºðèéí ñàëøã?¿é øèíæèä õàìààðíà.Òºðèéí ýðõ ìýäëèéã íèéòëýã ãýæ òîäîòãîõûí õóóëü ç¿éí ¿íäýñ íü:
íèéò íóòàã äýâñãýð,õ¿í àìûã ¿ðýí õàìàðäàã
íèéòèéí ºì÷èä òóëãóóðëàí ýðõ ìýäëýý õýðýãæ¿¿ëäýã
íèéòëýãäñýí áàéäàã
6. íèéò óëñ ¿íäýñòíèéã äîòîîä,ãàäààäàä á¿ðýí ýðõòýé òºëººëäөãò îðøèíî.

Òºðèéí ýðõ ìýäýë,ò¿¿íèé îíöëîã.Òºðèéí ýðõ ìýäëèéí ýõ ñóðâàëæ íü àðä ò¿ìíèé õ¿ñýë çîðèã áàéõ ¸ñòîé.Ýíý íü àðä ò¿ìíýýñ ¯íäñýí õóóëèéí äàãóó õóóëüò òºðèéã ã¿éöýòãýõ,ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéí áàéãóóëëàãàä øèëæ¿¿ëñýí,àðä ò¿ìíèé õ¿ñýë çîðèëãîä òóëãóóðëàñàí òºðèéí õ¿ñýë çîðèãèéí õ¿÷ ìºí.
Òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õýðõýí ,ÿàæ õóâààðèëàõ òóõàé àñóóäàë ñóäëààäûí àíõààðëûã òàòàæ èðñýí áºãººä ¿¿íä Àíãëèéí ôèëîñîôè÷,óëñ òºðèéí ç¿òãýëòýí,ëèáåðàëèçìûí îíîëûã ¿íäýñëýã÷äèéí íýã Æ.Ëîêê /1632-1704/, Ôðàíöûí ôèëîñîôè÷,ñîöèîëîãè÷,ýðõ ìýäýë õóâààðèëàõ îíîëûã ¿íäýñëýã÷ Ø.Ìîíòåñêüå /1689-1755/ íàð èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì.

Òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóâààðèëàõ çàð÷èì íü:
Òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí õîîðîíä õºäºëìºðèéí òîäîðõîé õóâààðü áàéäàã
Àðä÷èëñàí íèéãýì äýõ ãóðâàí çàñàãëàë íýã íü íýãèéãýý õÿíàæ áàéäàã
Íýã íü õýò äàâàìãàéëàõààñ “õÿçãààðëàí” òýð ãóðâûí õ¿÷íèé õàðèëöààã òýíöâýðæ¿¿ëæ,òýäãýýð íь õàðüöàíãóé áèå äààñàí áàéäàëòàé îðøäîã ÿâäàë þì.

Төрийн эрх мэдлийн хувиарлалт
Хууль тогтоох эрх мэдэл
Гүйцэтгэх эрх мэдэл
Шүүх эрх мэдэл
Парламент
Ерөнхийлөгч, Засгийн газар
Шүүх байгуулага

Ìîíãîë äàõü òºðèéí ýðõ ìýäëèйн õóâààðèëàëò.
Ìîíãîë óëñ 1992 îíû øèíý ¿íäñýí õóóëèàðàà òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóâààðèëàâ.Ýíý íü Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 20-ð ç¿éëä “õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäëèéã ãàãöõ¿¿ Óëñûí Èõ Õóðàëä õàäãàëíà”,38-ð ç¿éëä “Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð áîë òºðèéí ã¿éöýòãýõ äýýä áàéãóóëëàãà ìºí”, 47-ð ç¿éëä “Ìîíãîë óëñàä ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéã ãàãöõ¿¿ ø¿¿õ õýðýãæ¿¿ëíý” ãýñíýýñ õàðàãäàíà.Ìîíãîë óëñàä òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóâààðèëàñàí íü ¯íäñýí õóóëü áîäèòîé îðøèõ õóóëü ç¿éí ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëæ,óëìààð èðãýíèé íèéãýì,àðä÷èëñàí ¸ñ òºëºâøñºí õºãæèõ íºõöºë áîëñîí þì.

Òºðèéí ÷èã ¿¿ðýã.
Íèéãìèéí àìüäðàëûí õ¿ðýýíä òºðººñ çààâàë ã¿éöýòãýõ ¸ñòîé ýðõ ç¿éí áîëîí çîõèîí áàéãóóëàëòûí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí ÷èãëýëèéã òºðèéí ÷èã ¿¿ðýã ãýäýã.
Òºðèéí ÷èã ¿¿ðãèéã áóñàä áàéãóóëëàãûíõòàé õàðüöóóëàõàä äàðààõ îíöëîã øèíæòýé.
Çàéëøã¿é.Ýðõ ç¿éí áîëîí áóñàä àðãà õýðýãñëýýð õàìãààëàãäàæ,áàòàëãààæñàí áàéõààñ ãàäíà òºð îðøèí áóéí óòãà ó÷èð áîëäîã
Ò¿ãýýìýë.Óëñûí íóòàã äýâñãýð,õ¿í àìûã á¿õýëä íü õàìàð÷,òºðèéí á¿õ áàéãóóëëàãà,àëáàí òóøààëòàí ò¿¿íä çàõèðàãäìàë áàéíà
Ǻâõºí íèéòëýã ýðõ àøãèéã òóñãàæ èëýðõèéëäýã.¯íäýñíèé ÿçãóóð ýðõ àøèãò ¿éë÷èëæ,ò¿¿íèéã õàìãààëäàã
Áàéíãûí,òîãòâîðòîé,òàñðàëòã¿é.Òºðèéí äýãëýì,õºãæëèéí ò¿âøèí,óäèðäëàãûí õýëáýð çýðãýýñ ¿ë õàìààðàëòàé
Òºðèéí ÷èã ¿¿ðãèéã ¿éë àæèëëàãààíû øèíæ ÷àíàðààð íü:
äîòîîä
ãàäààä ÷èã ¿¿ðýã ãýæ ÿëãàí ¿çýæ áîëíî

Төрийн чиг үүрэг
Дотоод
Гадаад
Улс төрийн
Эдийн засгийн
Эрх зүйн
нийгмийн
Оюун санааны
Дэлхийн улс орнуудтай харилцан ашигтай хамтын ажиллагаа өрнүүлэх
Улс орноо батлан хамгаала х

Төрийн хэлбэр ангилал
Төрийн удирдлагын хэлбэр
Хаант төр
Бүгд нйарамдах төр
Хэмжээт эрхэт хаант төр
Хэмжээгүй эрхэт хаант төр
Язгууртны төр
Үндсэн хуульт төр
Парламентийн төр
Аристократач
БН төр
Демократач БН төр
Ерөнхийлөгчийн засаглалтай
Парламентийн засаглалтай
холимог

Жишиг даалгавар
Эрэгцүүлэн ярилцах асуултууд
Улс төр гэдэг асуудлаарх судлаачдын тодорхойлолтонд нийтлэг санаанууд юу байна вэ.
Улс төрийн засаглал , төрийн засаглалын гол ялгаа юунд орших вэ.
Төр хэрхэн үүсэж хөгжсөн тухай онолууд ялгаатай байдгийн учир юу вэ.
Төрийн эрх мэдлийн онцлог шинжүүдэд юу юуг хамааруулан авч үздэг вэ.
Хамтаар амьдарч буй хүмүүс яагаад төр зөсөг хэрэгтэй вэ.
Төрийн нийгэмд гүйцэтгэх үүрэгээс хамгийн чухал нь юу вэ.

Бодлого дасгал
Габирель Тард “ Сэтгэгч амьтан –хүнд нийгмийн ,хувийн аливаа зөрчил мөргөлдөөн тэмцлээс гарх арга замыг эрж олох , бусдын арга туршлагийг авч хэрэглэх, хүсэл итгэл,эрмэлзэл, мэдлэг байдаг .Энэ шинж нь хөгжсөөр нийгмийн дэг журмын хэм хэмжээ, эрх мэдэл ,түүний зохион байгуулалтын хэлбэр буй болсон” гэжээ.
А. Та үүнтэй санал нийлэх үү. Яагаад гэдгийг үндэслэн тайлбарла
Б. Энэ баримтын давуу болон сул талыг тайлбарла.
В. Энэ баримтлал төрийн үүслийн тухай аль онолд хамаарах вэ.

Бодлого, дасгал
Дараах 3 өгүүлэмжийн нэгийг нь сонож тайлбарла
Хүн бол улс төрийн амьтан /Аристотель
Улс төр бол хамт амьдрах урлаг /Платон
Платон “Төр улс оршиход наад зах нь дөрвөөс таван хүн хэрэгтэй гэж бичсэн байдаг.Тэрбээр ямар санааг илэрхийлсэн гэж бодож байна. вэ.
Дараах ухагдахууныг асуултын хариулт гэж үзвэл та ба бүхэн асуултыг нь зохио
А. Төр Б. Улс төр
Дараах ухагдахуунуудаар нэг догол мөрт багтсан тайлбар бичнэ үү
А. Нийтийн үйл хэрэг Б. Хамтын шийдвэр гаргах үйл явц
В. Төрийн бүрэн эрх