Skelet sistemasy

Bütün köp öyjüklü organizmalara skelet we myşsa sistemasy deri yaly dayanma gurluşugu gerekdir .
Hereket sistemasynyň yerine yetiryän işi organizmadaky hereketi goramak we maddalar bilen üpjün etmektedir.

Ösümlüklerde dayanma dokumasy.
Ösümlükleriň 3 sany dayanma faktorlary bar:
1.Turgor basynçy.
2.kolinkima dokumasy. 3.skelenkima dokumasy.

Turgor basynçy.
Turgor basynjy esasan yaş dokumalarda we yaşyl ösümliklerde bolup geçyär.

KOLINKIMA DOKUMASY.
Kolenkima dokumasy pyntyklarda,yapraklarda we koklerde bolyar
Her gapdalynda galyňlaşan öyjük diwarlar bar.

SKLERINKIMA DOKUMASY.
Olar esasan paranhima dokumasyndan we damar bogunlarynda yerleşyär.
Olaryň galyň öyjükleri gabyklary bar.
Käbir öyjük tohumlary sklerinkima dakumasy bilen örtülendir. Bu örtülme basynçdan gorayar/

HAYWANYŇ GÜYÇ DOKUMASY

Skeletleriň funksiyasy.
Beden gurluşuna güyç beryär.
Içki organlary daşky basynçdan gorayar.
Mineralery öz içinde saklayar. (P, Mg, Ca)
Beden bölekleriniň we skelet myşsylaryň hareket etmegine kömek beryär.
Bedene şekil beryär.

HAYWAN SKELETLERIŇ 2 SANY GÖRNÜŞLERI:
1.DAŞKYSKELET
2.IÇKISKELET

Eger skeletler daşynda bolsa we yumşak bölekleri gorayan bolsa daşky skelet diyilyär.
Daşky skeletler bir yada birnäçe organiki däl jisimlerden emele gelyär.
Bular jansyzdyr.
DAŞKYSKELET.

Daşky skeletleriň häsiyetleri.
Bular oňurgasyz haywanlarda yerleşyar.
Bular organizmleriň daşyny gurşaw alyar
Ösmeklik derejesi çäkli bolyar.
Gurluşy jansyzdyr.

HASIYETLERI:
1.Bular oňurgalylarda,deňiz yyldyzlarynda yerleşyär
2.Bulary daşy myşsa we deri bilen örtülendir.
3.Bular organizmi gerekli önümler bilen üpjün edilendir.
4.Içki organlary gorayar.
5.Gurluşy janlydyr
6.Bular ösüşe belli çäk goymayarlar
IÇKI SKELETLER.

Adam.
Skelet sistemasy

Adam skeletiniň funksiyasy.
Myşsalar kömegi bilen hereket edyär.
Bular P we CA yaly minerallary saklayarlar
Gerekli zatlar bilen üpjün edyär.
Içki organy yagny beyni,yüregi we öykeni gorayar.
Gyzyl gan öyjüklerni öndüryärler.

Adam skeleti kitirdewik süňkden emele gelyär.
Süňk öyjüklerine ostesit diyilyär.
Olar bir-birleri bilen sitoplazma baglary yaly baglanşyarlar.
Içki öyjükleriň meydana alan şekline görä yagny CA we P karbonat we proteyin arkaly doldurulandyr.

Süňküň içinde uzynlygyna geçyän kanaljyk bar.
bu kanalda gan damarlary bar.

PERISTERIYUM
Süňküň daşky memebranasyna peristeriyum diyilyär, ol ösmek üçin täze emele gelen süňkleri üpjün edyär.
Peristeriyumuň süňk diametri artyar.

Süňk dokumasynyň 2 görnüşi bar:
UZYN SÜŇKLER: yogun we gatydyr.
Gysga süňkler: geçirijili we yumşakdyr.
Uzyn süňkleriň içi yilik bilen doldurlandyr.
Yiligiň 2 görnüşi bar; gyzyl yilik we sary yilik.

Gyzyl süňk yiligi gyzyl gan öyjügünden emele gelendir.
Süňküň emele gelmegi üçin A,C we D witaminler rol oynayarlar .
D witamininiň yetmezçiligi,nefronuň peselmeginden ÇA we P sorulmagyna getiryär, netijede raşitizm keseli emele getiryär.

Süňküň emele gelmeginiň tertiplenmegi;
Parahormon we klalsitonin tarapyndan.
Parahorman parasiroid mäz tarapyndan çykarylyar.
Kalsitonin siroid mäz tarapyndan çykarylyar.

Haçanda ganda Ca++ azalanda parahormon çykarylyar.
Soň içegeden we nefrondanCa ++ sorulmagy artyar.
käbir Ca ++ iyonlar süňkden gana geçyärler.

Haçanda ganda Ca++ köpelende kalsitonin çykarylyar.
Soň içegeden we nefrondan Ca ++ sorulmaga peselyär.
Käbir Ca ++ iyonlar süňklerde saklanyar.

Uzyn süňkler:ayakwe gol degişli.
Yasy süňkler: kelleçanak we gapyrga süňkler degişli.
Gysga süňkler:ayaklaryň we elleriň süňkleri degişli.
Süňkleriň görnüşleri

Adam skeletinň
Bölümleri

Skeletler 3 bölünyär:
Kelleçanak
Göwre we döş
Eller we ayaklar.

KELLEÇANAK
22 sany süňki bar.
Beynide (8)
Yüzde (14)
Beyin süňkleri öz aralarynda hereket etmeyän dügünler bilen birleşip möhüm nerw merkezlerini gurşaw alyar.

Göwre we döş skeleti.
Oňurgalara, döş süňküne, bil süňküne, çatalga bölünyärler.

a) Oňurgalyk
Olar 33-34 sany keltejik süňklerden emele gelendir.
Olaryň arasynda çeye kekirdewik gatlagy bolup, ol oňurgalyga mayyşganlyk häsiyetini beryär.
Oňurgalyk bil süňkünü yagny oňurgany gorayar.

Oňurgalygyň yokarsynyň iň soňy kelle skelet bilen birleşyär.
Aşagynyň soňu oytumjyklar bilen birleşyär.

b) Döş kapasasy.
Olar yüregi we öykeni, 12 jübüt gapyrgalary wedöş süňküni gorayarlar.
Her döş oňurgasy bilen bir jübüt gapyrga sepleşyär.

El we ayak süňkleri.
Bular gol penje we ayak daban süňklerinden ybaratdyr.
Her bir gol ayak süňkleri 3 sany süňk saklayar .
Her bir penje we daban 27süňkleri saklayar
Jemi el we ayak süňkleriniň sany 120.

Süňk birleşmleri
Iki yada birnäçe süňkleriň bogun bilen birleşmegine süňk birleşmeleri diýilýär.
Hereketsiz birleşme
Hayal hereketli birleşme
Hereketli birleşme.

Hereketsiz birleşme.
Bular hereket etmeyärler,kelleçanak we yüz bölümü degişlidir.
Bularda bogun suwukluk bolmayar.

Hayal hereket etyän birleşmeler
Bular hayal herket etyär.
Bulara oňurgalar we döş degişlidir.
Bularda bogun suwuklugy yoktur.

Hereketli birleşmeler.
Hereketli birleşmäniň süňkleri öz aralarynda bogun oytumjygy arkaly birleşyärler.
Hereketli birleşmede bogun suwuklygy we kikirdewiň bolmagy sürtülmäniň az bolmagyna getiryär.