Dem alyş ulgamy

DEM ALYŞ
Dem alyş organizmanyñ we onuñ daş töweregindäki gaz alyş çalşygydyr.
Köp öýjükli organizmalarda gazlaryñ öýjüklere daşalmagynda dem alyş we gan aýlanyş ulgamlary bilelikde işleýärler.

Hemmeleriñ bilşi ýaly ösümlikler öndürüjilerdir,olar kislorod we iýmit bilen üpjün edýär.
Olar günüñ dowamynda öýjüklerinde kislorod fotosyntez arkaly öndürilen soñ kisloroda mätäçlik duýmaýarlar.
ÖSÜMLÜKLERDE DEM ALYŞ

Muña garamazdan kislorod gijäniñ dowamynda atmosferadan alynmalydyr.
Ösümlikleriň dem alyş organlary:
Stomata
Lentisellar
Kökler

Stomata ýapraklarda görkezilendir we olar gaz çalyşmaga ukyplydyrlar.
Stomatanyñ açylmagy we ýapylmagy turgor basynç arkaly barlanylýar.
STOMATA

Lentisellar baldakda ýerleşen kiçijek boşluklardyr.
Olar elmydama açykdyr.
Baldakda gaz alyş-çalşygy lentisellar arkaly amala aşyrylýar.
Olara agaçsymak baldaklarda duş gelinýär.
LENTISELLAR

Gazlar toprakda howa doldurylan boşluklardan ösümligiñ köküne geçýär.
CO2 gazy çykarylýar.
KÖKLER

HAÝWANLARDA
DEM ALYŞ

HAÝWANLARYÑ DEM ALYŞ ULGAMYNDAKY DEM ALYŞ SYNALARY:
Beden
Deri
Traheya
Žabralar
Öýkenler

DEM ALYŞ SYNALARYNYÑ UMYMY HÄSİÝETLERİ:
Olaryñ uly meydany bar.
Olaryñ çygly meydany bar.
Olaryñ traheyadan başga birnäçe kapillarlary bar.

Beden Tarapyndan dem alyş
Bu metod sponjilarda, kolotriýetlerde we bir öýjükli organizmalarda duş gelýär.
Gaz çalşygy ýaýramak arkaly amala aşyrylýar.

DERİ
Käbir organizmalar derilerini gaz çalşygy üçin ulanyar.Meselem:ýergurçuklary we gurbagalar.

Žabralar episeliumda çykan ösüntgilerden emele gelýär we olar gan aýlanyş ulgamy bilen bilelikde işleýär.
Žabralaryñ iki görnüşi bar:
Daşky žabra
İçki žabra
ŽABRA DEM ALYŞ GÖRNÜŞİ

Daşky Žabra
Ol saç şekilli gurluşda bolup bedeniñ göni daşyna çykýan ösüntgidir.
Ol köplenç amfibiýalaryñ larwae görnüşinde duş gelinýär.

İçki Žabra
İçki žabralar sym şekilli bolup olar žabra kemerine baglanandyr.
Olar süñkden we kikirdewikden durýar.
İçki žabralar gan kapilarlaryna baýdyr.

Žabra Dem Alyşynyñ Häsiýetleri:
Kislorodlandyrylan suw agza gelýär we gaz çalşygynyň geçýän ýeri bolan žabralara pürkülýär.
Žabra dem alyşy mollýuskalarda, ekinodermlarda , balyklarda we salamanderlarda duş gelinýär.
Žabralaryñ iñ esasy häsiýeti sorup alan kislorodynynyñ suwda eremegidir.

Mör-möjeklerde traheýaly dem alyş ulgamy bedeniñ içinde ýerleşýär.
Onuñ branhlary gazyñ bedeniñ hemme ýerine añsatlyk bilen ýaýramagy üçin dokumany dilip geçýär.
Mör-möjekleriñ gan aýlanyş we dem alyş ulgamlary biri-birine garaşly däldir.
TRAHEÝA ARKALY DEM ALYŞ

Traheýaly dem alyş ulgamynda;
Gan reñksizdir we ol gazyñ daşalmagynda ýer almaýar.
Gaz çalşygy traheýada ýönekeý ýaýrama arkaly amala aşyryşlýar.

Ýetişen amfibiýada, süýrenjilerde, guşlarda we süýt emdirijilerde dem alyş öýkenler arkaly amala aşyrylýar.
ÖÝKEN ARKALY DEM ALYŞ

Amfibiýanyñ larwia görnüşi žabralar arkaly dem alýar.
Ýöne ýetişen amfibiýa deri we öýkenler arkaly dem alýar.
Amfibiýanyñ öýkenleri ýönekeý haltajyklar şeklindedir.
Olaryñ bedeninde duýgy we alweoli ýokdyr.
AMFİBİÝA

Süýrenjileriñ öýkenleriniñ daşky gatlagy uly meýdan emele getirmek üçin bükülendir.
Ýylanlar ýeke öýkenleri bilen beýleki süýrenjilerden tapawutlydyr.
SÜÝRENİJİLER

ADAMYŇ
DEM ALYŞ ULGAMY

ADAMYÑ DEM ALYŞ ULGAMYNYÑ BÖLÜMLERİ:
Burun
Farynks
Larynks
Trahea
5. Branhi
6. Bronhalar
7. Alweoli

Farinks edil agyz boşlugynyñ aşagynda ýerleşýär.
Ses gutujygy larynksda ýerleşýär.
Wokal kordlar ses döredýärler.
Traheýa branhalara bölünýär,olar öýkene girýär.
Branhalar hem birnäçe kiçi bronhiolalara bölünýär.

Öykenler döş boşlugynda ýa-da soraksda ýerleşýär.
Öýkenler diaframma arkaly beden boşlugyndan aýrylýar.
Öýkenleriň ikisi hem PLEWRA atly dokuma badrasy bilen örtülendir.
ÖÝKENLER

Çep öýken:Çep depesi
Çep öýken:Çep esasy
Sag öýken:Sag depesi
Sag öýken:orta bölegi
Sag öýken:Sag esasy

Öýkenler birnäçe alweolilardan durýar.
Alweoli öýkeniň içki bölegini giňeldýär.
Alweoli kapilliarlaryň tory bilen örtülendir.
Gazlar mör-möjeklerden başga ähli haýwanlarda gan arkaly daşalýar.

Artery
____ ___ _______ _____
Bronhiollar
Alweolar haltajygy
Tekiz myşsa
Kapillialary tory

DEM ALYP BERMEK:Howanyň içine we daşyna hereket etmesidir.Munun 2 görnüşi bar; dem almak we dem bermak .
DAŞKY DEM ALYŞ: Öýkende O2 we CO2 –yň howa we ganyň arasynda çalşylyp durmagydyr.
AYLANYŞ:Eremedik gazlaryň daşalmagy.
İÇKİ DEM ALYŞ: O2 we CO2 –yň gan we beden öýjükleriniň arasynda çalşylmagydyr.
ADAMYŇ DEM ALYŞ GÖRNÜŞLERİ

DEM ALYŞYŇ DÜZGÜNLERİ
Dem almak we dem bermek beýni we oňurga ýiliginiň gözegçiligi astynda bolýar. Diafragm we içki kostal myşsasy nerwler tarapyndan dowamly her 4-5 sekuntdan ýygrylmak üçin täsirlenip durýar.

HEMOGLOBİN
Hemoglobin gyzyl pigment bolup ol süýtemdirijilerde, amfibiýada, süýrenijilerde, balyklarda, gurçuklarda we molluskalarda kislorod we kömürturşy gazlary daşaýjy bolup hyzmat edýär.
Hemoglobiniň gurluşynda demir atomlary hem bar.

HEMOKYANİN
Hemokyanin gök reňkli pigment bolup ol molluskalarda duş gelýär.
Klorokuanin ýaşyl we Hemokysin gyzyl bolup olaryn ikisi hem gurçuklarda duş gelýär.

Kislorodyň 98%-i hemoglobin tarapyndan erysrositlere daşalýar.
Kislorodyñ 2%-i bolsa plazma daşalýar.
Kislorod oksyhemoglobin(HbO2) döredmek üçin hemoglobine baglanýar. HbO2 molekulalary hem Kionlary bilen baglanýar.
KİSLORODYŇ DAŞALMAGY
KHb + O2
Öýken kapilliarlary
KHbO2

Beden dokumalarynda HbO2 , Hb we O2 böleklerine bölünýär.
Sebäbi O2 –yň derejesi beden dokumasynda örän az.
We O2 beden dokumasyna ýaýraýar.
KHbO2
KHb + O2
Dokuma kapilliarlary

CO2 -yň 70% -i bikarbonat ionlary şeklinde daşalýar..
KÖMÜRTURŞY GAZYNYŇ DAŞALMAGY
CO2 + H2O
H2CO3 (Kömürturşy Asidi)
H2CO3
H+ + HCO3- (Bikarbonat iony)
( Karboksylase katolizatorynyň beden dokumalaryna täsiri esasynda)
H+ + HCO3-
H2CO3
H2CO3
CO2 + H2O
Karbokslase
tarapynda
öýkenlerde

CO2 –nyň 20% -i hemoglobin tarapyndan erysrosytesa daşalýar.
Hb + CO2
HbCO2
CO2 –nyň 10%-i bolsa plazma daşalýar.
(Kömürturşyhemoglobin)
Click