Фронтовой бэшэгууд

Дайн… Эдэ дүрбэн үзэгүүд соо хэды ехэ уйдхар ба гашуудал гээшэб даа. Энэ үгэ хүн зоной шэхэн дуулахадаа, гансата доосоо хүйтэ даажа, нюдэнэй нёлбоһон гоожохоёо һанана. Хэды олон, мянгаад хүнэй ами наһа таһалааб даа! Эхэ ороноо, түрэл гаралаа, газар дайдаяа хамгаалхын тула ами наһаяа хайрлангүй ябаал даа.
Аяар далан табан жэл үнгэржэ, муухай дайн тухай үеһөө үедэ яһала дамжуулагдажа ба хэлэгдэжэ байдаг. Дэлхэй дээрэ ажаһуудаг бүхы арад зон энэ Агууехэ дайнай түүхэ, тулалдаанда эрэлхэг зориг харуулһан, дайнай ветерануудаа мэдэхэ ёһотойбди.
Марташагүй дайлалдаанай үдэрнүүдые,
Хододоо һанажа ябахабди!

Хүн зон Агууехэ дайн тухай жэлһээ жэлдэ мартажа байна. Шэрүүн ушарай нюдөөрөө харагша дайнай ветеранууд ехэл үсөөн, хурган дээрээ даража толоомоор болоо. Тэрэ үеын харилсаан холбоон һуларжал байна гэхэдэ буруу бэшэ. Халагламаар, мэдэжэл байнабди, нэгэ хэды жэл үнгэрхэдэнь Агууехэ Илалтын үдэртэ, Слава дурасхаалай хүшөөдэ, мүнхын галай хажууда нэгэшье дайнай ветеран үгы тэмдэгэлхэбди. Манда хөөрэхэ үбгэд, эгээл дайнай гэршэ хүнүүд мянган наһанайнгаа орондо ошохо. Тиигээд ургажа ябаһан үри хүүгэдтэ олоһон, хараһан эдэнэрэй үнэмшэлгэ, баримта бэшэгүүд сэнтэй. Минии һанамжа, эгээл сэнтэй гэр бүлэ соогоо хадаглажа ябаһан фронтовой бэшэгүүд болоно. Агууехэ дайнай фронтын бэшэгүүд – айхабтар хүсэтэй. Дариин үнэр шэнгэнхэй бэшэһэн мүрнүүд соо – дайнай амисхал, юрын окопно үдэрэй бүдүүлиг ябадал, сэрэгшын зүрхэнэй энхэрэл, Илалтада найдал бэшэгдэнхэй.
Проблемэ:

Минии хүдэлмэри иимэ байна; фронтовой бэшэгүүд шэнжэлэн үзэлгэ, дайнай бодото ушар үзэхэ, тэрэ үеын хурса байдал хараха, тулалдаанай хэлбэри сэрэгшын нюдөөр ухаандаа һэргээхэ. Минии һанамжа, хайшан гэжэ советскэ сэрэгшэн дайсантай тэмсэһыень, эхэ ороноо хамгаалһанииень, бэшэгээр ойлгожо болохо. Энэ бусад харюуда харюусаха дурамни хүрэнэ, тиигээд бэшэгүүдые “хүүр хэлэдэг” болгохоёо, дайнай гүнзэгыһээ простой сэрэгшын ухаан сэдъхэлыень, һанажа ябаһан һанамжыень мүнөө үеын залуушуулда ойлгуулха дуратайб.
Шухала байлга

Шэнжэлгын шэнэ байлгын хүдэлмэри Агууехэ Илалтын 75 жэлэй үнгэрэгдэхэеэ байхада минии шэлэһэн ажал ехэл тон шухала. Элинсэг абымни бэшэгүүд хаанашье бэшэгдээгүй, хэблэгдээгүй, тиигээд энэ сэдэб хойшолуулагдашагүй байлга гэжэ һананаб.
Гипотезо Агууехэ дайн тухай мартабал, дайнай ветерануудта ёhо журамда харша байбал, патриотическа эрхэтэнэй үндэр унаха.
Шэнжэлэгдэхэ зүйл - Баженов Алексей Прокопьевичай түүхын ажабайдал, дайнда ябаһан баатаршалга.

Шэнжэлгын бодосо – минии үбгэн төөбэйн фронтовой бэшэгүүд.
Хүдэлмэриин шэнжэлэгдэхэ зорилго: бэшэһэн бэшэгүүд дээрэнь элинсэг үбгэнэйнгээ намтар ба хуби заяа мэдэхэеэ.
Бодолго:
фронтовой бэшэгүүдэй анализ;
Баженов Алексей Прокопьевичай дайнай ябаһан харгы ба мэдэсэл бэдэрхэ;
Минии эгээл шухала бодолго ба зорилго энэ ажалаар иимэ байна: тон һайнаар гэр бүлынгээ түүхэ мэдэхэ, минии элинсэг абанарай Агууехэ Илалтада үнэтэй туһа оруулалтануудыень шэнжэлхэ, хүн зониие ба дайн дажарай удхыень ойлгохо.
Шэнжэлгын онол арга: Дайн тухай номуудые уншаха, музей орожо һонирхохо, элинсэг төөдэйтэеэ, төөдэй төөбэйтэеэ хөөрэлсэжэ, дайн тухай мэдэхэ болохо.

Баженов Прокопий Васильевич ба Мария Будановна хоёр

Баженовтан
Михаил
Алексей
Николай
Александр
Трофим

Баженов Алексей Прокопьевич
Буряад-Монголой багшанарай институт дүүргэжэ, естествознаниин багшын мэргэжэл абажа гаранхай байгаа.

Алексей Прокопьевичай диплом

Бүлэ соогоо хадагалжа ябадаг юумэн.
1941 оной июльһээ октябрь һара болотор табан бэшэг гэртээ бэшэһэн юм.

Нэгэдэхи бэшэг
“Битнай амиды мэндэб. Дайшалхы нүхэдөөрөө Эхэ ороноо, нютагаа, арад зонойнгоо амгалан байдалай түлөө, эхэ эсэгэмни танайнгаа зол жаргалтай ажаһуухын тула бүхы шадалаараа дайсанһаа таанадаа хамгаалнабди”

Хоёрдохи бэшэг
“...Дайлалдажал байнабди, һайнуудбди, харюу сохилто үгөөд лэ байнабди. Манай арад зон тиимэ бэлээр фашистнуудта абтахаар бэшэ. Мэдэжэ байг лэ советскэ сэрэгэй зэбсэг ямараар анхиладагыень, советскэ сэрэгшэн шандань хүрэтэр, нэгэ тээшэнь харуултараа шуһа мяхаяа хайрлангүй ябаха зэргэтэй, Эхэ орондоо бэеэ үгэнги ябадажа тулалдахыень...Дайсадта амидарал, ами наhаяа дайлан эзэлхэ тула ехэл бэеэ шангадаха хэрэгтэй... Улаан сэрэгэй сэрэгшэдые ба командирнуудые хаана яана, бүхы Советскэ Союзай эрхэтэн хүндэлнэ, сэгнэнэ”.

Гурбадахи бэшэг
“Хорото муухай гитлерые хюдажал байнабди. Манай багажа зэбсэг, бомбо, һомон, буугай тобшо, ород жадануудһаамнай хүртэжэл байна. Зарим дайсад амиды мэндэ үлөө һаа, бүхы наһан соогоо ород сэрэгшэгдын хүсэ шадалыень, үсэд хатуугаар бэеэ хамгаалхыень һанажал ябаха”

Дүрбэдэхи бэшэг
“Нэгэ хэды дахин дайлалдаанда хабаадалсааб. Гитлеровцануудые дараабди, шанда хүрэтэрнь тулалсахабди...”

“Августын 29 эгээл баяртай үдэрни,юундэб гэхэдэ танһаа бэшэг ерээ. Уншаха гэхэдээ сүлөөмни үгы байгаа, сүлөө саг оложо, бэшэгэй бүхы үгэ, бүхы үзэгүүдыень хаража анхаралтайгаар уншааб”
Һүүлшын бэшэг 1941 ондо октябрь һарада табиһан. Энэ бэшэг бүтэн үлөөгүй.
Табадахи бэшэг