1 лекция (1)

Policy
Саясат
Саясат дегеніміз – билікті өз пайдасына шешу, өзінің талап – тілегін жүргізіп отыруға мүмкіндік алу, құндылықты беделдің көмегімен бөлісу
Polity
Саяси құрылым
Саяси билікті жүзеге асыру арқылы ұйымдасқан қоғам: баршаның мүддесі үшін көптің басқаруы
Politics
Саяси өмір
Саясат конфликт және ынтымақтасу құбылысы қоғам және адамның саяси болмысының, эмоционалды, тәжірибелі, рухани сезімтал нысандарының жиынтығы
Саясат «politike» грек тілінен аударғанда мемлекетті басқару өнері
7
«Сен саясатпен айналыспасаң, саясат сенімен айналысады» деген афоризм бар

Саясат - бұл үлкен әлеуметтік топтар (таптар, ұлттар, мемлекеттер) арасындағы саяси биліктің құрылуы мен жұмыс істеуіне және олардың қоғамдық маңызы бар сұраныстары мен қажеттіліктерін іске асыру мүдделеріне қатысты қатынастар саласындағы қызмет
Мемлекет істеріне қатысу, оның қызметінің нысандарын, міндеттерін, мазмұнын анықтау
Тарихта - билеушілер мен олардың жақындарының көбінесе жасырын шебер жасалатын ниеттері, мақсаттары мен іс-әрекеттерінің жиынтығы
Саяси билікті пайдалану арқылы мүдделерді реттеумен байланысты үлкен әлеуметтік топтар арасындағы қатынастар саласындағы қызмет
Адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасында белгілі бір мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған іс-қимылдар сипаттамасы
Ағымдағы мемлекеттік немесе қоғамдық өмірдегі мәселелер мен оқиғалардың жиынтығы
САЯСАТ
8
Кең мағынада саясат қоғам мен мемлекет өмірінің барлық әлеуметтік шындығы
Тар мағынада саясат деп адамдардың үлкен әлеуметтік топтары арасындағы олардың саяси мүдделерін жүзеге асыруы

Коммуникативті
Аристотель: «Саясаттың мақсаты - игілікке жету»
Платон: «Саясат - бірлесіп өмір сүру өнері»
Функционалдық
Куинси Райт: «Саясат басқа топтардың қарсылығын тойтара отырып қол жеткізетін, топтық мақсаттарды қамтамасыз ететін өнер және іс-әрекет»
Д.Истон: «Саясат - қоғам ішіндегі құндылықтарды билік арқылы реттеу»
Директивті
Н.Макиавелли: «Билікке жету, билікте болу және оны пайдалану үшін қажет құралдар жиынтығы..…»
М.Вебер:«Саясат мемлекетішілік немесе мемлекет аралық билікті үлестіруге ықпал ету немесе билікке қатысуға ұмтылысты білдіреді»
Институционалдық
В.Ленин: «Қоғам таптарының қарым-қатынасы, олардың мемлекетке билеуші таптың құралы ретінде қатынасы, экономиканың шоғырланған көрінісі
САЯСАТ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫНА КӨЗҚАРАСТАР
6

Саясат анықтамасының алуантүрлігі
« «Саясат принциптер күресін жамылған мүдделер күресі. Жеке бастың пайдасы үшін қоғамдық істерді басқару»
А. Бирс
«Саясат – жоғары мәнде өмір, ал өмір саясат»
О. Шпенглер
«Саясатты зерттеу – ықпал мен ықпал етушіні зерттеу, басқаша айтқанда, кім не пайда табады, қашан және қалай»
Г. Лассуэл
«Саясат онымен айналысқан адамдардан ақыл шеберлігін талап етеді; ол тәртіпке мәңгі берілген өзгермейтіндерді білмейді»
Г. Плеханов
«Саясат әлемде мансапқа жетудің құралы»
Сэмюэл Джонсон
«Саясат өшпенділіктің жүйеленген түрі»
Генри адамс
Саясат - мемлекетті басқару өнері ретінде
Саясат - қоғамдық істер ретінде
Саясат - компромисс және консенсус ретінде
Саясат билік ретінде

Саясаткер дегеніміз - қоғамға балама бағыт ұсынатын, өз идеясы үшін талмай күресетін, халықпен серттесуге, тіпті сол үшін өзінің функционерлік қызметінен бас тартып, таза саяси қозғалысқа кетуге даяр тұлға.

Шенеуіктер ұлт мәселесінен гөрі отырған креслосын ғана ойлайтын, өз қалтасын қамдайтындар

Мемлекеттегі ұсақ департамент пен облыс, аудан әкімшіліктері, ондағы бөлімдерді басқаратын осы шенеуіктің қалың «әскерін» бюрократия дейді

«Шенеуіктер диктатурасы келе жатыр!» деп қатты мазасызданған Макс Вебер өсиеті ұлт билігінің ұшар басына (президент, үкімет, парламент, жоғарғы сот бәрін жинақтап «истеблишмент» деп атайды) шенеуіктер шығып кетпеуі керек. Истеблишментке саясаткерлер ғана баруы тиіс.

САЯСАТ СУБЪЕКТІЛЕРІ МЕН ОБЪЕКТІЛЕРІ
САЯСАТ СУБЪЕКТІЛЕРІ (саяси процестің қатысушылары)
мемлекеттік билікті жүзеге асыру процесіне қатысатын немесе оған әсер ететін адамдар, әлеуметтік топтар мен топтар, ұйымдар
Саяси институттар:
саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар кәсіподақтар, шіркеу, БАҚ, мемлекет, халықаралық ұйымдар.
Индивидтер
Әлеуметтік қауымдастықтар: таптар, ұлттар, элиталар, кәсіби топтар және т. б.
«Саясат - бұл аудиторияның да, ойыншылардың да ұтылу қаупі бар құмар ойын»
(Габриэль Мабли,
XVIII ғ. француз әлеуметтанушысы)
12
САЯСАТ ОБЪЕКТІЛЕРІ
билік, мүдделер мен құндылықтар, халық электорат ретінде, мемлекет,
тұлға және т. б.

САЯСИ ЖҮЙЕ: саяси билік
институттарының
жиынтығы
САЯСИ МҮДДЕ
саяси мінез-құлықтың
ішкі, саналы
көзі
САЯСИ
ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС: әлеуметтік топтар
мен билік институттары
арасындағы байланыс
САЯСИ САНА: адамдардың саяси
өмірді түсініп, сезінуі
САЯСИ ҚЫЗМЕТ:субъектілердің
саяси мәртебелерін жүзеге
асырудағы әлеуметтік
белсенділігі
саясат элементтері
11

халықаралық және әлемдік саясат
МЕГАДЕҢГЕЙ
жоғары орталық саяси институттар, мемлекеттік мекемелер, партиялар, ұйымдар
МАКРОДЕҢГЕЙ
өңірлік, облыстық, аудандық ауқымдағы билікті басқару органдары
МЕЗОДЕҢГЕЙ
адамдардың, шағын топтардың тікелей саяси қарым-қатынасы
МИКРОДЕҢГЕЙ
САЯСАТ ДЕҢГЕЙЛЕРІ
«Саясат дегеніміз не? О, бұл оқиғалар мен адамдарды әзілмен бағындыру арқылы фактілерді жасау өнері!!! Пайдасы - оның мақсаты, интригасы - құрал ... Тек адамгершілік оған зиян тигізуі мүмкін…»
(Бомарше, французс драматургы и публицист)
13

САЯСАТТАНУ ОҚУ ПӘНІ РЕТІНДЕ
Саясаттану – мемлекет туралы ғылым, бұл дәстүрдің негізін қалаушы Аристотель
Саясаттану –билік туралы ғылым., бұл Н.Макиавелли есімімен тығыз байланысты
Саяси ғылымның пәні:
Саяси теория
Саяси институтттар
Қоғамдық пікір
Халықаралық қатынастар
«Саясаттану ғылымы - кәсіби саясаттанушылар мен қоғам қайраткерлеріне билікке жауапкершілікпен қарауға, ал қарапайым азаматтарға үлкен саяси белсенділіктің қажеттілігін түсінуге көмектесуі керек»
(Роберт Хайман, американдық профессор)
1857 жылы АҚШ –да Колумбия
колледжінде саяси теория және тарих кафедрасының негізін Ф.Либер қалаған
2. 1948 жылы Парижде ЮНЕСКО-ның бастамасы аясында саяси ғылым мәселелері бойынша халықаралық коллоквиум өткізілді
3. ЮНЕСКО қамқорлығымен 1949 жылы Халықаралық саяси ғылым қауымдастығы (ХСҒҚ) құрылды
4. 1990 жылдан бастап Қазақстанның ЖОО дербес оқу пәні және «саясаттану» мамандығы енгізіле бастады
институциализация
Саясаттану (politike – грек тілінен аударғанда мемлекетті басқару өнері, «logos» - түсінік, пайымдау, ілім) саясат туралы ғылым
3

Саяси партия
Саяси мәдениет
Саяси қызмет
Саяси билік
Қоғамның саяси жүйесі
Саяси мүдделер
Саясат
Саяси элита
Саяси көшбасшылық
Саяси қарым-қатынастар
Саяси режим
Саясаттану категориялары
САЯСАТТАНУ ОБЬЕКТІСІ МЕН ПӘНІ
ОБЬЕКТІСІ
Саясат, қоғам
өмірінің саяси саласы
ПӘНІ
Саяси биліктің қалыптасуы,
қызмет ету және
өзгеру заңдылықтары

Саясаттану құрылымы
Саяси теория саяси теория және идеялар тарихы
Саяси институттар
(конституция, орталық басқару, аймақтық және жергілікті басқару, қоғамдық әкімшілік, басқарудың экономикалық және әлеуметтік функциялары, саяси институттарды салыстырмалы талдау)
Саяси қатысу немесе азаматтардың қысымы теориясы
саяси партиялар, топтар мен қауымдастықтар, азаматтардың басқаруға қатысуы, қоғамдық пікір
Халықаралық қатынастар
халықаралық саясат, саясат және халықаралық ұйымдар, халықаралық құқық
Саясаттану - бұл саяси билік пен басқару, саяси қатынастар мен процестердің даму заңдылықтары, саяси жүйелер мен институттардың жұмыс істеуі, адамдардың саяси мінез-құлқы мен қызметі туралы ғылым
САЯСИ ЗЕРТТЕУЛЕРДІҢ ДЕҢГЕЙЛЕРІ
ЭМПИРИКАЛЫҚ
ТЕОРЕТИКАЛЫҚ
ФУНДАМЕНТАЛДЫ
ҚОЛДАНБАЛЫ
6

Әлеуметтік
Теологиялық
Рационалды-сыни
Натуралистік
Саясат қоғамдық өмірдің басқа салаларының (экономикалық, рухани және т.б.), саяси субъектінің әлеуметтік-мәдени қасиеттерінің әсерінен сипатталады.
Саясат оған қатысты сыртқы факторлармен емес, оның ішкі себептерімен, қасиеттерімен, элементтерімен түсіндіріледі
Саясаттың табиғаты келесі әсерлерден туындайды: сыртқы табиғи орта (географиялық парадигма);
ірі табиғаттың қасиеттері (биологиялық парадигма);
адамның қасиеттері (антропологиялық парадигма)
Саяси билікті табиғаттан тыс түсіндіру
САЯСАТТАНУ ПАРАДИГМАЛАРЫ
Саяси мүдделер, көзқарастар, тұжырымдамалар мен теориялардың пайда болуы, жұмыс істеуі және дамуы
Жеке тұлғаның қоғамның саяси өміріне кіруі және қатысуы
Саяси процестің жұмыс істеуі және дамуы
Саяси биліктің қалыптасуы, қызметі және сипаты мен мазмұнындағы өзгерістер
Саясаттану заңдылықтары
8

13
Методологиялық
Инструменталды
Түсіндірмелі
Дүниетанымдық
Саясаттану функциялары
Идеологиялық
Теоретикалық
Болжамдық
Сипаттамалық
ТАНЫМДЫҚ
ҚОЛДАНБАЛЫ

САЯСАТТАНУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ӘДІСТЕРІ
10
теориялық әдістер
Институционалды
Тарихи
Жүйелі
Антропологиялық
Бихевиористік
Әлеуметтік
Салыстырмалы
Құрылымдық-функционалды
Психологиялық
Нормативтік-құндылықты

ЕЖЕЛГІ ШЫҒЫСТЫҢ САЯСИ ІЛІМДЕРІ
2
саяси ой әлеуметтік білімнің дербес саласына бөлінбеді
саясат туралы алғашқы идеялар мифологиялық түрде пайда болды, билік қатынастарының пайда болған элементтеріне табиғаттан тыс сипат берді
билік пен әлеуметтік құрылымның Құдайдан шыққан тұжырымдамасы басым болды
Конфуций билеуші таптың идеологиясын жасады
Мо-Цзы қаналған таптың идеологиясын жасады
ТӘН СИПАТТАР
Шан Ян «легизм» теориясы
Легизмнің теориялық негіздері: мораль мен саясат-қарама - қарсы нәрселер, яғни кез-келген саясаткер моральды жоққа шығаруы керек; мемлекетті басқарудың негізгі құралы-мәжбүрлеу.

ЕЖЕЛГІ ГРЕЦИЯ МЕН ЕЖЕЛГІ РИМНІҢ САЯСИ ІЛІМДЕРІ
3
саяси көзқарастарды мифологиялық формадан біртіндеп босату
мемлекет құрылымын жан-жақты талдау, оның формаларының жіктелуі
саяси көзқарастардың философияның салыстырмалы түрде тәуелсіз бөлігі ретінде қалыптасуы
Сократ білімді адамдар билік етуі керек; басқару формалары дұрыс және бұрыс
Платон философтар мемлекетті басқаруы керек
Аристотель мемлекеттің табиғи шығу тегі бар
басқарудың идеалды формасын іздеу және анықтау
Цицерон: «Мемлекет - адамдардың жеке және мүліктік қауіпсіздікке деген ұмтылысы, сондай-ақ олардың мүдделер мен құқықтар ортақтығы мәселелерінде келісімге қол жеткізуі нәтижесінде пайда болған халықтың игілігі»
ТӘН СИПАТТАР

ОРТАҒАСЫРДЫҢ САЯСИ ІЛІМДЕРІ
4
Қоғамдық сананың ауырлық орталығын мемлекеттен шіркеуге, дін проблемаларына, католик шіркеуінің рухани өмірде бөлінбейтін үстемдігіне ауыстыру.
саясаттану теологияның бір саласына айналды, дін догмалары заңдар түрінде болды
қоғамдық-саяси ой діни лидерлердің күшімен дамыды
Августин Блаженный - адам жалғандықтан адамды жек көреді, адамға байланысты жалғандықты ұнатпайды, бірақ жалғандықты жек көреді және адамды жақсы көреді; - шіркеу зайырлы биліктен жоғары;
мемлекет пен саяси биліктің пайда болуының теологиялық теориясын негіздеу
Фома Аквинский - биліктің мәнін Құдай белгілейді; - мемлекет - Құдайдың құрылуы; - мемлекет еретиктерді жазалауы мүмкін;
- билікті теріс пайдалану болуы мүмкін, бұл халыққа тиранға қарсы тұруға және тіпті оны күшпен құлатуға мүмкіндік береді
- мемлекетті Құдай жаратқан, сондықтан барлық егемендер құдайға да, адамға да өз билігіне де қызмет етуі керек.
Иоанн Солсберийский: «Патша болу үшін адам Құдайдан сайлануы керек, яғни шіркеудің рұқсатын алу керек»
ТӘН СИПАТТАР

ҚАЙТА ӨРЛЕУ МЕН РЕФОРМАЦИЯНЫҢ САЯСИ ІЛІМДЕРІ
5
саяси ғылымды теологиядан босату және таза зайырлы теорияны құруға ұмтылу
адамның проблемалары мен бостандықтарын, заң мен мемлекетті, қоғамдық өмірдің демократиялық құрылымын талдау
қоғамды қайта құрудың революциялық формалары мен әдістерін негіздеу
Н.Макиавелли мемлекет саясатының басты тірегі - жақсы заңдар мен күшті армия
Дж.Локк "құқықтық мемлекет" идеологы, патриархалды абсолютизмнің антагонисті
Т.Гоббс «қоғамдық келісім» идеологы
саяси теориядағы гуманистік принциптердің дамуы
Бенедикт Спиноза: «Азаматтардың жеке өзімшілдік мүдделерін бүкіл қоғамның мүдделерімен үйлесімді түрде біріктіруге болады»
ТӘН СИПАТТАР

АҒАРТУ ЖӘНЕ ЖАҢА ДӘУІРДІҢ САЯСИ ІЛІМДЕРІ
6
либералды саяси идеологияның қалыптасуы
өкілеттіктерді бөлудің негіздемесі
заң үстемдігінің сипаттамасы және адам мен азамат құқықтары тұжырымдамасының қалыптасуы
Ж-Ж. Руссо адамдар азаматтық әлемде "қоғамдық келісім" жасасу арқылы өмір сүруі керек»
И.Кант мемлекет-құқықтық заңдарға бағынатын адамдардың бірлестігі
Ш.Монтескье билікті бөлу теориясының идеологы
буржуазиялық демократияның құндылықтары мен жұмыс істеу механизмін талдау
Георг Гегель: «Азаматтық қоғам - бұл буржуазиялық қатынастардың қалыптасуымен бірге туындайтын және дамитын, жеке меншік пен адамдардың жалпыға бірдей ресми теңдігіне негізделген еңбек арқылы делдал болатын қажеттіліктер жүйесі»»
ТӘН СИПАТТАР

ҚАЗІРГІ САЯСИ ОҚЫТУ
7
1-кезең (XIX ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың 40-жылдарының аяғы) саяси билік мәселелерін және оның әлеуметтік негіздерін зерттеу - мүдделі топтардың теориясы (А. Бентли) - элита теориясы (билеуші класс) (Г. Моска, В. Парето) - мемлекеттің социологиялық теориясы (М. Вебер) - билікті олигархизациялау теориясы (Р. Михельс) - биліктің психологиялық теориясы (Г. Лассуэлл)
2-кезең (ХХ ғ. 40-жылдардың соңы-70-жылдардың екінші жартысы) саяси өмірді, демократияны, мемлекеттің әлеуметтік саясатын әлеуметтендіру проблемалары -демократияның жаңа теориясы (И. Шумпетер) - демократияның плюралистік теориясы (Р.Даль) - партисипаторлық демократия теориясы (К. Макферсон, Дж.Вольф, Б. Барбер) - әл-ауқат мемлекетінің, тұтыну қоғамының тұжырымдамасы (Дж.Катона, У. Ростоу, О. Тоффлер)
3-кезең (XX ғ. 70-жылдардың ортасы - қ. к.) саяси ғылымның жаңа парадигмаларын әзірлеу және дамыту - біртұтас әлемдік мемлекеттің футурологиялық тұжырымдамасы (С. Кларк, К. Сон) - постиндустриалды қоғам туралы түсінік (Д.Белл, Р. Арон, Дж.Гэлбрайт) - ақпараттық қоғам тұжырымдамасы (О.Тоффлер, Дж.Нейсбит, Е. Масуда) - ұлттық мүдде тұжырымдамасы (Г. Моргентау)

8
саяси режимдердің типологиясы, заңдылығы, партиялық-саяси инфрақұрылымы мәселелерімен айналысады (М. Дюверже, Ж. Бурдо, М. Крозье, Р. Арон)
Саяси модернизация, тұрақтылық, саяси қақтығыстар, сыртқы саясат мәселелерін әзірлейді (С. Липсет, К. Райт, С. Хантингтон, Г. Моргентау, Дж.Сартари, Р. Дарендорф)
АНГЛО-АМЕРИКАНДЫҚ
ФРАНЦУЗ
НЕМІС
ПОЛЯК
қоғамның саяси өміріне, саяси жүйені демократияландырудың басты бағыттарына зерттеулер жүргізеді (Е. Вятр, Т. Бодио, А. Боднар, К. Опалэк, Ф. Рышка)
саяси жүйелерді салыстырмалы талдаумен, азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекеттің жұмыс істеу мәселелерімен айналысады (Г. Майер, И. Флетчер)
ҚАЗІРГІ ШЕТЕЛДІК САЯСИ МЕКТЕПТЕР

Негізгі әдебиеттер
1. Аристотель. “Политика”
2. Платон
“Государство”
Эндрю Хейвуд
“Политология”
Д. Жамбылов
“Саясаттану”