EKOKULTUROWY MODEL UWARUNKOWAN PSYCHIKI

Czy i jak dalece środowisko naturalne wpływa ma kształt życia zbiorowości zamieszkujących je?
Czy istnieje determinizm klimatyczno-ekologiczny w życiu społecznym ludzi?
Czy psychologiczne wyposażenie jednostki może zależeć od środowiska naturalnego?
Funkcjonalizm w antropologii (m.in. B. Malinowski) przyjmuje, że wszystkie poziomy życia społecznego, poczynając od gospodarki, przez system rodzinny
i wierzenia, są wzajemnie uwarunkowane, tworząc spójny system. Ciąg tych powiązań zaczyna się od specyficznych cech niszy ekologicznej, w której funkcjonuje dana społeczność.

Adaptacja biologiczna to przystosowanie się do życia
w określonych warunkach środowiskowych.
Transmisja kulturowa sankcjonuje te kompetencje i wartości, które sprzyjają skutecznemu radzeniu sobie z problemami życiowymi właściwymi dla danej niszy ekologicznej.
Przykład 1: Kenia, Etiopia
Życie na terenach sawanny, wypas bydła, wędrówka zgodnie z przesuwaniem się strefy deszczowej – sprawność ruchowa, duża pojemność wysiłkowa płuc, niskie tętno:
Przykład 2: Kanada, Skandynawia, Rosja
Życie w klimacie mroźnym, kontynentalnym, konieczność pokonywania dużych odległości – zimą po lodzie, co skracało drogę:

Adaptacja biologiczna to przystosowanie się do życia
w określonych warunkach środowiskowych.
Transmisja kulturowa sankcjonuje te kompetencje i wartości, które sprzyjają skutecznemu radzeniu sobie z problemami życiowymi właściwymi dla danej niszy ekologicznej.
Przykład 1: Kenia, Etiopia
Życie na terenach sawanny, wypas bydła, wędrówka zgodnie z przesuwaniem się strefy deszczowej – sprawność ruchowa, duża pojemność wysiłkowa płuc, niskie tętno:
najlepsi na świecie biegacze długodystansowi
Przykład 2: Kanada, Skandynawia, Rosja
Życie w klimacie mroźnym, kontynentalnym, konieczność pokonywania dużych odległości – zimą po lodzie, co skracało drogę:
najlepsi na świecie hokeiści

Adaptacja biologiczna i transmisja genetyczna
Jak mucha tse-tse wpływa na los ludzi?
Muchy tse-tse żyją w Afryce poniżej 12-10 równoleżnika. Dziesiątkują wszelkie raciczne zwierzęta hodowlane (konie, krowy).
Jest to bezpośrednia przyczyna braku mleka krowiego, co wymusza na matkach długie karmienie dzieci piersią (minimum 2 lata).
Dziecko ma niewielkie szanse na przeżycie, jeśli matka zajdzie w ciążę w tym okresie – przerwana laktacja.
Aby uniknąć ciąży współżycie seksualne kobiet karmiących jest surowo zakazane.
Dwuletnia abstynencja seksualna jest uzasadnieniem dla poligamii.
Długotrwałe karmienie piersią i ciągły kontakt z matką powoduje uzależnienie dziecka od matki. Jest to dysfunkcyjne, zwłaszcza dla chłopców.
Aby oderwać emocjonalnie dziecko od matki, chłopców w okresie dojrzewania poddaje się drastycznym rytuałom inicjacyjnym.
Na skutek braku mleka w pożywieniu nastąpiła
selekcja genetyczna – Afrykanie nie mają enzymu
laktazy, który odpowiada za trawienie laktozy.
Nie trawią mleka i jego przetworów!

Kontekst ekokulturowy a społeczna zależność/niezależność
KORELACJE
1) Zbieractwo/łowiectwo nomadyczny tryb życia i mała liczebność społeczności brak możliwości akumulacji żywności proste (spłaszczone)struktury społeczne
2) Intensywne rolnictwo osiadły tryb życia, gęste zaludnienie akumulacja żywności (spichlerze etc.) złożona, zhierarchizowana struktura społeczna

Kontekst ekokulturowy a społeczna zależność/niezależność
Łowiectwo/zbieractwo
Rolnictwo
Wymagane posłuszeństwo i odpowiedzialność,
Ważna jest umiejętność współpracy,
Podporządkowanie osobom stojącym wyżej w hierarchii (ziemia=władza),
Ceniona umiejętność liczenia – uprawienie ziemi wymaga orientacji, co jest opłacalne, a co nie.
Wymagana dobra orientacja przestrzenna i sprawność ruchowo-wzrokowa,
Socjalizacja ku asertywności, niezależności,
Stosunki między ludźmi bardziej równe – hierarchia spłaszczona.

Kontekst ekokulturowy a społeczna zależność/niezależność
Łowiectwo/zbieractwo
Rolnictwo
Niezależność poznawcza od pola
Niski konformizm
Zależność poznawcza od pola
Zależność społeczna, konformizm
Wyższy poziom indywidualizmu
Wyższy poziom kolektywizmu

System ekokulturowy a orientacja przestrzenna
System egocentryczny (europejski) – „z przodu”, „z tyłu”, „po lewej”, „po prawej” – podobnie drogę wskazuje GPS („ja” jako centrum). Nazwy ulic to nazwiska sławnych osób etc.
System geocentryczny (amerykański) – kierunki niezależne od aktualnego położenia obserwatora – „na wschodzie”, „na północ”, nazwy ulic określone w koordynatach geograficznych.
System egzocentryczny (balijski, oceaniczny) – w relacji do stałych, zewnętrznych punktów odniesienia znajdujących się na lądzie. Np. na Bali – wulkan Gunung Agung i morze. „Kaja” – w kierunku wulkanu, „kelod” – w kierunku morza. Wielu Balijczyków cierpi na zaburzenia psychiczne po opuszczeniu wyspy!!!

Klimat a kultura honoru i agresja
Klimat suchy, preriowy, sprzyjający pasterstwu (np. południowe stany USA) - kultura honoru (wendeta), wrażliwość na reputację, wyższy poziom agresji, poparcie dla łatwego dostępu do broni (większy dostęp do broni sprzyja jej używaniu – m.in. badania Berkowitza). Pobudzenie psychofizjologiczne, demonstracja męskości, akceptacja kary śmierci. Wyższy poziom przestępczości, mimo większej deklarowanej religijności. Gloryfikacja przemocy. W Europie podobny schemat występuje na Bałkanach!

Klimat a męskość i agresja
W klimacie ciepłym środowisko nie stanowi zagrożenia dla życia, uwalniając mężczyzn od konieczności inwestowania energii w rodzinę – nadmiar energii pożytkowany na rywalizację z innymi mężczyznami i poszukiwanie większej ilości partnerek – inwestowanie w męskość, co z kolei wiąże się z większą przemocą.
W klimacie zimnym przeżycie biologiczne wymaga współpracy i zaangażowania ojców w sprawy rodziny – inwestowanie w ojcostwo. Nie przypadkowo właśnie w krajach skandynawskich narodził się partnerski model rodziny!