Фигыль. Предметның эшен, хәрәкәтен, хәлен

Фигыль турында гомуми төшенчә
Билгеләмә
Предметның эшен, хәрәкәтен, хәлен, торышын белдерә торган сүзләр фигыль дип атала.
фигыль төрләнешләре:
1) барлык һәм юклык белән төрләнә;
2) заман белән төрләнә;
3) наклонение белән төрләнә (боерык, теләк, шарт фигыльләр);
4) юнәлеш белән төрләнә;
5) зат-сан белән төрләнә.

Фигыльнең барлык-юклык белән төрләнеше
Барлык фигыль барлык-юклык белән төрләнә ала. Фигыльнең юклык формасы –ма/-мә кушымчалары белән ясала. Барлыкның махсус кушымчасы юк. Юклык кушымчасы фигыльнең нигезенә ялгана: бар-ма, кил-мә, сана-ма, эшлә-мә.

Фигыльнең зат-сан белән төрләнеше
Билгеләмә
Эш, хәл, хәрәкәтне башкаручы затка ишарә итә торган кушымчалар зат кушымчалары дип атала.
I зат эшне сөйләүче башкарганын күрсәтә: кайтам,бирдем, укыганмын, сөйләрмен, язачакмын. I зат кушымчалары эшне сөйләүче (мин) үтәгәнне аңлаталар.
II зат эшне тыңлаучы башкарганын күрсәтә: кайтасың, киттең, алгансың, көтәрсең, үсәчәксең. II зат кушымчалары эшне тыңлаучы (син) үтәгәнне белдерәләр.
I I I зат эшне сөйләүчедән һәм тыңлаучыдан читтәге зат яки предмет башкарганын күрсәтә: кайта, керде, күргән, санар, җырлаячак. III зат кушымчалары булмаса да, эшнең өченче зат (ул) тарафыннан үтәлгәне аңлашылып тора.

Зат кушымчаларының төрләре:
тулы төр
кыска төр
берлек күплек
I зат -мын/-мен -быз/-без
II зат -сың/сең -сыз/-сез
III зат __ -лар/ләр
берлек күплек
I зат -м -к
II зат -ң -гыз/-гез
III зат __ -лар/ләр

Хикәя фигыль
Билгеләмә
Эш, хәл, хәрәкәтнең булу-булмавын хикәяләү, хәбәр итү рәвешендә белдерелгән фигыль формалары хикәя фигыль дип атала.
Хикәя фигыльнең өч заманы бар: хәзерге заман, үткән заман, киләчәк заманнар. Аларның тугыз формасы бар: хәзерге заман ; үткән заман - билгеле (категорик)үткән заман; билгеле (нәтиҗәле) үткән заман; тәмамланмаган үткән заман; күптән үткән заман; кабатлаулы үткән заман; киләчәк заман - билгеле киләчәк заман; билгесез киләчәк заман. Хикәя фигыль барлык/юклык, зат-сан белән төрләнә.

Җәй көне. Эссе һавада мин суда коенам,
Чәчрәтәм, уйныйм, чумам, башым белән суны сөзәм.
(Г. Тукай. “Су анасы”)
Хикәя фигыль җөмләдә хәбәр булып килә.

Киләчәк заман хикәя фигыль
Киләчәк заман хикәя фигыльнең мәгънәсе:
Киләчәк заман хикәя фигыль сөйләүче сөйләп торган вакыттан соң булган эш-хәлне белдерә.
Ул өч төрле була:
1) билгеле киләчәк заман; 2) билгесез киләчәк үткән заман; 3) киләчәк үткән заман;

1) Бирелгән фигыльләрне зат-сан белән барлыкта-юклыкта билгеле киләчәк заманда төрләндерегез.
яз
берлек күплек
I зат / /
II зат / /
III зат / /

яз
берлек күплек
I зат язачакмын / язмаячакмын язачакбыз / язмаячакбыз
II зат язачаксың / язмаячаксыз язачаксыз / язмаячаксыз
III зат язачак / язмаячаклар язачаклар / язмаячаклар

2) Бирелгән фигыльләрне зат-сан белән барлыкта-юклыкта билгесез киләчәк заманда төрләндерегез.
үс
берлек күплек
I зат / /
II зат / /
III зат / /

үс
берлек күплек
I зат үсәрмен / үсмәмен үсәрбез / үсмәбез
II зат үсәрсең / үсмәссең үсәрсез / үсмәссез
III зат үсәр / үсмәс үсәрләр / үсмәсләр

«Мин кая басканымны белмим. Бер көндә әллә ничаклы үсәкән кебек булдым: уенмыни?! Минем колыным бар.Ул айгыр! Төсле алмачуарга әйләнәчәк! Тирә-якта дан тоткан ике агасы кебек чабышкы булачак!»
Киләчәк заман фигыльләрен табыгыз. Билгеле киләчәк заманнан билгесез киләчәк заманны ясагыз.

Хәзерге заман хикәя фигыль
Хәзерге заман хикәя фигыльнең мәгънәләре:
1) җөмләдә хәзерге заман хикәя фигыль сөйләүче сөйләп торган чактагы эш, хәл, хәрәкәтне белдерә; Мин язам, шунда күрәм: Лампам эчендә май кими. (Г. Тукай) 2) даими яки гадәт буларак кабатлана торган эш, хәл, хәрәкәтне белдерә; Идел Каспий диңгезенә коя.
3) якын киләчәктә булуы ышанычлы эшне аңлата; Мин быел Төркиягә барам.
4) сөйләмне җанландыру өчен, үткән заман мәгънәсендә кулланыла. 1941 нче елда Бөек Ватан сугышы башлана.

3) Бирелгән фигыльләрне зат-сан белән барлыкта-юклыкта хәзерге заманда төрләндерегез.
укы
берлек күплек
I зат / /
II зат / /
III зат / /

укы
берлек күплек
I зат укыйм / укымыйм укыйбыз / укымыйбыз
II зат укыйсың / укымыйсың укыйбыз / укымыйбыз
III зат укый / укымый укыйлар / укымыйлар

“Бүген бөтен авылның асты өскә килә. Әллә ничә йөзләп егетләр, ат менеп чыкканнар да, яшь киленле йортларга кереп, сөлге җыеп йөриләр. Малайлар, кайсы атта, кайсы җәяү өйдән-өйгә йомырка сорарга чыкканнар. Аларга яшелле-кызыллы буяуга буяп әзерләп куйганнар. Хатын-кызлар бертуктаусыз кайный: киенәләр, ясаналар, буяналар, тырт-мырт өйдән-өйгә йөгерәләр.»
Хәзерге заман фигыльләрен табыгыз. Барлык формасыннан юклык формасын ясагыз.

Үткән заман хикәя фигыль
Үткән заман хикәя фигыльнең мәгънәсе:
Үткән заман хикәя фигыль сөйләүче сөйләп торган вакыттан элек булган эш-хәлне белдерә.
Ул берничә төрле була:
1) билгеле (категорик) үткән заман; 2) билгесез (нәтиҗәле) үткән заман; 3) тәмамланмаган үткән заман; 4) күптән үткән заман; 5) кабатлаулы үткән заман.

4) Бирелгән фигыльләрне зат-сан белән барлыкта-юклыкта билгеле үткән заманда төрләндерегез.
кара
берлек күплек
I зат / /
II зат / /
III зат / /

кара
берлек күплек
I зат карадым / карамадым карадык / карамадык
II зат карадың / карамадың карадыыз / карамадыгыз
III зат карады / карамады карадылар / карамадылар

5) Бирелгән фигыльләрне зат-сан белән барлыкта-юклыкта билгесез үткән заманда төрләндерегез.
әйт
берлек күплек
I зат / /
II зат / /
III зат / /

әйт
берлек күплек
I зат әйткәнмен / әйтмәгәнмен әйткәнбез / әймәгәнбез
II зат әйткәнсең / әйтмәгәнсең әйткәнсез / әйтмәгәнсез
III зат әйткән / әйтмәгән әйткәннәр / әйтмәгәннәр

“Бер якта аллы-гөлле, кызыллы-яшелле чүпрәк диңгезе үз алдында дулкынланып тора – болар хатын-кызлар. Икенче якта, бик куе булып, ирләр бер түгәрәк ясап оешканнар. Монда көрәш барадыр. Болардан читтә бала-чага, карт-коры, сатучы-фәлән, ат, арба, белмим, әллә ниләр кара болыт кебек бөтен сыртны каплап алганнар.”
Үткән заман фигыльләренең бер төреннән икенче төрен ясагыз.

билгеле
үткән заман
№
3
1
2
4
хәзерге
заман
фигыль
сакла
сөйлә
көт
уят
билгесез
үткән заман
билгеле
киләчәк заман
билгесез
киләчәк заман
уята
уятты
уяткан
уятачак
уятыр
көтә
көтте
көткән
көтәчәк
көтәр
саклый
саклады
саклаган
саклаячак
саклар
сөйли
сөйләде
сөйләгән
сөйләячәк
сөйләр
Фигыльнең заман белән төрләнеше

№
3
1
2
хәзерге
заман
саный
көләсең
ябам
билгеле
үткән заман
билгесез
үткән заман
билгеле
киләчәк заман
билгесез
киләчәк заман
яптым
япканмын
ябачакмын
ябырмын
көлдең
көлгәнсең
көләчәксең
көләрсең
санады
санаган
санаячак
санар
Фигыльнең зат-сан белән төрләнеше
3
1
2
көйлиләр
ачасыз
булабыз
булдык
булганбыз
булачакбыз
булырбыз
ачтыгыз
ачкансыз
ачачаксыз
ачарсыз
көйләделәр
көйләгәннәр
көйләячәкләр
көйләрләр

№
3
1
2
хәзерге
заман
бәйләми
килмисең
утырмыйм
билгеле
үткән заман
билгесез
үткән заман
билгеле
киләчәк заман
билгесез
киләчәк заман
утырмадым
утырмаганмын
утырмаячакмын
утырмамын
килмәдең
килмәгәнсең
килмәячәксең
килмәссең
бәйләмәде
бәйләмәгән
бәйләмәячкк
бәйләмәс
3
1
2
йөрмиләр
ятмыйсыз
күрмибез
күрмәдек
күрмәгәнбез
күрмәячәкбез
күрмәбез
ятмадыгыз
ятмагансыз
ятмаячаксыз
ятмассыз
йөрмәделәр
йөрмәгәннәр
йөрмәячәкләр
йөрмәсләр
Фигыльнең барлык-юклык белән төрләнеше

“Теге данлыклы Күк бия дә килеп җитте. Күрүгә шуңардан күземне алмадым. Гаҗәп бер мал икән: кыска яллы, сирәк койрыклы, чандыр гәүдәле нәрсә. Очасы тар, бер якка бераз чалыш, аркасы бераз бөкерерәк. Әмма күкрәк дигәне бөтенләй арысланныкы – шундый киң, шундый нык күренә. Тезләре ике яккарак китеп тора, бәкәлләренә карагач, тагы хәйран калдым; алар шундый озыннар ки, мин гомеремдә андыйны күргәнем юк. Күзләре зурлар – уйнап, ялкынланып торалар. Өстенә кечкенә, кап-кра, башы бөтенләй ялангач, кулына камчы тотып, бер башкорт малае менгән.”
Өзекләрдән төрле заман фигыльләрен табып әйтеп чыгыгыз.
Йомгаклау