UNEC__1664612512 (1)

Plan
İşgüzar kommunikasiyanın formaları
İşgüzar söhbət- söhbətin başlanğıcı: əlaqə yaratma, problemin irəli sürülməsi və informasiyanın ötürülməsi, əsaslandırma, həmsöhbətin fikirlərinin təkzib edilməsi
İşgüzar danışıqlar
İşgüzar iclas və müşavirələr
Mətbuat konfransları
İşgüzar diskussiya

Ədəbiyyat
T.Ə.Əbdülhəsənli, T.Ə.Xəlilova, M.B.Əmrahova. “Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti” (interaktiv dərslik). Bakı, 2020.
N.Məmmədli, “Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti” I cild. Bakı, 2020.
Z. Qafarlı. “Nitqin kommunikativ registrlərinin tədqiqi”. Bakı, 2017.
T.Əbdülhəsənli, S.Zülfüqarlı, A.Rzai. “Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti”. Bakı, 2014.
F.Şiriyev. “Azərbaycan dilinin nitq mədəniyyəti və ritorika”. Bakı, 2014.
E. Musayev. “Kargüzarlığın təşkili”. Bakı, 2008.
T.Ə.Əbdülhəsənli, A.Hüseynova “ İşgüzar yazışmalar” (dərslik). Bakı,2014
T.Ə.Əbdülhəsənli, A.Hüseynova “ İşgüzar yazışmalar ” (dərslik). Bakı,2015

Rus dilində ədəbiyyat
Н. Д. Десяева «Академическая коммуникация» Москва 2019
Е. Б. Деревянкин «Деловое общение» Екатеринбург 2015
О. А. Казакова, А. Н. Серебренникова, Э. М. Филиппова «Деловая коммуникация» Тюмень 2013
А.Я. Большунов, Н.И. Кисилева, Г.И. Марченко и др. «Деловая коммуникация» Москва, 2018
Э.А. Науменко «Деловые коммуникации» (учебное пособие) Тюмень 2013,
И.А. Журавлева «Деловые коммуникации» (учебное пособие) Иркутск 2016,
А.М. Сосновская «Деловая коммуникация и переговоры» Санкт-Петербург 2011

İşgüzar kommunikasiyanın formaları
İşgüzar kommunikasıyanın müxtəlif növləri olduğu kimi, formaları da müxtəlif və rəngarəngdir.
İşgüzar ünsiyyətdə dialoq qarşılıqlı işgüzar əlaqələrin ən geniş yayılmış üsullarından biridir. Şifahi işgüzar ünsiyyətin dialoji növlərinə aid edilir :
İşgüzar söhbət
İşgüzar danışıqlar
İşgüzar iclas və müşavirələr
Mətbuat konfransı
Diskussiya

İşgüzar söhbət ─ bir şəxsin və ya şəxslər qrupunun başqa bir şəxsə və ya şəxslər qrupuna söz vasitəsilə təsir etməklə mövcüd vəziyyəti dəyişmək və ya söhbət iştirakçıları arasında yeni münasibətlər yaratmaq çabasıdır.
Müasir anlamda işgüzar söhbətlər elə tərəfdaşlar arasında şifahi əlaqəni nəzərdə tutur ki, onlar həmin
söhbətləri aparmaq və konkret məsələləri həll
etmək üçün öz təşkilatlarının verdiyi zəruri
səlahiyyələrə malik olurlar.
İşgüzar söhbət müəyyən məsələlər və ya problemlər üzrə informasiya ötürülməsi və ya fikir mübadiləsidir. İşgüzar söhbətlərin yekununda qərarların qəbul edilməsi, sazişlərin imzalanması heç də vacib deyil.

İşgüzar söhbətin əsas funksiyaları bunlardır:
1
2
3
7
İnnovativ tədbir və proseslərin başlanılması;
Başlanmış tədbir və proseslərə nəzarət və onların koordinasiyası;
İnformasiya mübadiləsi;
Təşkilatdaxili və təşkilatdan kənar eyni fəaliyyət sahəsinə aid işçilərın işgüzar ünsiyyəti;
4
5
6
Xarici mühitdəki tərəfdaşlarla işgüzar əlaqələrin yaradılması;
Yeni ideya və təkliflərin axtarışı, irəli sürülməsi
və operativ hazırlanması;
Yaradıcı fikirlərin yeni istiqamətə yönəldilməsinin stimullaşdırılması və s.

İşgüzar ünsiyyət prosesində işgüzar söhbətin növü
Üz-üzə görüş zamanı söhbət
Telefon danışıqları

İşgüzar söhbətin ümumi strukturu :
İşgüzar söhbətə hazırlıq. Görüşün yerinin və vaxtının müəyyənləşdirilməsi.
Söhbətin başlanğıcı: əlaqə yaratma.
Problemin irəli sürülməsi və informasiyanın ötürülməsi.
Əsaslandırma.
Tərəfdaşın arqumentlərinin təkzib edilməsi.
Alternativlərin təhlili, iştirakçılar arasındakı qarşıdurmanın optimal və ya güzəştli həlli variantının axtarışı.
Qərar qəbul edilməsi.
Razılıqların əldə edilməsi.
Söhbətin yekunlaşdırılması .
Söhbətin nəticələrinin və ünsiyyət taktikasının təhlili.

İşgüzar söhbətə hazırlığın özü bir psixoloji üstünlük yaradır. Hazırlıq prosesində mübahisəli və həssas məsələlərin, başqa sözlə konfliktlərin, ticarətlə bağlı danışıqların, iqtisadi və siyasi razılaşmalar və sazişlərlə əlaqədar problemlərin həllinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Söhbətin əsas məqsəd və vəzifələrini müəyyənləşdirmək, bu vəzifələr əsasında söhbətin planını tərtib etmək və onların müvafiq həlli yollarını tapmaq vacibdir.
İşgüzar söhbətə hazırlıq:

“Bərabər səviyyəli” yanaşma mövqeyi isə təxminən belədir:
“Biz filan məsələ barədə danışmalıyıq”.
İşgüzar söhbətin yerinin və vaxtının müəyyənləşdirillməsi tərəfdaşa münasibətdən və tutulan mövqedən asılı olaraq müxtəlif səviyyələrdə həyata keçirilə bilər.
Yuxarı səviyyə
Aşağı səviyyə
Bərabər səviyyə
“Yuxarıdan” yanaşma mövqeyi təxminən belə görünür:
“Mən sizi filan vaxt öz kabinetimdə gözləyirəm”.
“Aşağıdan” yanaşma mövqeyi isə xahiş kimi səslənir:
“Mən sizinlə danışmaq istərdim, nə zaman və haraya gəlim?”.

Söhbətin əvvəlində istənilən halda tərəfdaşla təmas yaratmaq lazımdır. Burada çox şey ilk ifadələrdən asılıdır. Məhz həmin ilk ifadələr tərəfdaşın sizinlə danışıb-danışmayacağını həll edə bilər.
Gərək lap əvvəldən söhbət üçün əlverişli şərait yaradasan, tərəfdaşın diqqətini söhbətin mövzusuna cəlb edə biləsən.
Həmsöhbət həmişə nə isə yeni, maraqlı,
mühüm bir şey eşitmək ümidilə ilk ifadələrə,
frazalara diqqətlə qulaq asır. Əgər ilk frazalar o
qədər də əhəmiyyət kəsb etmirsə, xüsusən də
həmsöhbətlərin sosial vəziyyəti və təhsili
arasında hiss olunacaq dərəcədə fərq özünü
göstərirsə, söhbət başlanmadan belə bitə bilər.
Söhbətin başlanğıcı: əlaqə yaratma

Problemin irəli sürülməsi və informasiyanın ötürülməsi
Əgər söhbətdə bir neçə təklifə razılıq almaq tələb olunursa, ən asan təklifdən başlamaq lazımdır. Söhbətə müzakirə məsələsi ilə başlamaq lazım deyil. Fikirlərinizi qısa və aydın şəkildə izah etmək gərəkdir. Bütün mülahizələrinizi elə əsaslandırmalısınız ki, qarşı tərəf sizinlə razılaşsın. Birmənalı olmayan söz və ifadələrdən çəkinmək lazımdır, yoxsa onlar səhv anlaşıla bilər.

Əsaslandırma
Əsaslandırmanı daha müvəffəqiyyətli edən bir sıra qaydalar mövcuddur.
Əsaslandırma zamanı istifadə edilən arqumentləri :
Güclü
Zəif
Əsassız

Güclü arqumentləri təkzib etmək, ğözdən salmaq, etinasız yanaşmaq mümkün deyil. Güclü arqumentlərə bunlar aid edilir: dəqiq müəyyənləşdirilmiş və təsdiqlənmiş faktlar və fikirlər; real həyatda istifadə edilən qanunlar, nizamnamələr, rəhbər sənədlər; tanınmış ekspertlərin gəldiyi nəticələr; tanınmış mənbələrdən gətirilmiş sitatlar; yoxlanılmış statistik informasiyalar və s.
Opponentlərin şübhə ilə yanaşdığı arqumentlər zəif arqumentlər hesab edilir.Bunlara az tanınan müəlliflərin fikirlərinə istinad; şəxsi xarakterli mülahizələr; ehtimallar, hisslər əsasında formalaşdırılmış fikirlər, ümumiləşdirmələr; natamam və yoxlanılmamış statistik məlumatlardan çıxarılan nəticələr və s. daxildir.
Əsassız arqumentlər onlardan istifadə edən qarşı tərəfi ifşa etməyə, gözdən salmağa imkan verir. Bunlara saxta faktlara söykənən fikirlər; şübhəli, yoxlanılmamış mənbələrə istinadetmə; qanuni qüvvəsini itirmiş qərarlar; saxta sənədlərdən çıxarılan nəticələr; yalan bəyanatlar, saxta dəlillər və s.aiddir.

Həmsöhbətin fikirlərinin təkzib edilməsi
Qarşı tərəfin səhvlərini və fikirlərindəki qeyri-dəqiqlikləri göstərərkən sözləri ehtiyatla seçmək lazımdır. İstənilən adam səhvə yol verə bilər. “Bu, tamamilə səhvdir” və ya “Siz səhv edirsiniz” tipli kəskin replikalar həmsöhbətin şəxsi ləyaqət hissinə toxunur və səmərəli əlaqələri məhv edir.
Siz haqlı olduğunuza əmin olsanız belə, qarşı tərəfə ondan daha ağıllı olmanızı açıq şəkildə nümayiş etdirmək lazım deyil. Həmsöhbətə onu incidəcək sözlər demək olmaz. Bu, qarşı tərəfdə yalnız cavab aqressiyası yaradacaq, amma işin gedişinə heç bir kömək etməyəcək.

İşgüzar söhbətin uğurlu olmasına yardım edən bir çox faktorlar vardır. Həmin faktorlara bunları aid etmək olar:
3
1
7
5
2
4
6
Professional biliklər
Əyanilik
Əsas müddəaların və fikirlərin təkrarı
Yumor və ironiya
Fikir aydınlığı
Müəyyən ritm
Gözlənilməzlik elementi

İşgüzar söhbət prosesində bunları etmək olmaz:
Həmsöhbətin sözünü kəsmək;
Özü ilə həmsöhbəti arasındakı fərqi vurğulamaq;
Söhbətin tempini qəsdən sürətləndirmək;
Həmsöhbətin fikirlərinə neqativ münasibət sərgiləmək;
Həmsöhbətin şəxsi zonasına müdaxilə etmək;
Sözbət zamanı tərəfdaşın psixi vəziyyətini anlamaq istəməmək.
Həmsöhbətin həyəcanlanmasına əhəmiyyət vermədən məsələnin müzakirəsinə çalışmaq;

Telefonla işgüzar danışıq
Telefonla işgüzar danışıq ─ xüsusi bilik və vərdişlərə yiyələnməyi tələb edən ən sürətli işgüzar əlaqədir.
Hesablamalara görə, hər telefon danışığı təxminən 3-5 dəqiqə davam edir. Rəhbər vəzifəli şəxs gün ərzində orta hesabla 2 saatdan 4,5 saata qədər vaxtını telefon danışıqlarına sərf edir.

3 dəqiqəlik tetefon danışığının vaxt bölgüsü təxminən belədir:
Qarşılıqlı təqdimat
─ 20-25 saniyə;
Tərəfdaşı işlərin gedişatı barədə məlumatlandırmaq ─ 40-45 saniyə;
Vəziyyətin, problemin müzakirəsi
─ 100-105 saniyə;
Yekun xülasə
─ 20-25 saniyə

Telefonla işgüzar söhbətə hazırlıq o deməkdir ki, siz aşağıdakları bacarmalı və yerinə yetirməlisiniz:
Danışığın məqsədini və onun aparılma taktikasını dəqiq müəyyənləşdirmək;
Danışığın planını tərtib etmək;
Sualları və onların təqdim olunmasını dəqiqliklə düşünüb müəyyənləşdirmək;
İşə aidiyyəti olan zəruri sənədləri, həmçinin təqvim və qeyd kitabçasını hazırlamaq.

İşgüzar danışıqlar
İşgüzar danışıqlar işgüzar kommunikasiyanın elə bir spesifik formasıdır ki, özünəməxsus qaydalar və qanunauyğunluqlar əsasında həyata keçirilir. İşgüzar danışıqlar daha rəsmi və konkret xarakterə malik olur və adətən, tərəflərin qarşılıqlı öhdəliklərini müəyyənləşdirən müqavilə, saziş və s. sənədlərin imzalanmasını nəzərdə tutur.
İşgüzar danışıqların məqsədi :
Əlaqələrin yaradılması
Qərarların qəbul edilməsi
Müxtəlif müqavilələrin bağlanması
Müştərək fəaliyyətlərin, əməkdaşlığın koordinasiyası
Tədbirlər keçirilməsinin razılaşdırılması və s.

İstənilən danışıqlar, adətən, üç əsas mərhələdən keçir:
Danışıqlara hazırlıq;
Təşkilati məsələlərin həlli
Danışıqların əsas məzmununun hazırlanması
Danışıqların keçirilməsi;
Danışıqların nəticələrinin təhlili.

İşgüzar iclas və müşavirələr
Fərdi işgüzar ünsiyyətlə yanaşı, işgüzar məsələlərin qrup şəklində müzakirəsinin də müxtəlif formaları mövcuddur. Bunların işərisində iclas və müşavirələr ən geniş yayılmış formalardır. Menecment nəzəriyyəsi iclas və müşavirələləri təyinatına görə daha sadə və ümumiləşdirilmiş şəkildə təsnif etməyi təklif edir:
Qərarlar qəbul edilməsi məqsədilə keçirilən müşavirələr.
İnformativ
müşavirə.
Yaradıcı
müşavirə.

İclasın, müşavirənin düzgün tərtib olunmuş gündəliyi onun təşkil olunmasının əsas elementlərindən biri sayılır. Gündəlik, bir qayda olaraq, qabaqcadan iştirakçılara göndərilən və özündə bir sıra məlumatı əks etdirən yazılı sənəddir. Həmin məlumata bunlar aid edilir:
İclasın mövzusu;
İclasın məqsədi;
Müzakirə ediləcək məsələlərin siyahisi;
İclasın başlanma və bitmə vaxtı;
Onun keçirilmə yeri;
Əsas informasiya üzrə çıxış edən məruzəçilərin, irəli sürülən məsələlərin hazırlanmasına məsul olan şəxslərin soyadı və vəzifəsi;
Hər məsələyə ayrılan vaxt;
Hər bir məsələyə aid materiallarla tanış olmaq üçün ayrılan yer.

Mətbuat konfransları
Müasir dövrün işgüzar mühitində qrup şəklində əməkdaşlığın geniş yayılmış formalarında biri mətbuat konfransıdır.
Mətbuat konfransı rəsmi şəxslərin aktual məsələlərlə bağı ictimaiyyəti məlumatlandırmaq məqsədilə mətbuat, televiziya və radio işçiləri ilə təşkil olunan görüşüdür. Bu, mətbuata informasiya təqdim
etməyin elə effektli və hamı tərəfindən
qəbul edilmiş vasitəsidir ki, firmanın,
təşkilatın, şəxsiyyətin ictimailəşməsinə və
ictimai münasibətlərin zəruri səviyyəsinin
qorunub-saxlanmasına xidmət edir. Adətən,
hökumət orqanları, təşkilatlar, “mühüm”
şəxslər, eləcə də bu və ya digər hadisələrin
peşəkar şərhində maraqlı olan jurnalistlərin
özləri mətbuat konfransının təşəbbüskarı kimi
çıxış edirlər.

Mətbuat konfransını xüsusi yerlərdə: görüşlər, iclaslar və müşavirələr üçün nəzərdə tutulmuş otaqlarda təşkil etmək tövsiyə olunur. Çıxış edənlər üçün onların adı, soyadı yazılmış və aydın oxunan vizit kartları hazırlanmalıdır. Mütəxəssislər mətbuat konfransını 60 dəqiqədən çox olmayan bir müddət ərzində keçirməyi tövsiyə edirlər.
Mətbuat konfransının strukturu, quruluşu təxminən belədir:
Giriş hissə (davamı 3-4 dəqiqə);
Salamlama;
Tədbirin keçirilməsi səbəbinin izahı;
Görüşün proqramı;
Çıxış edənlərin təqdim olunması;
Mətbuata təqdim edilən materiallar haqqında informasiya.

1
2
3
4
Məruzəçi, adətən, mətbuat konfransı keçirilməsinin səbəbləri açıqlanmış bəyanatın qısa mətnini oxuyur.
Jurnalistləri məruzəçiyə sual verməyə dəvət edirlər.
Suallar növbə ilə verilir.
Peşəkar standartlara uyğun olaraq, müxbirlər elan edilmiş mövzudan kənara çıxmamalıdırlar.
İstənilən mətbuat konfransının təşkili
və keçirilməsi zamanı aşağıdakı qaydalara
riayət etmək zəruridir:

Mətbuat konfransının aparıcısı bunları bacarmalıdır:
Qonaqlardan kiməsə müsbət və ya mənfi münasibət bəslədiyini büruzə verməməyi və s.
Mətbuatda işıqlandırılması şirkət üçün arzu olunmayan mövzulara toxunmağa mane olmağı;
Mübahisələrə rəvac verməməyi, eləcə də sualları eynitipli “bəli” və “xeyr” sözləri ilə cavablandırmaqdan qaçmağı;
Şişirtmələrə yol verməməyi, hər şeyi öz adı ilə çağırmağı;
Rəqiblərinə,siyası opponentlərinə, bədxahlarına hörmət sərgiləməyi;
1.
2.
3.
4.
5.

İşgüzar diskussiya
İşgüzar diskussiya ─ ünsiyyətdə iştirak edənlərdən bəzilərinin və ya hamısının müəyyən məsələ üzrə fikir mübadiləsidir. Bir çox işgüzar iclaslar və müşavirələr diskussiya formasında keçirilir. Kütləvi diskussiyalarda, sədr istisna olmaqla,
bütün iştirakçılar bərabər mövqeyə sahib olurlar. Burada
hazırlanmış mövzular üzrə çıxış edən məruzəçilər olmur,
eyni zamanda iştirakçılar da yalnız dinləyici qismində
çıxış etmirlər.
Qrup şəkilli diskussiyada opponent qismində, aparıcı istisna olmaqla, 3-dən 8-10-a qədər adam iştirak edə bilər. Qrup şəkilli diskussiya iştirakçılarının sayı vaxtdan, problemin mürəkkəbliyi və aktuallığından, səlahiyyətli mütəxəssislərin mövcudluğundan asılı olaraq dəyişə bilər. Diskussiyada iştirak etməyə dəvət olunan mütəxəssislər yarımdairə şəklində üzü auditoriyaya, aparıcı isə ortada oturur. Diskussiya mühitinin bu cür təşkili hər bir iştirakçıya bir-birini daha yaxşı görmək və eşitmək imkanı verir.