Bölüp çykaryş ulgamy

Bölüp çykaryş ulgamy
Öýjükdäki himiki reaksiyalaryň metaboliki artykmaç maddalar bedenden çykarylyar.
Bu hadysa BÖLÜP ÇYKARYŞ diyilyär.

Bölüp Çykaryşyň Funksiyalary
Metabolik artykmaç maddalaryň filterlenmesi we bölünip çykarylmasy.
Ganyň içindäki sazlaşyk
Ganyn PH sazlaşygy
Içki sazlaşyk

Bölüp çykaryşyň maddalary
The metabolic wastes of cells are;
SUW, CO2,
NITROJEN MADDALAR

SUW we CO2
Suw we CO2 öyjükde dem alyş arkaly emele gelyärler.
Suw oykenlerden, bowrekden derleme arkaly cykyar.
CO2 oykenden bolinip cykyar,

NITROGENOUS WASTES
Amino asidiň katabolizmalaşmasynyn soňunda ammiak emele gelyär.
Käbir organizmlarda ammiak bedenden göni çykyar.
Emma käbir organizmalarda ammiak uryar yada ureik kislotasyna öwrülyär.

AMMIAK(NH3)
Ammiakyň zäherli artykmaç maddadyr.
Olar suwda ereyärler.
Organizma ammiagy bolup cykarmak üçin zerury bar.
Organizmalara ammiak emele getirmesi üçin az mukdar energiya zerurdyr.
Ammiak suwda yaşayan organizmalaryň maddasydyr.

PEŞEW [CO (NH2)2]
Peşew ammiakdan ha s az zäherlidir..
Olar ornithin aylanşygy esasynda bagyrda emele gelyär.
Pesew bagyrdan bölünip çykarylýar.
Peşew süydemdirijileriň , balyklaryň, adamlaryň we amfibiyalaryň bölüp çykaryş maddasydyr.
Organizmalar peşewiň emele gelmeginde ammiagyň emele gelmeginde has köp energiya zerurdyrlar.
Janlylar suwuň ortaça mukdaryna zerurdyrlar.

URIC ACID (C5NH4O3)
urik kislotasy in az zäherli nitrogenous artykmaç maddadyr.
Olar suwda eremeyärler.
urik kislotasy az möçberli suwda bölünip çykyarlar.
Urik kislotasy gury yerde yaşayan mör- möjekler, süyrenjiler we guşlar yaly organizmalaryň maddasydyr.

JANLYLARDA
BÖLÜP ÇYKARYŞ

Olarda üýtgeşik bolup çykarys ulgamy yok.
Stomata, hadrosotes we lentiseller ösümlikde bölüp cykaryjyda ulanylyar.
CO2 stomatan we lentisellerden bölünip cykýarlar.
Suw hadrosotdan we stomatadan DERLEME arkaly çykýarlar.
ÖSÜMLIKLERDE BÖLÜP ÇYKARYŞ

Onurgasyzlarda bölüp çykaryş

Biröyjükli bedenlerde bölüp çykaryş
Protistanyň bölüp çykaryş organyna YYGRYLYJY BÖWEN diyilyär.
Artykmaç suw we ammiak yygrylyjy böwen arkaly pürkülyär.
Käbir ammiak molekulalary bir öyjükli organizmalarda diffusiya tarapyndan bölünip çykarylýar.

Spongy haydra ýaly ýönekeý haywanlarda artykmaç maddalar DIFFUSIYA arkaly bölünip çykarylýar.

Yasy gurçuklarda bölüp çykaryş
Yasy gurçuklarda,artykmaç suw yalyn öyjükleri arkaly bölünip cykarylyar.
Yalyn oyjikleri artykmaç suwy bedenden çykarýarlar..
Soňra suw bölüp çykaryş kanalyndan çykýarlar. Soňra suw bedenden bölüp çykaryş deşikleri arkaly bedenden çykýarlar.
CO2 we NH3 yasy gurçuklardan DIFFUSIYA arkaly çykýarlar.

Yagyş gurçuklarynda bölüp çykaryş
Yagyş gurçuklaryň bölüp çykaryş organyna nefridiy diýilýär.
Nefrediniň daşyny kapilýarlar gurşap alýarlar.
Olar bedenden suwy, glukozany, minerallary we artykmaç maddalary alýarlar. Soňra suw, iymit we minerallar nefridiy kanalyndan kapillarlar arkaly içine sorulýarlar.
Soňra artykmaç maddalar içegä girýärler.

Mör-möjeklerde bölüp çykaryş.
Mör-möjeklerde yörite bölüp çykaryş sosudlary bar. Onuň ady:MALPIGINIŇ SOSUDYDYR.
Artykmaç maddalar gandan malpigininiň sosudlaryna geçýärler.Soňra malpiginiň sosudy aşgazana boşaldylýar.
Iň soňunda gerekmejek materiallar we siňdirilmedik materiallar anus tarapyndan çykarylýar.

ÇEKIRTGE
WERTALOT

Oňurgalylarda bölüp çykaryş

Oňurgalylarda bölüp çykaryş we kopeliş ulgamlary bir-birileri bilen baglydyrlar we bu kompleksa UROGENITAL ULGAMY diýilyär.
Oňurgalylarda bölüp çykaryş ulgamynyň iň wajyp organy böwrekdir.

Böwregiň Görnüşleri
Böwregiň 3 görnüşi bardyr;
Pronefrit böwrek
Mesonefrit böwrek
Metanefrit böwrek

PRONEFRIT BÖWREK
Pronefrit böwrekler balyklaryň we amfibiyalaryň embrional döwründe duş gelyär, akulalarda bolsa yetginjeklik döwründe duş gelýär.
Pronefrit böwrekler örän köp nefrit saklayarlar..
Nephridia have ciliary funnels that is connected to ball of capillaries or glomerulus by ciliary funnels.
Şondan soň artykmaç maddalar kloaka daşalmak üçin wolf kanala geçýär.

MEZONEFRIT BÖWREK
Mesonefrit böwrekler guşlaryň, süydemdirijileriş embrional döwründe duş gelýär we balyklaryň we amfibiyalaryň bolsa yetginjeklik döwründe duş gelyär.
Mezonefrit böwrekde kirpik turbalary, Bowmanyö kapsulasy bilen yer çalyşýar.
Glomerulus bowmans kapsulasynda ýerleşýär.

METANEFRIT BÖWREK
Metanefrit böwrek süyremjileriň, guşlaryň, süydemdirijileriň we adamyň ýetginjeklik wagty duş gelýär.
Her bir böwrek 1 million nefrit saklaýardyr.

KLOAKA
Balyklarda, amfibiyalarda, süydemdirijilerde we guşlarda artykmaç maddalary we siňmedik maddalary köpeliş öyjüklerine meňzeş kanalda yagny KLOAKADA amala aşyrylýar.

ADAMLARDA
BÖLÜP ÇYKARYŞ

ADAMDAKY BÖLÜP ÇYKARYŞ ULGAMYNYŇ BÖLEKLERI
Böwrekler
Peşew akdyryjysy
Peşew haltasy
Peşew yoly

Böwrek noyba şekilli organ bolup, günde 180 litr gany filtiryarlar.
Böwrek gana renal artery arkaly baryarlar.
Filtirlenen gan böwrekden renal arteriya barýar.
BÖWREK

Olar gandan öyjükli metabolismadaky artykmaç maddalary çykarýarlar.
Olar bedendäki suwuklykdaky başga maddalaryň konsentratyny gözegçilik edýär.
BÖWREGIŇ FUNKSIÝASY

Böwregiň Gurluşy
Renal Capsule: Ol böwregiň daşyny gurşap alýar we goraýar.
Cortex: Ol glomerulus we Bowmansyň kapsulasyny saklayar.
Medulla:Ol korteksiň aşagynda yerleşyär we Malpigiň piramitleri bar. Olar peşew toplayan kanalyndan we henlenin lupunden duryar.
Pelvis: Ol böwregiň iň içki gatlagydyr. Peşew pelvisde toplanyar.

Click

NEFRITLER
Olar gurluşy taydan böwregiň yüz- keşbidir.
Nefrit glomerulus bilen başlanýar.
Glomerulus Bowmans kapsulasy tarapyndan gurşalyp alnandyr.
Her glomerulus renal arteriyasynyň kapsulasynyň bir şahasyndan emele gelyär.

Bowmans kapsulasy bilen glomerulusyn birleşmesine malpigian bedeni diyilýär. Bowmans kapsulasy uzyn turba bilen birleşendir, olam Loop of Henle.
Loop of Henle collecting kanaly bilen birleşdirilendir.
Click

PEŞEW ÖNDÜRILIJIGI:
Peşewin öndürilmeginde 3 bölüm bar:
Filtrasiya
Sorup almak.
Bölüp çykarmak.

Filtrasiya
Filtrasiya wagty, maddalar gandan Bowmans kapsulasyna girýärler.
Basyş aşagynda, suw, we beyleki duz, peşew, glukoza we aminokislotalar yaly kiçijik molekullar glomerulusdan Bowmansyn kapsulasyna geçýärler.

Sorup almak
Nefritden gan damarlaryna gerek bolan glukozany, aminokislotalary we suwy sorup almaga “Sorup almak” diyilyar..
Suwy passiw halda osmos sorup alýar. Emma glukozany, aminokislotany we duz ionlaryny aktiw transport arkaly sorulyp alynyar.

Hemme glukozalar, aminokislotalar we duz ionlary sorup alynýan döwründe sorulyp alynyar..
Käbir sorup alynmalar loop of henle yer alyar.
Antidiuretic gormony (ADH or Vasopressin) gandaky suwuň konsentrasiýasyny sazlaýar.
Distal turbasy oýjikdäki suwy azaltýar.

Bölüp çykarmak
The cells of distal tubule excrete molecules such as penicilin, ammonia, potassium and excess acids. This process is called secretion.
After secretion, the fluid remaining in the nephrons is called urine.
Urine contains urea, uric acid, sodium, potassium, calcium, chlorine, phosphorus, water and small amount of cells.