Бойдус - чер кырында амыдыралдыӊ үнер дөзү, чаяакчызы. Куштар база кижи ышкаш бойдустуӊ чаяакчызы

тыванын кызыл дептерже кирген куштары болгаш
тыва чоннун куштарга хамаарыштыр хоруглары
1991 чылда А.А. Барановтун «Тываныӊ ховар болгаш шоолуг шинчилеттинмээн куштары», деп номдан алырга, республикнын девискээринде 330 хире янзы куштар бар, 48 хирези кончуг ховар куштар, 34 хирези шоолуг шинчилеттинмээн, оларны Кызыл номда киирип данзылаан, ѳлурери шуут хоруглуг. Ыраажы куштарны тывалар ыдыктыг куштар дээр.

Тываның Кызыл дептеринче 50 куштарны киир бижээн.
Оларнын аразындан: эзир, улар, тогдук, аӊгыр, кара-дуруя, сары, дас.
Эзир- орел
Дас-гриф

Тогдук-дрофа
Ангыр-огарь

Кара дуруя-черный журавль
Сары-сарыч

Ѳлүрери хоруглуг болгаш тываларныӊ чүдүп чалбарыыр куштары: хек, хек-кулу, кѳге-буга, куу, дуруя, аӊгыр, кара-дуруяа, хамнаарак, кускун, ала-сааскан, үгү, эзир, хартыга, дээлдиген, кээрген, торга.
Хек (кукушка) -ыраажы куш. Хек ѳлүрген кижиниӊ боску дунар болгаш үре-салгалындан ыраажы кижи үнмес болур.

Кѳге-буганы (голубь) бурган кужу дээр. Кѳге-буга ѳлурген кижи багай чүвеге таваржыр болгаш ха-дуӊмазы ѳлум-чидим кѳѳр.
Ала-сааскан (сорока). Ала-сааскан аалга кым келирин баш бурунгаар билгеш, ѳг чанынга эдер куш. Ала-сааскан ѳлүрген кижи хопка кирер.

Куу (лебедь) каргыштыг куш. Кууну куштун амызынга четкен кижи кара нүгүлдүӊ хайынга кактырар болгаш аяс хүн кѳрбес болур.
Хамнааракты (жаворонок) ѳл. Хамнаарак болза хам уктуг куш. Хамнаарак ѳлурген кижиге хам кижиниӊ каргыжы чедер.

Торга (дятель). Торга болза каас-коя хептиӊ кужу болур. Торга ѳлѳүрген кижиниӊ ажы-тѳлу самдар хептиг артар.
Эзир (орел).Эзир болза чоргаар чоруктуӊ кужу. Эзир ѳлүрген кижиниӊ сузу бастынар болгаш, чоргааралы чок болур.

Дээлдиген (коршун). Дээлдиген амызынга четкен кижи бүгү назынында чадаг кылыштаар болгаш аът-хѳлгеге чединмес болур.

Хартыга (тетеревятник) ол кашпагай чоруктуӊ кужу. Хартыганын тынын үскен кижиниӊ чодазы сынар.

Кускун уязы.
(тоолчургу чугаа)
Тываныӊ кара кускунунуң уязы тайга эзиминиӊ эӊ-не берт черлеринге, улуг хаяларга турар. улуг уяны көрген болгаш тыпкан кижи ону ажыглаар болза, улуг олчага таваржып болур.
Кускун –ворон

Ук уяны дүжүргеш, ооӊ бодун бускаш, улуг эвес, арай бичии хемниӊ суунуң агымынга салдадып бадырыптар. Хөй-ле үүрмек ыяштар сугну куду агып бадып турда, оларың бирээзи хемнин агымын өру өскептер.
Ол болза ховар дээн эм ыяш. Карак оорганнарнга хереглеп болур. Ол ыяш калбак эзимниң иштинге хаая тургулаар сандан ыяш деп ыяштың будуу болур.

Куштар бойдустун медээчилери
торлаа аал чоогунче чызаалаза дээр чүдерээриниӊ демдээ;
каарган аал коданынын чанынче чайтылаарга, хар, чъас чаар;
кускун аал чоогунга куйтулаарга , куруглаарынын медээзи;
сааскан аал чанынга этсе, аалчы келириниң демдээ;
шиижектер черге андааштанып, довурак бурлатса, каандаашкыннын демдээ;
орук кижизинге эзир азы дас таварышса, чорук чогуур;
хек чүс каттап этсе узун назылаарының демдээ;
эжеш дуруялар таварышса ѳг-бүлеге эки өѳрүшкүлүг медээ болур.

Тывызыктар
Алага дег аастыг, ай-шолбан карактыг,
Хүлүр-хүлүр боттуг, хүн-дүн чоруктуг. (угу)
Элевес өрүмнүг
Эрикпес чаӊчылдыг. (торга)
Бопуяка куткан ышкаш,
Борбак талда аскан ышкаш,
Кергиекте куткан ышкаш,
Кезек талда аскан ышкаш.
(ус кушкаш уязы)
Дүрген чугаа
Тога ужар бе?
Тооргу ужар бе?
Хүлбүс ужар бе?
Күшкүл ужар бе?
Часкы ужар бе?
Чамык ужар бе?
Хѳкпеш ужар бе?
Хөртук ужар бе?
Кижи чурттуг,
Куш уялыг.