Toshkent davlat stomatalogiya instituti yuz-jag’ kasalliklari va jarohatlari

ЎҚ ОТАР ҚУРОЛЛАР ТУРИГА КЎРА
Жанговор қурол
Спорт қурол
Ов қурол
Ясама (кўлда ясалган) қуролларга
Стволига кўра:
узун ва калта стволли қуролларга бўлинади.
Стволнинг ички юзасига қўра силлик (ов қуроллари) ва бурама ўйиқли (милтиқлар) стволларга бўлинади

ҚЎШИМЧА ОМИЛЛАР
Ўқ отилганда порох бутунлай ёниб парчаланишга улгурмайди. Қисқа вақт ичида кичик бўшлиқда катта босим (3000 атм.гача, ундан ҳам кўп) хосил бўлиши натижасида учидаги снарядни учириб юборади. Ўқ билан бирга ёнмай қолган порох, ёниш натижасида хосил бўлган газлар, қурум, ёғ томчилари, металл зарралари ҳам учади. Келтирилган ушбу омиллар қўшимча омиллар деб аталади. Яқин масофадан ва тақаб отилганда қурум кийимларда, яра каналида учрайди. Бундан ташқари узоқ масофадан отилганда курум ўзининг жадалсизлиги ва нурсимон кўринишда бўлиши билан фарқланади. Бу Виноградов белгиси дейилади.

ОТИШ МАСОФАСИГА КЎРА 3 ТА ГУРУХГА АЖРАТИЛАДИ.
1. Тақаб (тираб) отиш
2. Яқин масофадан отиш
3. Узоқ масофадан отиш

ТАҚАБ ОТИШ
Тақаб отиш 3 хил кўринишда тўлик, тўликсиз ва бурчак хосил қилиб тақаб отишларга бўлинади. Тақаб отилганда ўқ билан қўшимча омиллар биргаликда яра канали ичига ўтиб кетади. Ташқарида ҳеч нарса йўқ, хаммаси ичкарида. Қурум 2-5 см ичкарига кириб боради. Ёниш натижасида ҳосил бўлган газлар тери қаватини ажратиб, юқорига ажратади ва куч билан стволнинг учига уради. Агар ствол терида герметик тиралса бундай холларда кириш тешиги атрофида ствол учига мос равишда из қолади. Бу ШТАНЦ ТАМҒА дейилади.

ЯҚИН МАСОФАДАН ОТИШ.
Яқин масофадан отиш. ўрта ҳисобда 1метр масофадан отилган яқин масофадан отиш тушунилади. Қўшимча омиллар ўрта хисоб билан 1 метргача бўлган масофада ўз тасирини кўрсатади.
Узоқ масофадан отиш. Ушбу масофадан отилганда ўқ ярасининг кириш тешигида қўшимча омиллар одатка кузатилмайди (аксарият ҳолларда 1-1.5 метрни ташкил этади) Тери қатламларида айлана ёки овал шаклида тўқималар тешилиб жарохат ичига кириб борар экан, бу жойда тўқиманинг бўлмаслиги (Райский белгиси) кузатилади

Н.И. ПИРОГОВ 1849 ЙИЛДА КИРИШ ТЕШИГИНИ, 1865 ЙИЛДА ЧИҚИШ ТЕШИГИНИ ТАРИФЛАБ БЕРДИ.

СОЧМА ЎҚ
Сочма ўқ ов милтиқларидан отилганда 1-1.5 метргача хамма питралар бирга учади. Бу масофадан ошса питралар ёйила бошлайди. Бир метргача масофадан отилса кириш тешиги битта бўлиб кейин яра канали ичида кўпаяди. 3 метр масофадан отилса диаметр 10-25 смни, 25 метр масофадан отилса 60-90 смни ташкил этади.

СОЧМА ЎҚ

ЯРА ЎРАСИ-
Яра ўраси- ўқнинг танага ўтган йўлига айтилади. Одатда яра ўраси ўқ отилган йўналишга мос келади. Кириш тешиги ва чиқиш тешиги тўғри бурчак остида жойлашади. Агар ўқ ўз йўлида суякка дуч келса йўналишини ўзгартириши мумкин. Агар ўқнинг кинетик қуввати яранинг чиқиш тешигига чуққунча сарфланса ўқ танада қолиб кетади. Бу Кўр яра дейилади. Бунда кириш тешиги ва яра канали тавофуқ қилинади.

ЯРА ЎРАСИ-

ЎҚ ОТИШ ҚУРОЛИНИ МУКАММАЛАШИШИ УЛАР ЕТКАЗАДИГАН ЖАРОХАТЛА
Ўқ отиш қуролини мукаммалашиши улар етказадиган жарохатларнинг оддийдан мураккаб турларигача бўлишига сабаб бўлади. Юзнинг анатомо-топографик тузилиши – унинг бош мия қутисига, қўз, ЛОР органларига яқин жойлашганлиги, юз жағ сохаси жанговар жарохатларни клиник кўриниши, кечиши ва даволанишини мураккаблашувига олиб келади. Ўқ отиш қуролининг таъсир кучи бир қатор омилларга боғлиқ бўлиб, улар ичида асосий ўринни жарохатловчи элементи ўқнинг баллистикасидир.

ЎҚ ОТИШ ҚУРОЛИНИ МУКАММАЛАШИШИ УЛАР ЕТКАЗАДИГАН ЖАРОХАТЛАР
Ўқнинг баллистик тавсифлари ичида ўқнинг тезлиги ва унинг хаводаги ва одам танасига теккандаги турғунлиги асосий ўринни эгаллайди. Ўқ тезлиги ўқнинг кинетик энергиясини ва урилиш кучини аниқлайди. Макаров пистолетининг ўқини бошлангич тезлиги 350 м/с бўлса, Калашников афтоматининг ўқини эса 900 м/с (бу эса товушнинг тезлигидан ортиқ). Ўқ отиш қуролидан етказилган жарохат шаклланиши ва унга снаряднинг таъсири А. М. Максименко ва бошқа муаллифларнинг фикрига иккинчи босқичда ўтади: биринчиси – аъзонинг ва атроф тўқималарнинг снаряд ва хаводаги зарба тўлқинининг таъсирида зарарланиши, бу жараён 0. 0001-0. 001 сек. ичида ўтади.

Г. М. ИВАЩЕНКО ЗАРБА ТЎЛҚИНИНИНГ ЮЗ ТЎҚИМАЛАРИГА ЗАРАР КЕЛТИРИШИНИ 5 ТА ДАРАЖАГА БЎЛАДИ.
Биринчи даража – тўқималардаги қон талашиши ва қизариш (гиперимия). Иккинчи даража – пуфакларни ҳосил бўлиши.
Учинчи даража – терини тирналиши ва терининг шох қаватини зарарланиши. Туртинчи даража – юз юмшоқ тўқималарини зарарланиши в атравматик ампутация.
Бешинчи даража – юз скелети суякларининг зарарланиши ва травматик ампутацияси.

ЎҚ ОТИШ ҚУРОЛИДАН ЕТКАЗИЛГАН ЖАРОХАТ
Ўқ отиш қуролидан етказилган жарохатнинг уч қават зарарланиши ажратилади: жарохат канали, бирламчи травматик некроз ва тўқималарнинг молекуляр чайқалиши.
Жарохат каналида қуйилган қон қуйқаси, снаряд харакати билан ўз изидан тортиб кетган ёд жисмлар (дарахт қириндиси, тош бўлаклари кийим парчалари ва б. ) учрайди.
Ўқ отиш қуролидан етказилган жарохатнинг уч қават зарарланиши ажратилади: жарохат канали, бирламчи травматик некроз ва тўқималарнинг молекуляр чайқалиши.
Жарохат каналида қуйилган қон қуйқаси, снаряд харакати билан ўз изидан тортиб кетган ёд жисмлар (дарахт қириндиси, тош бўлаклари кийим парчалари ва б. ) учрайди.

ТЎҚИМАЛАРНИНГ МОЛЕКУЛЯР ЧАЙҚАЛИШ ҚАВАТИ
Тўқималарнинг молекуляр чайқалиш қавати снаряд ҳосил қилган каналдан ичкарида жойлашган бўлиб, у инфекциядан холи хисобланади. Бу қаватнинг қалинлиги шу тўқималарнинг эластиклиги ва эзилувчанлигига боғлиқдир. Молекуляр чайкалиш қаватида тўқималарнинг некрози кузатилмайди, лекин яшаб кетиш кўрсаткичлари пасайган хисобланади. Бу қаватда жарохат етган вақтдан бошлаб тўқималар ичида мураккаб жараёнлар бошланади: регионал ишемия, иротеониз ва бошқалар. Шу жараёнлар таъсирида иккиламчи некроз қавати пайдо бўлади.

ЮЗНИНГ ЮМШОҚ ВА СУЯК ТЎҚИМАЛАРИНИНГ ЖАНГОВАР ЖАРОХАТЛАРИ ҚУЙИДАГИ УЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРГА ЭГА:
Огиз олди ва лаб тўқималарида капиляр тармоғининг кучли ривожлангинлиги ва сийрак тери ости ва шиллиқ ости ёғ қавати борлиги хисобига бу соханинг жарохати шу захотиёк тарқалган шиш ривожланади
Жарохатдан кейинги нуқсон хакикий ва ёлгон бўлиши мумкин. Хакикийсида Н. И. Пирогов айтгандек «осложнения потерий существа» тўқималарда аник етишмовчилик бўлади. Лаб тўқималари кўпроқ юқори лаб тукиалари жарохатланганда айлана мушакларнинг қисқариши туфайли нуқсон ҳосил бўлади. Шуннг учун ҳам бундай нуқсонлар ёлгон нуқсон деб номланади
Пастки лаб ва оғиз бурчаги жарохатланганда доимий сўлак оқиши кузатилади ва бу жарохат сохасида терининг илвиллашига олиб келади (мацерация). Терининг мацерацияси агарда пастки лабда чин нуқсон бўлса кучаяди.