Шагааны уткууру
Бистиң бурунгу өгбелеривис час, чай, кус болгаш кышты чыл эргилдези кылдыр ылгап билир апарган үеден бээр шагаалап турар апарган. Шагаа – эрги чылды аъткарып үдээри, үнүп келген чаа чылды байырлап уткууру.
Тывалар Шагааны он ийи чылдың эргилдезин барымдаалап эрттирер турган. Бистиң өгбелеривистиң Шагааны канчаар эрттирип турганының дугайында улуг назылыг кижилер мынчаар сактып чугаалаар: Шагаага тывалар эрте-ле, күскээр турда белеткенип эгелээр.
ШАГААНЫ КАНЧАААР УТКУП, БАЙЫРЛААРЫЛ? Тараазын ажаап, сиген- ширбиижин белеткеп, манмаганын семирти өстүрүп, аъш-чеминиң дээжизин шыгжап, чараш хептеринден бээр аайлап алыр. Шагаа хүнүнде каъдык кылыр бир барба тарааны уургайлааш, чыл төнүп турда, уштуп алыр. Тараа далганын боова-боорзактар, мачы- хуужуур кылырынга ажыглаар. Арбайны хооргаш, соктаар, хоюдур дээрбедээш, байырлалга белеткээр.
Мал-маганныг кижилер шээр мал эъдин хырбачалап алыр. Чодураалыг чөкпекти күскээр-ле белеткеп алыр. Шагааның мурнунда хүннү бүдүү хүнү дээр. Ол хүннү эрги чылдың сөөлгү хүнү деп санаар.