Биосфера. Экожүйе. Популяция бөлімі

Экология – тірі ағзалардың өзара және қоршаған ортамен қарым-қатынасын зерттейтін биология бөлімі.
Бұл терминді ғылымға немістің ғалымы Эрнест Геккель ұсынды
Экологияның зерттеу нысаны
Биосфера
Экожүйе
Популяция

Экожүйе – ұзақ уақыт бойы қатар тіршілік етіп, бір-біріне өзара әсер ететін алуан түрлі ағзалардардың және жансыз табиғат факторларының тұрақты жиынтығы. Тұқарқты күйге ұмтылатын өзін-өзі реттейтін жүйе.
Экожүйе – белгілі бір географиялық аумақтағы тіршілік иелері мен оларды қоршаған жансыз табиғаттың жиынтығы
Тірі ағзалар бір – бірімен қорек – тұтынушы қатынасына түседі

Қорек
Тұтынушы
Энергия
Энергия
Энергия

Экожүйеге кіреді
Жануарлар
Өсімдіктер
Микроорганизмдер
Температура
Жауын шашын мөлшері
Ауа құрамы
Орта қышқылдылығы
Теңіздің тұздылығы

Ең үлкен экожүйе – биосфера деп аталады

Экожүйе
«Экожүйе» ұғымын ағылшын ботанигі А.Д.Тенсли ұсынды.
«Экожүйе» мен «биоценоз» ұғымдары синоним.
Ең үлкен экожүйе – биосфера
Материктер ( құрлық)
Тау, жазық, шөл, көл, жеке тау шалғындары, шатқал, орман, шалғын, тоғандар, бұлақ жатады
Мұхиттық
Арал, топарал (архипелаг), маржан рифтері, мұхит тереңдігі

Экологиялық факторлардың түрлері:
Биотикалық
Абиотикалық
Антропогендік

Абиотикалық факторлар – жансыз табиғаттың тірі ағзаға және қоршаған ортаға тигізетін әсері .
Мысалы : температураның өзгеруі, жыл мезгілдерінің алмасуы, климат, жылдық сезондар

Биотикалық факторлар — бұл тірі ағзалардың бір – біріне н\е тіршілік әрекетінің басқаларына (қоршаған ортаға) тигізетін асері (бәсекелестік, жыртқыштық, паразитизм және т.б.).
Мысалы:
күнделікті өмірде көріп жүрген екі ағзаның қорек үшін н\е қолайлы аймақ үшін бір-бірімен шайқасқа түсуі;
Паразит ағзалардың (бактерия, вирус) басқа ағзалардың ( адам, жануар, өсімдік) бойында тіршілік етіп зиян келтіруі;

Антропогендік фактор (грек. anthropos – адам, genos – тегі, пайда болуы, лат. factor – іс-әрекет) – адамның қоршаған ортаға тигізетін әсері.
Пайдалы:
Елді мекендерді дамыту;
Жасанды экожүйе , яғни, агроценоздарды ұйымдастыру;
Зиянды:
Экологияның ластануы;
Соғыстың орын алуы;

Әртүрлі ағзалар энергияны алу тәсіліне байланысты бөлінеді:
Органикалық заттарды өздері түзетіндер
автотрофтылар
Дайын органикалық затпен қоректенетіндер
гетеротрофтылар
Органикалық заттарды өздері түзеді
(өсімдіктер)
Дайын органикалық заттарды энергия көзі ретінде пайдаланатын организмдер
(жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялар)

Қоректену типтері
Өсімдіктер
Жануарлар
Күннің энергиясы
ЖАСЫЛ ӨСІМДІКТЕР
Өсімдікқоректілер
Жыртқыштар
Паразиттер
Сапрофиттер

Әртүрлі қорекпен , өсімдіктекті әрі жануартекті қорекпен қоректенетін ағзалар – талғаусыз қректенетіндер деп аталады.
Адам
Егеуқұйрық
Шошқа
Аю
Шимпанзе

Маңызды эко-факторлар қатары
1. Жарық - температура мен ылғалдылыққа қарағанда
тұрақты фактор
Жарық –биологиялық процеске қажетті негізгі энергия көзі.
Ғаламшарымыздың табиғи жарығы – Күн. (фотосинтез)
Жарық – жасымықша жұмысын реттеп, газ алмасу мен транспирацияға әсер етеді.
Өсімдіктер жарық жағдайына бейімделуіне байланысты мынадай эко-топтарға бөлінеді:
Жарықсүйгіш
(қант қамысы, қарағай)
Көлеңкеге төзімді
(қаражидек, жылқы шөбі)
Көлеңкесүйгіш
(плаундар, мүктер, саумалдықтар, қырықжапырақтар)

2. Температура – тез өзгереді, сондықтан әр жерде әртүрлі температуралық жағдай қалыптасады. Өсімдіктер мен жануарлардың тіршілік ұзақтығын анықтайды. Әр түрдің қалыпты тіршілік етуі үшін өзіне тиімді (оптимум) температурасы болады.
3. Ылғалдылық – жауын-шашын жер бетінде біркелкі таралмаған.
Экваторда ылғалдылықтың жоғары болуынан және күннің қатты қызуынан джунгли қалыптасады.
Джунгли – аудан бірлігіне шаққанда өсімдіктер мен жануарлардың көптеген түрі кездесетін ылғалды экваторлық ормандар.
Тропиктер – жылу мөлшері экватордағы сияқты, бірақ жауын – шашын мөлшері аз аумақтар.бұл зоналарда негізінен шөлдер қалыптасқан.

Табиғи қоректік тізбек
Биоценоз - белгілі бір аумақты мекендейтін әртүрлі түрлерден тұратын организдер бірлестігі
Экожүйе немеме биогеоценоз - Ұзақ уақыт бойы қатар тіршілік етіп бір біріне өзара әсер ететін алуан түрлі ағзалар жиынтығы
Экожүйені құраушы ағзалар арасындағы байланысты қоректену типі мен энергия алмасу тәсілі анықтайды.
Қоректік тізбекті құраушылар

Продуцент (Автотрофтар) (гр. autos — өзім, өздігінен; trophe — қорек, қоректену, тамақтану) — бейорганикалық заттардан (көмірқышқыл газынан, судан, азоттың бейорганикалық қосылыстарынан) фотосинтез арқылы органикалық дүниенің тіршілігі үшін тым қажет күрделі органикалық заттарды (акуыздарды, майларды, көмірсуларды) түзетін организмдер.

Консументтер (лат. consumo – тұтынамын), тұтынушылар – қоректік тізбекте продуценттер түзетін дайын органикалық заттарды пайдаланатын организмдер. Барлық гетеротрофты организмдер Консументтер болып табылады
Консументтер қатары:
өсімдікқоректілер
жануартектіқоректілер
талғамсыз тамақтанатын ағзалар

Өсімдік қоректі жануарлар
Консументтер 1 реттік
(1 реттік тұтынушылар)

Шөпқоректілермен қоректенуші жыртқыш жануарлар
Консументтер 2 реттік
(2 реттік тұтынушылар)

Жыртқышпен қоректенетін жыртқыш жануарлар
Консументтер 3 реттік
(3 реттік тұтынушылар)

Редуцент (лат. reducentіs — қалпына келтіруші), ыдыратушылар — өлі органикалық заттарды (өлекселер мен организм қалдықтарын) ыдыратып, оларды бейорганикалық заттарға айналдыратын организмдер (сапротрофтар- кейбір саңырауқұлақтар, құрттар, бактериялар).

Бірінші қоректік деңгейді құраушылар - Өсімдіктер, продуценттер
Екінші қоректік деңгейді құраушылар - Тұтынушылар, жануарлар, консументтер
1ші реттік консумент – шөпқоректілер
2ші реттік консумент - шөпқоректілермен қоректенушілер
3ші реттік консумент - жыртқыштар
Үшінші қоректік деңгейді құраушылар -Микроорганизмдер, редуценттер

Қоректік тізбек - Өзара байланысатын организм қатары, яғни алдынғы организдерді кейінгілері қорек етуі
Қоректік тізбектің бағдары қорек тұтынатын ағзаға бағытталады
Қоректік тізбек 5-6 тізбектен көп емес құралады

Топырақ
Н2О

1. Шалғындық қоректік тізбек
Қасқыр
Алма
Шөп
Қоян
Алма биті
Торғай
Бүркіт
Өлексе
шыбындардың
дернәсілі
Құрт
Астық тұқымдстары
Торғай
Түлкі
Өлексе
қоңыз
Қоректік тізбек

2. Детритті қоректік тізбек
Өсімдік қалдықтары
Шұбалшаң
Көртышқан
Өлі жануарлар
Өлексе
шыбындардың
дернәсілдері
Кәдімгі жылан
Қоректік тізбек
Бақа

Қоректік тізбекке мысал
Өсімдік сарышұнақ жылан жыртқыш құс
Балдырлар шаяндар кальмарлар жыртқыш балықтар
теңіз сүтқоректілері
Ір.конс: (қоян, сиыр, ешкі) ІІр.конс: (қасқыр, түлкі) ІІІр.конс: (бүркіт)
Қоректік тор – әртүрлі қоректік тізбектен тұратын күрделі құрылым

Қоректік тізбек сипаттамасы (жаттау!)

Қоректік пирамида немесе экологиялық пирамида - көлемі әр қоректік деңгейдің
өніміне үйлесімді тік бұрыштарды бірінен кейін бірінің орналасуы.
Экологиялық пирамиданың әр деңгейінің көрсеткіші оның алдынғысынан 10 есеге жуық төмен болады. Әр деңгейденен келесі деңгейге 10% жуығы өтеді

Пирамида экологияда 3-ке бөлінеді

ТАБИҒИ
орман
су қоймасы
өзен
Биоценоз түрлері
ЖАСАНДЫ
бау-бақша,
аквариум,
егістік

Жасанды экожүйе
Агроценоз - адам жасаған мәдени өсімдіктердің қоректік қабаты

Сукцессия (латынша succession - ауысу) - белгілі бір орта аумағындағы экожүйелердің табиғи ауысу үдерісі. Сукцессия белгілі бір уақыт аралығын қамтиды.
Бірінші (алғашқы) реттік
Екінші (соңғы)
реттік
Бұған дейін тіршілік болмаған, өнім бермейтін ортадан басталады
Табиғи құрылымы бұзылған экожүйе орнын баяу қалпына келтіру процесінен басталады

Алғашқы сукцессия
Ешқашан қандай да бір тірі ағзалар мекендемеген, құнарсыз ортада (қорым тастарда, жанартау атқылағаннан кейінгі лавалық жыныстарда, шағыл құмдарда, жасанды су қоймаларында, т.б.) биоценоздың қалыптасуынан басталатын экологиялық сукцессия үдерісі.

Екінші реттік сукцессия
Бұзылған экожүйені қайта қалпына келтіру (ормандағы өрт, тасталынып кеткен ауылшаруашылық алқаптарында және т.б.)

Сукцессия нәтижесінде өсімдіктер мен жануарлар экожүйесі тұрақтанып, нақты климаттық зонаға бейімделіп, климаксты биоценозға ауысады.

Скуцессиялық өзгерістердің негізгі принциптері
Сукцессия процесі кезінде өсімдіктер мен жануарлар түрлері үнемі өзгеріп отырады;
Сукцессиялық өзгерістер нәтижесінде организмдер түрлік алуантүрлілігі артады;
Органикалық заттардың биомассасы артады;

Адам – экожүйенің бөлігі

Экожүйе – тұрақты күйге ұмтылатын, өзін-өзі реттейтін жүйе.
Ауыл шаруашылығы
Өндірістер
Пайдалы қазбаларды қазу
Қару – жарақтың жаңа түрлерін сынау
Тура, тікелей (Ормандарды кесу)

1. 7кл параграфф №1,2,3,4,5 (Соловьева)
2. 8кл параграфф №54
3. 9кл параграфф №4,5
4. 7кл ( Очкур) параграфф №1,2,3,4,5,6
5.Қазбілім