Depresja u dzieci i młodzieży

Plan spotkania
Najczęściej zadawane pytania dotyczące depresji
Krótka charakterystyka okresu dorastania
Dystymia (pomiędzy smutkiem a depresją)
Depresja
Choroba Afektywna Dwubiegunowa
Autoagresja i ryzyko samobójstwa u nastolatka
Co może niepokoić?
Gdzie szukać pomocy?
Formy pomocy

Najczęstsze pytania dotyczące depresji
Zaburzenia zdrowia psychicznego u młodzieży czy
problemy wieku dorastania?
Co jest normą rozwojową, a co powinno nas zaniepokoić i
skłonić do wizyty u specjalisty?
Czy to smutek czy już depresja?

Najczęstsze pytania dotyczące depresji
Czy depresja u dzieci i młodzieży różni się czymś od
depresji dorosłych?
Kto może rozpoznać depresję?
Czy nastolatek z depresją może dobrze funkcjonować w
domu i szkole?
Czy każdy kto się okalecza ma depresję?
Czy każdy nastolatek z depresją ma myśli samobójcze?

Najczęstsze pytania dotyczące depresji
Czy duża częstotliwość występowania zaburzeń depresyjnych w danym środowisku to przejaw „mody”?
Dlaczego jedni chorują na depresję a inni nie?
Jak długo można chorować na depresję?
Czy zawsze depresja wymaga leczenia
farmakologicznego?
Jak długo trwa terapia?

Norma czy zaburzenie
Jest rzeczą naturalną, że nastolatek czasem niewłaściwie się zachowuje, odczuwa smutek lub niepokój. Dlatego ważne jest, aby umieć odróżnić zachowania zwyczajne dla danego etapu rozwoju od oznak poważniejszych problemów.

Charakterystyka okresu dorastania
ADOLESCENCJA
Proces zmiany dziecka w osobę dorosłą
Przebiega na wielu poziomach: psychologicznym, biologicznym,
społecznym
Stawia liczne wymagania
Burza hormonalna wynikająca z fizjologicznych przemian w organizmie prowadzi do rozchwiania emocjonalnego i potrafi dać się nastolatkowi we znaki.

Charakterystyka okresu dorastania
Trudny czas z powodu nakładania się na siebie:
Dojrzewania płciowego (burza hormonalna)
Dojrzewania intelektualnego (np. większy krytycyzm)
Dojrzewania emocjonalnego (uczenie się radzenia sobie z
emocjami i stresem)
Dojrzewania społecznego (uczenie się nawiązywania i
utrzymywania relacji społecznych)

Niepokojące zachowania wymagają więcej uwagi, gdy:
wyraźnie odbiegają od zachowań rówieśników,
różnią się znacząco od wcześniejszych zachowań dziecka,
powtarzają się,
mają destrukcyjny wpływ na codzienną aktywność

Co to jest depresja?
Potocznie: obniżenie nastroju, przygnębienie, smutek, itp.
W znaczeniu klinicznym: określenie zespołu objawów psychopatologicznych, wśród których zasadniczym jest długotrwałe, stale utrzymujące się przygnębienie. Często towarzyszy mu obniżenie zdolności przeżywania przyjemności, negatywny wzorzec myślenia (pesymizm), obniżenie aktywności życiowej, zaburzenia popędów i czynności wegetatywnych.

Dystymia (między smutkiem a depresją)
Zaburzenia dystymiczne są najczęstszym sposobem
objawiania się zaburzeń depresyjnych.
Jest to przewlekłe obniżenie nastroju utrzymujące się przez większość dnia, co najmniej przez dwa lata a okresy poprawy nie trwają dłużej niż dwa miesiące.

Dystymia
W dystymii u dzieci często na plan pierwszy wysuwa się rozdrażnienie, utrzymujące się stale, co najmniej przez rok.
Poza obniżeniem nastroju muszą występować co najmniej dwa symptomy: zaburzenia łaknienia (obniżenie lub nadmierny apetyt) zaburzenia snu, brak energii i poczucie zmęczenia, obniżenie koncentracji uwagi, niska samoocena, poczucie nieszczęścia, utrata zainteresowań.
Niektórzy odczuwają przygnębienie przez cały czas, bez
względu na okoliczności

Klasyfikacja ICD-10
F31
Zaburzenia afektywne dwubiegunowe
F31.3
Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, obecnie - epizod depresji o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu
F31.4
Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, obecnie - epizod ciężkiej depresji bez objawów psychotycznych
F31.5
Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, obecnie - epizod ciężkiej depresji z objawami psychotycznymi
F31.6
Zaburzenie afektywne dwubiegunowe,
obecnie - epizod mieszany
F32
Epizod depresyjny
F32.0
Epizod depresji łagodny F32.1
Epizod depresji umiarkowany F32.2
Epizod depresji ciężki, bez objawów
psychotycznych
F32.3
Epizod ciężkiej depresji z objawami psychotycznymi.
F32.8
Inne epizody depresyjne F32.9
Epizod depresyjny, nieokreślony

Klasyfikacja ICD-10
F33
Zaburzenia depresyjne nawracające
F33.0
Zaburzenie depresyjne nawracające, obecnie - epizod depresyjny łagodny F33.1
Zaburzenie depresyjne nawracające, obecnie - epizod depresyjny
umiarkowany
F33.2
Zaburzenie depresyjne nawracające, obecnie - epizod depresji ciężkiej bez objawów psychotycznych
F33.3
Zaburzenie depresyjne nawracające, obecnie - ciężka depresja z objawami psychotycznymi
F33.4
Zaburzenie depresyjne nawracające,
obecnie - stan remisji
F33.8
Inne nawracające zaburzenia depresyjne
F33.9
Nawracające zaburzenia depresyjne, nieokreślone
F34
Uporczywe zaburzenia nastroju (afektywne)
F34.0
Cyklotymia
F34.1
Dystymia

Epidemiologia
•Depresja jest chorobą bardzo często występującą!
Roczna zachorowalność: 3% populacji
•Tylko 57% osób z depresją szuka pomocy lekarskiej
•Częściej chorują kobiety

Epidemiologia u dzieci i młodzieży
KLINICZNA DEPRESJA:
1% dzieci przedszkolnych
2% w grupie dzieci 6 - 12 lat
10-15% w grupie młodzieńczej
RÓŻNICE związane z płcią:
w dzieciństwie proporcja 1:1
w okresie dojrzewania 1:2 (chłopcy < dziewczynki)

Klasyfikacja depresji
depresja reaktywna (psychogenna) i endogenna, czy używane czasem zamiennie pojęcia depresji neurotycznej i psychotycznej,
depresja wtórna (występująca jako dodatkowe zaburzenie przy istnieniu wcześniej innej nieafektywnej choroby np. schizofrenii, nerwicy, zaburzeń osobowości) i depresja pierwotna (gdy jako pierwsza miała miejsce choroba afektywna),
depresja jednobiegunowa (wyłącznie zespoły depresyjne) i dwubiegunowa (zespoły depresyjne i maniakalne).

Przyczyny:
Rola czynników genetycznych
Układy neuroprzekaźnikowe układu nerwowego
Zaburzenia hormonalne
Organiczne uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego
Dysregulacja rytmu dobowego
Stresujące wydarzenia życiowe
Czynniki psychodynamiczne
Dysfunkcjonalne schematy poznawcze

Współwystępowanie
Zaburzenia lękowe
Nadużywanie substancji
Zaburzenia odżywiania
Zaburzenia osobowości

Objawy depresji
Uczucia: lęk, smutek, rozpacz, przygnębienie, poczucie braku
sensu życia, apatia;
Zachowania: problemy z koncentracją uwagi, pamięcią, z podejmowaniem decyzji, wycofanie, niechęć do podejmowania działań, spowolnienie lub pobudzenie ruchowe
Ciało: obniżenie poziomu energii, zaburzenia snu (za dużo lub bezsenność) zmniejszony lub zwiększony apetyt, bóle głowy, brzucha
Myśli: dotyczące przeszłości, brak sensu życia, krytycyzm
wobec siebie, niska samoocena, poczucie winy, brak nadziei

Objawy depresji
Przy zaburzeniach depresyjnych dość często występują
zachowania autoagresywne, myśli rezygnacyjne oraz myśli i
próby samobójcze.
Depresja to choroba ciężka i przewlekła, mająca tendencje do nawrotów. Sama nie ustąpi. Wymaga indywidualnie dobranej, długotrwałej (co najmniej 6-miesięcznej) i systematycznie prowadzonej terapii farmakologicznej. Poprawę można zauważyć dopiero po około 4 tygodniach.
Bardzo ważne jest wspomożenie farmakoterapii dodatkowymi działaniami, współpracą z bliskimi i psychoterapią.

Depresja a śmiertelność
Depresja jest chorobą śmiertelną
Ok. 40-60% wszystkich samobójstw spowodowanych jest depresją
Trudno jest określić ryzyko, że dany pacjent popełni samobójstwo

Postaci depresji okresu dorastania – A. Kępiński
Postać apatyczno – abuliczna (zaniedbania wyglądu zewnętrznego, unikanie kontaktu społecznego, izolacja, braki jakiejkolwiek celowej aktywności)
Postać rezygnacyjna (poczucie pustki egzystencjalnej, brak sensu życia, zainteresowań, chęć zakończenia cierpienia, próby samobójcze)
Postać buntownicza (nadmiar energii w formie wybuchów złości, kłótliwość, ostentacyjne lub bierne sprzeciwianie się ustalonym normom społecznym)
Postać labilna (zmienność emocjonalna, okresy buntu z późniejszym
nasilonym poczuciem winy i żalu)

Co może niepokoić:
Myśli i próby samobójcze
Autoagresja
Niska samoocena
Traumatyczne przeżycia (doświadczenie przemocy)
Utraty (śmierć rodzica lub innej bliskiej osoby)
- Wywiad rodzinny wskazujący na występowanie uzależnień,
chorób psychicznych
Przewlekłe problemy w relacjach z rówieśnikami
Uczucie osamotnienia
Konflikty w rodzinie
Nasilone i długotrwałe trudności szkolne
Nadużywanie substancji psychoaktywnych

Myśli i próby samobójcze
Mity nt. samobójstw:
- „Ludzie, którzy mówią o samobójstwie, nie odbierają sobie
życia.”
- „Samobójstwo przychodzi bez ostrzeżenia.”
„Samobójcy chcą umrzeć za wszelką cenę.”
„Samobójcy nie chcą umrzeć. Pragną jedynie manipulować
swoim otoczeniem.”
„Poprawa nastroju po kryzysie samobójczym oznacza koniec zagrożenia.”
„Samobójstwu nie można zapobiec.”
„Osoba o skłonnościach samobójczych będzie mieć je już
zawsze.”
„Próby samobójcze rzadko bywają ponawiane.”
„Wszyscy samobójcy sąumysłowo chorzy.”
„Samobójstwa popełniają ludzie określonego typu.”

Częstość występowania samobójstw
Według statystyk policyjnych (dane ze strony www.policja.pl) w roku 2016 odnotowano 9861 zamachów samobójczych w Polsce (466 w grupie wiekowej 13-18) w tym 5405 zakończonych zgonem (101 w grupie wiekowej 13-18).

Zachowania autoagresywne
Autoagresja to działanie lub szereg działań mających na celu spowodowanie psychicznej albo fizycznej szkody.
Wyróżnić można autoagresję bezpośrednią (bicie,
samookaleczenie, samooskarżanie) oraz pośrednią (jednostka wymusza, prowokuje i poddaje się agresji innych).
Występuje także podział na werbalną i niewerbalną. Autoagresja werbalna polega na zaniżaniu swej
samooceny, poprzez wmawianie sobie własnej małej wartości, częstą krytykę siebie i swojego zachowania. Autoagresja niewerbalna – samookaleczenie.

SAMOOKALECZENIA
Samookaleczanie się to działanie, polegające na umyślnym uszkadzaniu własnego ciała poprzez np. dokonywanie ran ciętych na przedramieniu, dłoniach czy innych częściach ciała, gryzienie, drapanie, wbijanie ostrych przedmiotów, przypalanie, wyrywanie sobie włosów itp.
Dzieci i młodzież w pewnym momencie przestają sobie radzić z negatywnymi emocjami i jedynym sposobem na rozwiązanie ich problemów staje się samookaleczanie się. Są to tzw. zachowania autoagresywne. Oczywiście mogą mieć charakter jednorazowy bądź nawracający.
Stanowią w wielu przypadkach zagrożenie dla zdrowia a nawet życia osoby okaleczającej się.

Częstość występowania
W świetle dostępnych danych bardzo trudne wydaje się
ustalenie występowania wśród młodzieży samouszkodzeń.
Zjawisko to jest postrzegane jako odzwierciedlenie skłonności autodestrukcyjnych, a równocześnie wyraźnie od nich odróżniane. Szczególnie akcentowana jest różnica pomiędzy samobójstwem „prawdziwym” – mającym na celu samounicestwienie, a wszelkiego rodzaju samookaleczeniami, które często mają chronić jednostkę, a więc pełnią funkcję adaptacyjną.
Rozpowszechnienie zachowań związanych z samookaleczaniem mieści się w zakresie od 2 do 35 % wśród uczniów w ciągu roku.
Samookaleczenia występują trzykrotnie częściej u dziewcząt
niż u chłopców.

Leczenie
powinno uwzględniać wszystkie sfery nieprawidłowego funkcjonowania:
trudności społeczne
kłopoty z nauką
trudności w rozwiązywaniu problemów społecznych
i kontrolowaniu emocji
nieprawidłowe relacje rodzinne
dysfunkcjonalne przekonania dotyczące własnej osoby i
innych ludzi

Czynniki ochronne i zapobieganie
bezpieczne, stabilne otoczenie w pierwszych latach życia
spokojna atmosfera w domu
stabilna atmosfera w środowisku szkolnym (zagrożenie niosą: przemoc w szkole, nasilona rywalizacja i presja ze strony rówieśników, nadmierny nacisk na osiągnięcia szkolne)

Czynniki wpływające na powstawanie i utrzymywanie się
zaburzeń depresyjnych
Czynniki predysponujące (biologiczne, osobowościowe)
Czynniki wyzwalające (ważne wydarzenia życiowe nie tylko te negatywne, śmierć, rozwód rodziców, bycie ofiarą przemocy, odrzucenie przez grupę, ale tez np. wejście w dorosłość 18, matura)
Czynniki podtrzymujące (uwaga innych, poprawa relacji rodzinnych, mniejsze wymagania, odroczenie ważnych decyzji)

Kto może pomóc gdy podejrzewamy depresję u nastolatka
Nauczyciel, wychowawca we współpracy z rodzicami
Pedagog, psycholog szkolny
Poradnia Psychologiczno –Pedagogiczna (pomoc bezpłatna, do 18 r ż. rodzic wyraża zgodę na badania i pomoc dziecku,
Psychiatra
Placówki świadczące psychoterapię (min. PPP, Kompas,
Feniks)

Formy pomocy
Opinia o dostosowaniu wymagań do stanu zdrowia
Nauczanie indywidualne - ostateczność – gdy inne formy
zawiodą, najlepiej na jak najkrótszy czas
Grupa rozwojowo - terapeutyczna dla młodzieży objętej
nauczaniem indywidualnym
Terapia psychologiczna: indywidualna, grupowa, rodzinna
Leczenie farmakologiczne
Leczenie szpitalne lub obserwacja na oddziale
psychiatrycznym