эволюциянын ілімінің дамуы

Г.Спенсер
Спенсер Герберт ағылшын философы және социологы, позитивизмнің негізін салушылардың бірі.
Спенсер дің философиялық көзқарасы О.Конттың, Д.Юмның, Дж.Милльдің әсерімен қалыптасты. Спенсер дүниедегі құбылыстарды білгенімізбен олардың мәнін танып, жете алмаймыз деді. Оның дәлелдеуінше кез келген ғылым ұғым қарама-қайшылыққа толы, сондықтан да түсініксіз. Ғылым жеке тұлғаның тәжірибесіне немесе жалған негізге сүйенгендіктен құбылыстардың ішкі мәніне бойлай алмайды деп білді. Объективті дүниені танып-білуге болмайды деген ұйғарым діни көзқараспен сабақтасып жатуынан, Спенсер дің ғылым мен дінді ұштастыратыны көрінеді. Спенсер дін ілімінде агностицизм объективті идеализм элементтерімен ұштасып жатады. Спенсер дің эволюц. тұжырымдамасы оның әлеум. көзқарасымен қоғамның органик. теориясы деп аталатын іліміне негіз болды. Спенсер социалдық құрылымға қарсы болып, төңкерісшілдікті қоғамдық организмнің індеті деп білді.

Г.Тард
Әлеуметтанушы Г.Тард негізгі әлеуметтік үрдіс еліктеу деп санады. Тардтың еліктеу қағидасы тұлғааралық және топтық өзара әрекет саласына таралады. Әлеуметтанудың негізгі әдістері ретінде Тард археологиялық және статистикалық әдістерді белгіледі. Бірінші тарихи құжаттарды талдауда қолданса, екінші әдіс қылмыс мәселелерінің әлеуметтік-статистикалық зерттеуінде қолданылады.

Ф.Тённис
Фердинанд Теннис (1855 - 1936 ж.ж.) - неміс әлеуметтанушысы, немістің классикалық әлеуметтануының негізін калаушы. Оның өлемдік әлеуметтануға қосқан негізгі үлесі - теориялық ұғымдар жүйесін өзірлеуі. Оның бастауы "Gemeinschaft und Geselschaft" (1887) деген еңбегінде жатыр. . "Gemeinschaft" ұғымын орыс тіліне аудару өте қиын. Аударманың бекітілген нүсқасы — "қоғамдастық", "қауым". Ал "Gessellschaft" тура аудармасы — "қоғам" — дұрыс болғанымен, әлеуметтік байланыстардың жеке тұріне қарағанда, олардың жиынтығы туралы ұғымын көбірек қаузайды. "Gemeinschaft" ұғымын Теннис сонымен қатар, шаруалық-деревнялық қауымға да қолданады, ал "Gessellschaft" ұғымын индустриалды қалалық қоғамға қатысты қодцанады. Олардың арасын- дағы негізгі айырмашылықтар мыналар: 1) "Gemeinschaft" адамдардың "қауымдық принциптер мен бұқаралық күндынықтарға сәйкес өмір сүретінін болжаса, ал "Gessellschaft" тұріндегі қоғам жеке пайдаға үмтынысқа негізделеді; 2) "Gemeinschaft" — әдет-ғүрыпка басты маңыз берсе, "Gessellschaft" формалды заңдарға негізделеді; 3) біріншісі шеқтелген және дамымаған мамандануды білдірсе, екіншісіңде арнайы мамандандырылған кәсіби рөлі көрініс береді; 4) біріншісі - діни құңцылықтарға, екіншісі - зайырлы күндынықтарға сүйенеді: 5) "Gemeinschaft" негізінде - отбасы мен қауым, "Gessellschaft" негізінде адамдар бірлестігінің ірі корпоративтік және ұғымдық нысандары жатыр. Теннис әлеуметтануында алдыңғы дәуірге тән болып келген әлеуметтік-философиялық саудаға салудан алынған үшқары ұстанымдар, саяси нүскамалар және моральдық үрдістер тарихынын философиясына жат болып келген объективті, ғылыми әлеуметтану жасауда алға жылжу байқалады. Әрине, Т. әлеуметтануының "ғылымилығы" ғылымның белтілі, позитивтік бейнесіне бағытталған.