Складаны сказ

П Ы Т А Н Н І:
1. Складаны сказ. Фармальная, семантычная і камунікатыўная арганізацыя складанага сказа.
2. Класіфікацыя складаных сказаў.

Ты ўгору цягнуўся, а дрэвы перараслі цябе (Р.Барадулін).
Цішыня, і першы-першы шум жывога лесу азваўся мне (У.Караткевіч)
У чорнае паднябессе ўзляцела ракета — пачуўся ўзрыў (В.Быкаў)

fа
1Ты ўгору цягнуўся, а 2дрэвы перараслі цябе (Р.Барадулін).
[1 ], а [2 ].
1Цішыня, і 2першы-першы шум жывога лесу азваўся мне (У.Караткевіч)
[1 ], і [2 ].
1У чорнае паднябессе ўзляцела ракета — 2пачуўся ўзрыў (В.Быкаў)
[1 ] — [2 ].

СКЛАДАНЫМ
называецца сказ, у які ўваходзяць дзве ці некалькі прэдыкатыўных частак, аб'яднаных у адно структурна-сінтаксічнае і сэнсавае цэлае.

Кожная прэдыкатыўная частка складанага сказа сваёй структурай і сэнсам нагадвае просты сказ (двухсастаўны ці аднасастаўны, развіты ці неразвіты, ускладнены ці няўскладнены).

Адрозненне складанага сказа ад простага:
1) у простым сказе адна прэдыкатыўная частка, у складаных — дзве і больш;
2) просты сказ утвараецца са слоў і словазлучэнняў, а складаны — з простых сказаў, якія губляюць сваю сэнсавую самастойнасць і з'яўляюцца ўзаемадапаўняльнымі.

Катэгорыя прэдыкатыўнасці рэалізуецца ў частцы складанага сказа такім жа спосабам, як і ў простых сказах. Але разам з гэтым яны істотна адрозніваюцца ад простых сказаў, таму што не маюць граматычнай, сэнсавай і інтанацыйнай самастойнасці і заўсёды функцыянуюць у цесным адзінстве, дзе ўзаемна абумоўлены і адна без другой не ўжываюцца. Такія прэдыкатыўныя адзінкі носяць назву састаўных або прэдыкатыўных частак складанага сказа.

Ф а р м а л ь н а я арганізацыя складанага сказа рэалізуецца яго структурнай схемай.
Структурная схема складанага сказа ўключае ў сябе:
характарыстыку будовы прэдыкатыўных частак;
від сінтаксічнай сувязі паміж імі;
сродкі выражэння сінтаксічнай сувязі.
Структурная схема складанага сказа лічыцца яго граматычнай ф о р м а й.

[ ] — галоўная прэдыкатыўная частка;
( ) — даданая (залежная) частка; — накірунак пытання ад галоўнай часткі да даданай;
— падпарадкавальны злучнік;
— злучальнае слова;
— злучальны злучнік;
[ х ] — пытанне ставіцца ад слова;
[ х- ] — пытанне ставіцца ад словазлучэння;
[ -х- ] — пытанне ставіцца ад усяго сказа.
і

Кожны складаны сказ мае сваю семантычную арганізацыю, свой інфармацыйны змест. Гэты змест складваецца з сукупнасці зместу, увасобленага ў прэдыкатыўных частках, і таго дадатковага сэнсу, які ўзнікае ў выніку ўзаемадзеяння гэтых частак.

Напрыклад:
Шуміць вецер, і ідзе дождж .
паведамляецца пра дзеянні і іх утваральнікаў,
паказваюцца адносіны адначасовасці паміж прэдыкатыўнымі часткамі.

Адносіны паміж прэдыкатыўнымі часткамі складанага сказа могуць быць разнастайныя:
супастаўляльныя,
размеркавальныя,
часавыя,
прычынныя,
умоўныя,
уступальныя і інш.
Гэтыя адносіны маюць абагульнены характар і лічацца граматычным значэннем складанага сказа.

Камунікатыўная арганізацыя складанага сказа адметная тым, што ён заўсёды афармляецца як адна камунікатыўная адзінка. Асабліва важную ролю ў афармленніі камунікатыўнай цэласнасці складанага сказа адыгрываюць інтанацыя і парадак слоў.

Прэдыкатыўныя часткі не маюць закончанай інтанацыі, бо такой інтанацыяй валодае ўвесь складаны сказ.
Парадак слоў у адной прэдыкатыўнай частцы звычайна залежыць ад парадку слоў у другой і тых адносін, у якія ўступаюць гэтыя часткі ў складаным сказе.

Для складанага сказа важны таксама і парадак размяшчэння саміх прэдыкатыўных частак.
Парадак гэты (асабліва калі ён не фіксаваны) вызначаецца моўнай сітуацыяй або камунікатыўным заданнем складанага сказа і выражае яго актуальнае чляненне, пры якім актуальна больш значная частка звычайна займае пазіцыю
пасля актуальна менш значнай
часткі.

Разумны той, хто сам сябе не хваліць.
тэма рэма
актуальнае чляненне ≠ граматычнае чляненне
Хто сам сябе не хваліць, той разумны.
тэма рэма
актуальнае чляненне = граматычнае чляненне
Той, хто сам сябе не хваліць, разумны.
тэма рэма
актуальнае чляненне ≠ граматычнае чляненне

Такім чынам, фармальная, семантычная і камунікатыўная арганізацыя складанага сказа сумесна характарызуюць яго як шматаспектную сінтаксічную адзінку.

Агульная класіфікацыя склада-ных сказаў грунтуецца на аснове адзінства формы сінтаксічнай сувязі прэдыкатыўных частак і характару семантыка-сінтаксічных адносін паміж імі.

Віды сувязі паміж структурнымі часткамі складанага сказа
што
і

У залежнасці ад віду сувязі паміж структурнымі часткамі складаныя сказы падзяляюцца на:
злучнікавыя (складаназлучаныя і складаназалежныя) сказы: Па небе праплыла хмурынка, і па полі прабегла пасмачка ценю. — Па небе праплыла хмурынка, ад якой па полі прабегла пасмачка ценю;

бяззлучнікавыя сказы: Па небе праплыла хмурынка — па полі прабегла пасмачка ценю;
сказы камбінаванай будовы, або сказы з рознымі відамі сувязі: Сонца ўжо схавалася, непрыкметна знікла зара, а ўсё яшчэ даволі светла.

У залежнасці ад характару злучнікаў або злучальных слоў і аформленых імі адносін паміж прэдыкатыўнымі часткамі сярод злучнікавых складаных сказаў выдзяляюцца:
складаназлучаныя: Дарог у свеце вельмі многа, а ты між іх сваю знайдзі;
складаназалежныя: Дзе сосны нядаўна шумелі, там светлыя вуліцы скрозь.

У залежнасці ад характару адносін паміж прэдыкатыўнымі часткамі бяззлучнікавыя складаныя сказы падзяляюцца на:
сказы з аднатыпнымі часткамі: Цвітуць сады над рэчкаю, красуе ў кветках май; Дагарэла зара ў небакраі, на зямлю ноч спакойна лягла ;
сказы з разнатыпнымі часткамі: Мы знаем: у нашай краіне няма непрыгожай зямлі; Дзень сягоння ў хаце шчаслівы — дарагія прыехалі госці.

Некаторыя злучнікавыя складаныя сказы сумяшчаюць у сабе адзнакі складаназлучаных і складаназалежных сказаў: На дварэ было яшчэ відно, тады як у хаце ўжо цёмна. Хоць неба пакрылася хмарамі, але дажджу не было.
Такія сказы лічацца складанымі сказамі прамежкавага, або пераходнага тыпу.