Treści kształcenia — kryteria doboru treści

SPIS TREŚCI
Definicja treści i kształcenia.
Ogólna definicja treści kształcenia.
Definicja treści kształcenia w ujęciu W. Okonia, Cz. Kupisiewicza oraz J. Półturzyckiego.
Klasyfikacja zasad kształcenia wg polskich dydaktyków.
Kryteria doboru treści kształcenia wg W. Okonia.
Kryteria doboru treści kształcenia wg J. Półturzyckiego.
Teorie doboru treści kształcenia wg Cz. Kupisiewicza.
Klasyczne teorie doboru treści kształcenia.
Układy treści kształcenia.
Krytyka współczesnych treści kształcenia.

Definicja treści i kształcenia
Definicja treści kształcenia jest trudna do jednoznacznego jej określenia. Jest to połączenie dwóch bardzo ważnych słów w dziedzinie edukacja człowieka.
Treść - przekazywanie informacji za odbiorcy za pomocą różnych środków np. mowy, czy wypowiedzi pisemnej. Treścią może być także to, co przekazują dzieła sztuki (literatura, muzyka).
Kształcenie – ogół procesów i czynności polegający na nauczaniu oraz uczeniu się, zakładający przy tym uczestnictwo osób nauczających jak i uczących.
Wincenty Okoń o kształceniu pisze:
„Kształcenie to ogół czynności (zewnętrznych i wewnętrznych) umożliwiających ludziom poznanie przyrody, społeczeństwa i kultury oraz uczestnictwo w ich kształtowaniu, a zarazem osiągnięcie możliwie wielostronnego rozwoju sprawności, zdolności i uzdolnień, zainteresowań i zamiłowań, przekonań i postaw, jak również nabycie pożądanych kwalifikacji zawodowych.”

Ogólna definicja treści kształcenia
Pojęcie treści kształcenia można rozumieć jako wszystkie zdobyte informacje oraz umiejętności w różnych dziedzinach, które zostały przyswojone w procesie kształcenia.
Ontodydaktyka jest subdyscypliną dydaktyki, która zajmuje się analizą treści kształcenia.
Treści kształcenia
zbiór uporządkowanych wiadomości o zobiektywizowanym znaczeniu
zbiór sytuacji pedagogicznych, które nakierowane
są na odpowiednie zmiany w osobowości wychowanka,
które są zgodne z celami kształcenia
zbiór planowanych doświadczeń ucznia w szkole, w skład których wchodzą zarówno wiadomości jak i przeżycia.

Definicja treści kształcenia wg Wincentego Okonia
W ujęciu Wincentego Okonia treści kształcenia są uporządkowanym w odpowiedni sposób zbiorem treści i czynności. Opanowanie ich ułatwia jednostce kształtowanie jego relacji z otaczającym go światem.
Zasada kształcenia – zapewnienie przez nauczyciela poprawnych form dydaktycznych obejmujące wszystkie procesy dydaktyczne. Są one warunkiem pracy pedagoga.

Definicja treści kształcenia wg Czesława Kupisiewicza
Treści kształcenia w ujęciu Czesława Kupisiewicza to całokształt podstawowych wiadomości i umiejętności z zakresu nauki, kultury, sztuki, techniki oraz praktyki społecznej, który jednostka powinna opanować podczas kształcenia w szkole.

Definicja treści kształcenia wg Józefa Półturzyckiego
„Treści kształcenia to zasób faktów, pojęć, wiadomości, prawidłowych związków i teorii przekazywanych przez nauczycieli w procesie kształcenia; do treści nauczania należą też umiejętności, nawyki opanowywane przez uczniów oraz doświadczenia i przeżycia, jakich powinni doznawać w procesie uczenia się. Treści kształcenia stanowią zawartość procesu nauczania i to zawartość starannie dobraną z całokształtu doświadczeń i osiągnięć ludzkości w dziedzinie nauki, kultury, techniki i sztuki. Jest to zawartość wartościowa dla przygotowania nowych pokoleń do życia i pracy” („Dydaktyka dla nauczycieli”, s.66.)

KLASYFIKACJA ZASAD KSZTAŁCENIA WG POLSKICH DYDAKTYKÓW
źródło: opracowanie własne na podstawie: F. Bereźnicki, Podstawy kształcenia ogólnego, Kraków 2011

Kryteria doboru treści według Józefa Półturzyckiego
Kryterium aksjologiczno-teologiczne- treści powinny odpowiadać przyjętym normom w obrębie danego społeczeństwa oraz powinny być zgodne z preferowanymi przez politykę oświatową wartościami i celami kształcenia.
Kryterium społeczno-polityczne- treści odpowiadają potrzebom społecznego życia, a także współgrają z z ogólnie przyjętymi zasadami polityczno- ustrojowymi.
Kryterium rozwoju psychofizycznego- dobór tematów i zagadnień powinien być uzależniony od wieku i stopnia rozwoju ucznia.
Kryterium tradycji kultury- w myśl tego kryterium kultura regionu i narodu obejmuje istotne dla społeczeństwa symbole i znaki kulturowe, które należy uwzględnić w treściach kształcenia. Ważną rolę odgrywa tutaj interpretowanie faktów, wydarzeń oraz zjawisk o charakterze społecznym, ekonomicznym oraz politycznym.

Kryteria doboru treści według Wincentego Okonia
Kryterium związane ze zmieniającym się społeczeństwem- .podczas
doboru treści należy mieć na uwadze potrzeby i możliwości społeczeństwa. Treści kształcenia powinny być dobrane tak by kształtowały odpowiedni stosunek do ojczyzny, własnego jak i innych narodów, życia społeczno-obywatelskiego kraju, rodziny, pracy zawodowej czy edukacji.
Kryterium związane z rozwijającym się człowiekiem pod wpływem edukacji- W.Okoń zwraca uwagę na dostosowanie treści nauczania do możliwości fizycznych, psychicznych jak i społecznych ucznia. Należy na względzie mieć fazy rozwojowe i potrzeby dziecka.
Kryterium związane z rozwojem kultury i nauki- treści kształcenia w kontekście kultury powinny uwzględniać poznawanie dóbr kultury, a także wytwarzanie różnych wartości
kulturalnych i ich przeżywanie.

Teorie doboru treści według Czesława Kupisiewicza
I. Wymagania społeczne, zawodowe i kulturowe- treści kształcenia spełniające te wymagania mają przygotować ucznia m.in. do aktywnego udziału w życiu społecznym, zawodowym jak i kulturowym. Ponadto mają nauczyć ponoszenia odpowiedzialności za sprawy publiczne, życia rodzinnego, wychowywania dzieci.
II. Wymagania naukowe – treści kształcenia muszą odpowiadać wymaganiom nauki. Programy szkolne i zawarte w nich treści kształcenia powinny być systematycznie weryfikowane pod kątem niezgodności z rzeczywistością lub zawartości treści przestarzałych w kontekście naukowej prawdy.

CD. Teorie doboru treści według Czesława Kupisiewicza
III. Wymagania psychologiczne- treści kształcenia powinny być dostosowane do możliwości psychofizycznych ucznia.
IV. Wymagania dydaktyczne- treści powinny być dobierane według postulatów systematyczności (czyli zgodnie z logiką danej dyscypliny naukowej) i korelacji. Za korelację przedmiotową uznaje się eksponowanie związków zachodzących pomiędzy przedmiotami szkolnymi, a z kolei korelacja przyczynowo-skutkowa oznacza, iż realizacja jednego przedmiotu daje początek innemu przedmiotowi.
V. Określona koncepcja programowa- treści kształcenia powinny być dobierane według pedagogicznych teorii doboru treści kształcenia.

Klasyczne teorie doboru treści kształcenia
Materializm dydaktyczny (encyklopedyzm)- przekazanie przez nauczyciela jak największej wiedzy uczniowi z możliwie jak najszerszych dziedzin nauki.
Formalizm dydaktyczny (intelektualizm)- eksponuje zdolności poznawcze. Głównym celem tej teorii jest pogłębienie zdolności i zainteresowań poznawczych, skupienie się na matematyce i języku polskim.
Utylitaryzm dydaktyczny- ważna jest praktyka, teoria i zdolności poznawcze mają mniejsze znaczenie

Materializm funkcjonalny- zakłada integralny związek poznania z działaniem. Postulatem jest tutaj taki dobór treści, który pozwoli uczniom opanować zarówno „materię” wiedzy, jak i jej „funkcje”. Twórcą tej teorii był W. Okoń.
Koncepcja problemowo-kompleksowa- kształcenie na zasadzie problematyki świata, rozwiązanie problemu oparte na różnych dziedzinach. Rozwiązywani problemów wymaga posługiwania się wiedzą z zakresu wielu dziedzin.
Strukturalizm- ów teoria postuluje włączenie do programu treści najistotniejszych i nawiązuje do najnowszych osiągnięć nauki. W tym ujęciu treści dzielą się na „elementy podstawowe” zawierające trwałą wartość kształcącą oraz „elementy wtórne”.
Klasyczne teorie doboru treści kształcenia c.d.

Klasyczne teorie doboru treści kształcenia c.d.
Egzemplaryzm- postulatem tej teorii jest konieczność zredukowania materiału nauczania, przy czym redukcja ta nie może zubożyć procesu nauczania.

Trzy układy treści kształcenia
(wg Kupisiewicza)
Liniowy
(ważna jest tu systematyczność)
Koncentryczny
(powracamy do wcześniej poznanego
zagadnienia, lecz rozszerzamy go)
Spiralny
(stale poszerzamy wiedzę, ale powracamy także do materiałów starszych)

Krytyka współczesnych treści kształcenia
Encyklopedyzm
Historyzm
Uniformizm
Izolacjonizm
Addytywizm
Akademizm
Werbalizm
Przestarzałość
Dysharmonia
Jednostronność