Micro -1 mavzu

Фанни ўзлаштириш ва мустақил ўқиб-ўрганиш учун асосий адабиётлар рўйхати
Microeconomics 21st Edition, Campbell McConnell, Stanley Brue, Sean Flynn Mcgraw-hill Series: Economics. 2017. 672 Pages.
Microeconomics: Theory and Applications, 13th Edition, Edgar K.Browning, Mark A. Zupan. 2020, 592 Pages.
Daron Acemoglu, David Laibson, John A. List. Microeconomics, Global Edition. Pearson Education Limited, 2nd edition. 2019.
Самуэльсон П.Э, Нордхаус В.Д. Экономика, 18-е издание: Пер. с англ. – М.: ООО «И.Д.Вильямс», 2009. – 1360 с.
Пиндайк Р., Д. Рубинфельд. Микроэкономика. 5-е международное изд. – СПб.: Питер, 2003. – 350 с.
Salimov B.T., Muxitdinova U.S., Mustafakulov Sh.I., Salimov B.B. Mikroiqtisodiyot: Darslik-T.: Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg’armasi nashriyoti, 2009.-208 b.

Иқтисодиётнинг икки йирик соҳага бўлиниши
МИКРОИҚТИСОДИЁТ (иқтисодиётнинг бир бўлаги бўлиб, аниқ товарнинг нархи, фирмага ёлланган ишчи кучи, фирманинг ёки уй хўжалигининг даромади, харажати, фойдаси ва ҳ.к. )
МАКРОИҚТИСОДИЁТ (агрегат кўрсаткичлар: ялпи ишлаб чиқариш, бандлик даражаси, ялпи даромад, ялпи харажат ва нархлар даражаси)
1
2

Иқтисодий даврлар тўртта босқични ўз ичига олади: «чўққи», пасайиш (рецессия), пасайишнинг қуйи нуқтасидаги турғунлик, кўтарилиш босқичи.
Билмасликдан қўрқма, сохта билимдан қўрқ.
Дунёдаги ҳамма ёмонлик шундан.
Л.Н. Толстой

Иқтисодий ўсишнинг мазмуни
С.Кузнец 1971 йилда Нобель мукофотига сазовор бўлган. Иқтисодий ўсишнинг сабаб ва омилларини ёритиб берган.
Барча ривожланган мамлакатларга хос бўлган иқтисодий ўсишнинг олтита тавсифини келтирган:
Жон бошига тўғри келадиган даромад ва аҳолининг юқори суръатлар билан ўсиши;
Ишлаб чиқариш омилларининг юқори суръатлар билан ўсиши, айниқса меҳнат омилининг;
Иқтисодиётнинг юқори суръатар билан таркибий трансформацияси;
Жамиятнинг юқори суръатлар билан ижтимоий ва психологик трансформацияси;
Ривожланган давлатларнинг хориждан ташқи бозор ва арзон хом ашё ресурсларини топа олиш имконияти;
Иқтисодий ўсиш суръатларининг бундай натижалари билан дунё аҳолисининг учдан бир қисмининг (1/3) қамраб олиниши.
С. Кузнец
30.04.1901 09.07.1985
Мамлакатда ялпи реал ишлаб чиқаришнинг ўсиши;
Жон бошига тўғри келадиган реал даромаднинг ўсиши;
Иқтисодиётда битта банд кишига (битта банд аҳолига) тўғри келадиган даромаднинг ўсиши
Ҳаёт ҳаракатни тақозо этади. Арасту

Иқтисодий муносабатларда иштирок этувчи
асосий субъектлар/агентлар
Уй хўжаликлари/истеъмолчилар
Номолиявий ташкилотлар
Молиявий ташкилотлар
Давлат/ҳукумат
Ташқи дунё

Реал сектор билан бошқа секторларнинг ўзаро алоқаси
РЕАЛ СЕКТОР
Озод бўлиш учун қонунларнинг қулига айланишга тўғри келади. Цицерон
РЕАЛ СЕКТОР
Ташқи сектор:
Экспорт/импорт
Капитал ҳаракати/оқими
Айирбошлаш курси
Давлат сектори:
Солиқ тушумлари
Давлат харажатлари ва қарзлари
Монетар сектор:
Пул таклифи ва талаби
Кредитлар ҳажмининг ўсиши
истеъмол ҳажми
инвестиция
экспорт/импорт
инфляция

Микроиқтисодиёт ва бозор
Бозор – бу сотувчилар ва харидорлар ўртасидаги маҳсулот сотиш ва сотиб олиш бўйича эркин муносабатлар тизимидир.
Бозор – бу биринчидан, сотувчилар ва харидорларни учраштириб турадиган жой; улар ўртасида келишилган нарх бўйича товар алмашуви содир бўлади.
***
Бозорда сотишни амалга ошириш учун маълум харажатлар қилинади ва бу харажатлар бозор тўғрисида ахборот олиш, шартномалар тузиш, учрашувлар ўтказиш, сотиб олинадиган товар ёки хизматнинг миқдорий ва сифат характеристикаларини аниқлаш ва бошқа турдаги харажатлар билан боғлиқ.

Ноёб неъматларни тақсимлашнинг бозор механизми
Неъматлар ноёблиги деганда - иқтисодий субъектлардаги мавжуд неъматлар захирасининг шу неъматларга эҳтиёж сезган харидорларнинг талабларини етарли даражада қондира олмаслиги тушунилади.
Ноёб неъматлар
Ишлаб чиқариш ресурслари
Ишлаб чиқариш ресурслари иштирокида яратиладиган истеъмол неъматлари

Агар неъмат ноёб бўладиган бўлса, у ҳолда чекланган неъматларни қандай қилиб иқтисодий субъектлар ўртасида рационал тақсимлашни амалга ошириш муаммоси - бу марказий иқтисодий муаммо ҳисобланади.
Бу муаммони ечиш учун ҳар қандай жамият қуйидаги иқтисодий саволларга жавоб бериши керак:
1
2
3
4

Хеч бир одам мукаммал, яъни тўла шаклланган ҳолда дунёга келмайди,
аммо унинг бутун ҳаёти бетиним ҳаракатдаги ўсиш ва доимий шаклланишдан иборатдир. В.Белинский
Альтернатив харажатлар – ресурслардан энг самарали фойдаланишдан воз кечиш натижасида йўқотилган имкониятлар билан боғлиқ харажатлар.
****
Альтернатив харажатлар – иқтисодий танлов натижасида энг яхши альтернатив вариантдан олинадиган фойдадан воз кечишни акс эттирувчи харажатлардир.
Альтернатив харажатлар ёрдамида ноёб ресурслардан фойдаланиш йўналишлари бўйича энг яхши (оптимал) тақсимлаш масаласи - муайян вариант тақсимланишдан олинадиган фойда ва харажатларни бошқа вариантлар бўйича олинадиган фойда ва харажатлар билан солиштириш орқали ечилади.
Альтернатив харажатлар

Товарлар айланмаси модели

Позитив иқтисодиёт далилларнинг констатацияси билан шуғулланади.
“Нима мавжуд”
*****
Норматив иқтисодиёт солиштириш орқали баҳо бериш, мулоҳаза қилиш имконини яратади.
“Нима ёки қандай бўлиши керак”

Ўз бурчини бажаришдан мамнун одамгина эркин яшайди. Цецерон
Ишлаб чиқариш имкониятлари чизиғи

Муваффақият нарвонига чиқишдан олдин у тўғри бинога тиралганига ишонч ҳосил қилинг. Стивент Кови
Ишлаб чиқариш имкониятлари чизиғининг ўзгариши

Оиланинг ишлаб чиқариш имкониятлари комбинацияси
Чекли трансформация коэффициенти
Оила бир товардан қўшимча бир бирлик ишлаб чиқариш учун иккинчи товардан қанча ҳажмда ишлаб чиқаришдан воз кечиш кераклигини билдиради.
Демак, оила 10 литр вино ишлаб чиқаришга сарфлайдиган бир иш кунини сават тўқишга сарфласа, у 20 дона ортиқча сават ишлаб чиқариган бўлади.

Ижтимоий такрор и/ч
Инсон тараққиёти
Жамоавий капитал, ИТТ ва жамоавий ташкилотлар
Имкониятлар
Ишчилар, фермерлар, тадбиркорлар, бошқарувчилар
Ижтимоий устувор соҳаларга харажатлар
Уй хўжаликлари томонидан кундалик эҳтиёж учун харажатлар
бандлик
И/ч, ИТТРИ ва технология
Ишлар чиқариш структураси ва экспорт
Хусусий давлат ресурсларининг тақсимланиши
Ташкил этиш ва бошқарув
бандлик
Иқтисодий ўсиш
Хорижий жамғармалар
Жисмоний кпитал
Миллий жамғарма
Давлат сиёсати ва харажатлари
Уй хўжаликларнинг фаолияти ва харажатлари

Иқтисодий эҳтиёж - шахсни, корхонани ёки жамиятни фаолият кўрсатишини ва ривожланишини таъминлаб туриш учун зарур бўлган моддий ресурслар. Иқтисодий эҳтиёжни иқтисодий фаолиятга ундайдиган ички куч сифатида қараш мумкин.
Иқтисодий эҳтиёжни икки турга бўлиш мумкин:

Реал эҳтиёж деганда, ушбу эҳтиёжни қондириш учун шахснинг даромади етарли бўлиши тақозо қилинади.
Нореал эҳтиёж бўлганда, эҳтиёжни қондириш учун даромад етарли бўлмайди.
Умуман олганда, эҳтиёж реал ва нореал бўлиши мумкин.
Иқтисодий неъмат - бу эҳтиёжни қондириш воситаси.
Чекланган неъматларга товарлар, хизматлар ва ресурслар киради (автомобил, кийим-кечак, нон, пахта толаси ва бошқалар).
Чекланган неъматлар иқтисодий неъматларни ташкил ҳилади.Чекланмаган неъматларга мисол тариқасида ҳаво ва сув кириши мумкин.
Неъматлар чекланган ва чекланмаган бўлиши мумкин:

Бир-бирини ўрнини босувчи неъматлар - бу бир хил эҳтиёжни қондирувчи неъматлардир. Масалан, шахснинг гўшт маҳсулотига бўлган эҳтиёжини мол гўшти, қўй гўшти ёки парранда гўшти билан қондириш мумкин. Одатда, бир-бирини босувчи товарлардан бири нархининг ошиши, бошқасига бўлган талабни ошишига олиб келади.
Ўзаро бир – бирини тўлдирувчи неъматлар – бу шахсни ёки ишлаб чиқариш эҳтиёжини копмлектларда қондирадиган неъматлар. Тўлдирувчи неъматлардан бирига талаб ошса, қолганларига ҳам талаб ошади.
Иқтисодий ресурслар (ишлаб чиқариш омиллари) – бу иқтисодий неъматларни ишлаб чиқаришда қатнашадиган элементлар (ер, меҳнат, капитал, тадбиркорлик қобилияти ва ахборотлар).
Тадбиркорлик қобилияти деганда, ўзига хос бўлган шундай инсон ресурси тушуниладики, у ўзидан бошқа ишлаб чиқариш ресурсларидан самарали фойдалана олиш қобилиятини мужассамлаштиради.

Ишлаб чиқариш имконияти – берилган технологик ривожланишда барча мавжуд ресурслардан тўлиқ ва самарали фойдаланган холда жамиятниниг иқтисодий неъматлар ишлаб чиқариш қобилиятидир.

Такрорлаш учун саволлар
Микроиқтисодиёт фани нимани ўрганади?
Иқтисодиётнинг марказий муаммоси.
Ноёб ресурсларни тақсимлашнинг асосий тамойиллари.
Ишлаб чиқариш имкониятлари чизи\и нимани ифодалайди?
Чекли трансформация нормаси нимани ифодалайди?
Таянч иборалар
Бозор субъектлари, иқтисодий модель, иқтисодий неъматлар, ноёб неъматлар, ишлаб чиқариш имкониятлари, альтернатив харажатлар, иқтисодий эҳтиёж, трансакцион харажатлар, тадбиркорлик қобилияти, чекли трансформация нормаси.

References
Microeconomics. Sh.I.Mustafakulov. Textbook. -T .: «Innovative publishing house», 2021 - 330 p.
Microeconomics 21st Edition, Campbell McConnell, Stanley Brue, Sean Flynn Mcgraw-hill Series: Economics. 2017. 672 Pages.

Уйга вазифа
Иккита oрoл бўлиб, уларнинг бири рoбинзoнлар oрoли, иккинчиси ҳиндулар oрoли. Иккита oрoл ҳам гўшт ва буғдoй ишлаб чиқариш билан шуғулланади. Рoбинзoнлар oрoлида бир ишчи бир йилда 1 тoнна гўшт ёки 20 цeнтнeр буғдoй ишлаб чиқаради.
Хиндулар oрoлида эса бир ишчи 2 тoнна гўшт ёки 10 цeнтнeр буғдoй ишлаб чиқаради. Рoбинзoнлар oрoлида 400 киши, ҳиндулар oрoлида 100 киши маҳсулoт ишлаб чиқариш билан шуғулланади.
Берилган шартдан фойдаланиб, қуйидаги топшириқлар бажарилсин:
Oрoлларнинг ишлаб чиқариш имкoниятлари чизиғи чизилсин.
Гўштнинг ва буғдoйнинг алътeрнатив харажатлари ҳисoблансин.
Икки oрoл ҳамкoрликда ишлашга қарoр қилишди. У ҳoлда, мeҳнат тақсимoти натижасида уларнинг биргаликдаги ишлаб чиқариш имкoниятлари чизиғи қандай кўринишда бўлади; қайси oрoл қанча гўшт ва буғдoй ишлаб чиқаради?