Tmenistan-ekonomi

Batı Türkmenistan Ekonomik Bölgesi, en gelişmiş sanayi bölgesi olup; 138.5oo km2'lik yüzölçümüyle ülke arazisinin %28.4'ünü kaplamaktadır. Ülkenin başlıca petrol çıkarım noktaları burada toplanmıştır.
Ahal Etek Ekonomik Bölgesi; başkent Aşkabat'ta yer almaktadır. Aşkabat, ülkenin toplam sanayi üretiminin %10'ununu karşılarken; bölge ise sanayi üretiminin %80'ini karşılamaktadır. Şehirde petrol makineleri, pamuklu kumaş, şekerleme ve halı üreten çok sayıda büyük tesis bulunmaktadır.

Güney Türkmenistan Ekonomik Bölgesi, ülkenin doğal gaz rezervlerinin %70'ine sahiptir. Bölgenin merkezi olan Mari'de doğal gazla çalışan elektrik santrali yıllık olarak 1.600.000 kwh üretimiyle ülkenin elektrik enerjisi ihtiyacının %75'ini karşılamaktadır. '
Orta Amuderya Ekonomik Bölgesi; ülkenin %19'unu kapsamakta olup Amuderya'nın orta kesimlerinde ve her iki kıyısında 570 km boyunca uzanmaktadır. Ülkenin zengin su potansiyeli Orta Amuderya vahasını oluşturmuş; tüm yerleşmelerle ekili alanlar bu vahada toplanmıştır. Bölge; kükürt, doğal gaz, potasyum, inşaat hammaddeleri ve taş kömürü rezervleri açısından da zengindir. Metal eşya, inşaat, gıda, içki, tekstil ve elektrik üretimi gibi sanayi kolları gelişmiş olup ülkedeki gübre, dokuma ve iç giyim konfeksiyonculuğunun %90'ını, dış giyim tekstil sanayinin %60'ını, tahılın %46'sını, pamuk ipliğinin %28'ini ve etin %24'ünü üretmektedir.

Aşağı Amuderya Ekonomik Bölgesi; Türkmenistan'ın kuzeyinde, Amuderya nehrinin aşağı kesiminde yer alır. Şehirsel nüfus oranının oldukça düşüktür. (%32.2) Bölgenin vahası %7.5'ini kaplar ve tüm sulama kanalları, şehirler, kasabalar ve köyler burada yer alır. Ülkenin ekili topraklarının %25'i bu bölgede olmasına karşın %2'si ekilidir. Ülkede üretilen toplam pamuğun %30'undan fazlası, pamuk yağının %24'ü, tahılın %17,5'i, pirincin tamamı bölgenin payına düşmektedir.

448.100 km2'lik ülkenin toplam yüzölçümünün %78'i Karakum Çölü tarafından kaplanmıştır. 1951-58 arasında yapılıp hizmete sunulan Karakum sulama kanalları sistemi, çölün güney ve güneybatı yarısından 1.5 milyon hektar araziyi tarıma kazandırmıştır.

Karakum Kanalı yaklaşık 1400 km uzunluğundaki bir su yoludur. Kanal, sulama ve balıkçılık gibi ekonomik faaliyetler için önemli bir kaynak teşkil etmektedir.
Tahıl tarımından çok meyvecilik ve sebzecilik gelişmiş olup kavun, karpuz ve kabak ülkenin en eski tarım ürünleridir. Arıcılık ve ipekçiliğinde önemli hayvansal faaliyetlerden olduğu Türkmenistan'da, çöllerdeki bitkilerden üretilen Türkmen balı ünlü olup Almanya, Çekoslovakya ve Japonya gibi ülkelere ihraç edilmektedir.

Türkmenistan'ın Yıllar İtibarıyla Temel Tarım Ürünleri Üretim Miktarları (Bin Ton), Kaynak: Türkmenistan İstatistik ve Milli Tahmin Enstitüsü.

Amuderya (Ceyhun) Nehri'nin suları, Kerki kasabasının doğusunda, Karakum kanalı ile; Merv, Aşkabat, Kızıl Arvat, Nebit Dağ ve Türkmenbaşı'na kadar taşınmaktadır. Kanalın yan kollarının yapımı halen devam etmek de olup sulama kapasitesi gün geçtikçe arttırılmaktadır.

Susuzluktan ekim yapılamayan çöl ve bozkır arazileri, suya kavuştuğunda hayli verimli bir duruma geçiş yapmaktadır ve bu nedenle Türkmenistan'ın tarım ve hayvancılık ekonomik uğraşları yıl geçtikçe verim kazanarak gelişmektedir. Bu elverişli arazilerin yarısında pamuk ekimi yapılmaktadır. Bağımsız Devletler Topluluğu pamuk üretiminin %15'ini Türkmenistan karşılamaktadır.
Yıllık 450 bin ton tahıl, 330 bin ton sebze, 370 bin ton kavun-karpuz ve 200 bin ton üzüm üretilmektedir.

Tarım üretiminin %60'ını pamuk tarafından oluşturuyor olması, ülkede bazı ürünlerin ihtiyacına sebebiyet vermektedir. Örneğin; 1991 yılında Türkmenistan tahıl tüketiminin %65'ini; patates tüketiminin %70'ini, süt ürünlerinin %45'ini ve şekerin tamamını ithalat yoluyla karşılamak mecburiyetinde kalmıştır.

Ülkede 1992 yılından itibaren 900 bin baş sığır, 5.380 bin baş koyun beslenmektedir. Özellikle Karakul koyunları meşhurdur. Bu cinsten Astragan kürkleri yapılmakta olup, dünya kürk pazarlarında büyük talep görmektedir. 1990 yılında 500 bin Karakul koyun derisi ve 14 bin ton yün üretimi yapılmıştır. Koyun dışında sığır, at ve domuz da beslenmektedir. Türkmenistan'da bozkır ve koyun yetiştiriciliği, halıcılığın gelişmesine yol açmış; bugün Türkmen halıları dünya pazarlarından en fazla aranan halılar durumuna gelmiştir.

Türkmenistan'ın Belli Başlı Hayvan Sayısı (Bin Baş)

Türkmenistan, yeraltı kaynakları bakımından çok zengindir. Doğal gaz, petrol, kömür, mineral tuzlar, sülfür, alüminyum (yıllık üretim 1,5 milyon ton), kükürt, potasyum, kurşun, nitrojen, magnezyum, krom, iyod ve sodyum sülfat başlıca yeraltı kaynaklarıdır.
Yıllık petrol üretimi 8-9 milyon ton arasında değişmektedir. Petrol daha çok orta kesimde ve batıda, özellikle Çelekem yarımadası, Nebit dağı, Kum dağı ve Okarem çevresinde çıkarılmaktadır. Ülkenin tahmini doğal gaz rezervi 900 milyar metreküp olarak hesaplanmıştır. 1996'da yapılan araştırmalara göre ülkenin ispatlanmış doğal gaz rezervi 2.67 trilyon metreküp'tür.

Doğal Gaz yatakları ülkenin güneydoğusunda, özellikle Darvasa ve Bayram Ali çevresinde yer almaktadır. Ülkenin doğal gaz üretimi 8-10 milyar m3 arasında değişmektedir.
DEİK Türkmenistan Ülke Bülteni/MART 2008

Türkmenistan devlet başkanı Saparmurat Türkmenbaşı, 1989 öncesi Türkmenistan'ın ekonomisini şu cümlelerle özetlemiştir: ''SSCB ideolojik devlet olarak yaşamıştır. Halkın durumu pek göz önünde bulundurulmamıştır. Türkmenistan'dan 17 milyon ton metreküp gaz gönderiyorduk. Bunların dünya piyasalarındaki değeri onlarca milyar dolar tutuyordu. 1 milyon ton pamuk üretimimiz vardı. Onu da bizden 76kopüke (0,76 ruble) alıyorlardı, aynı zamanda Türkmenistan'da hiçbir tesis kurulmamıştır.''

Türkmenistan Milli İstatistik ve Enformasyon Enstitüsü'nün verilerine göre, Türkmen ekonomisi 2004'te %20,4 gibi rekor seviyede büyüyerek ülkede üretilen mal ve hizmetlerin parasal karşılığı 99,8 trilyon manata (yaklaşık 19 milyar dolar) ulaşmıştır. Bu da kişi başına 3 bin dolar civarında bir milli gelir demektir.
Türkmenistan, bütün projelerini borç almadan hayata geçirmeyi hedeflemektedir. Türkmenbaşı'nın açıklamalarına göre, Türkmenistan'ın dış borcu bulunmamaktadır. Aksine diğer ülkelerden doğalgaz alacağı vardır. En büyük doğalgaz müşterisi Ukrayna'dır. Ukrayna ile 2005 yıl başında yapılan yeni anlaşmaya göre, bu ülkeye satılan doğalgazın fiyatı 44 dolardan 58 dolara (bin metreküp için) yükseltilmiştir.

ABD askerlerinin Afganistan'a girmesinden sonra, Türkmen doğalgazını Afganistan üzerinden Pakistan'a oradan da Hindistan'a taşıyacak olan ''Trans Afganistan Doğalgaz Boru Hattı'' projesi yeniden gündeme gelmiştir. 2002'de Aşkabat'ta varılan anlaşma gereği, İngiliz şirketi Pens Pen tarafından hazırlanan proje; Afganistan, Pakistan, Hindistan ve Türkmenistan Petrol ve Doğalgaz bakanlıklarına teslim edilmiştir. Yılda 33 milyar metreküp gaz sevk edecek olan projenin toplam maliyeti 3,3 milyar doları bulacaktır. İnşaatın 2006 yılında başlaması planlanmıştır.
Ülkede yer alan dört büyük güç santralinden –Mary Gres, Türkmenbaşı, Nebitdağı ve Bezmein- yılda 14,9 milyar kw/saat enerji üretilmekte ve üretilen enerjinin %40'ı Orta Asya Enerji Sistemine ve Afganistan'a ihraç edilmektedir.

Yeraltı kaynakları bakımından zengin olmasına rağmen, Türkmenistan sanayide beklenen gelişmeyi gösterememiştir. Dokuma, enerji, petro-kimya sanayi tesisleri kurulmuştur. 1950'de kurulan Krasnovodsk petrol rafinerisinin yıllık kapasitesi 5,,5 milyon tondur. Ülkede yer alan 61 adet dokuma fabrikasının üretimi, sanayi üretiminin %35'ini oluşturur.

Türkmenistan, ulaşım bakımından gelişmiştir. Demiryolu, karayolu, havayolu ve suyolu ulaşımı, ülke ihtiyacını karşılamaktadır. Krasnovodsk - Aşkabat - Merv - Çarçau ana demiryolu hattı, aynı zamanda komşu ülkelere bağlantılıdır. Merv-Kuşka hattı; Afganistan'a, Çarçau-Amuderya hattı Rusya'ya kadar uzanmaktadır.
Ülkenin ticareti oldukça canlıdır.