В. Эльби, У. Эльмен, А. Тарасов калавĕсенчи хĕрарăмсен портречĕсем

Проект тĕсĕ: индивидуаллă проект
Урок тĕсĕ :проект мелĕпе усă курса иртермелли килти вулав урокĕ.

Проект ĕçĕн тĕллевĕ: шкулта
В. Эльби, У. Эльмен, А. Тарасов пултарулăхне тишкернĕ май проект мелĕпе тĕрĕс усă курма хăнăхтарасси.

Проект задачисем:
Палартнă технологисене шута илсе тĕрлĕрен ĕç сĕнесси.
Çыравçă пултарулăхĕнчи тĕп туртăмсене палăртасси.
Ачасен пĕлĕвне тарăнлатасси.
Пухнă пĕлĕвне ĕçре тĕрĕслесе çирĕплетесси

Чăваш хĕрарăмĕ!
Илемлĕ эсĕ, паттăр, —
Эп пат татса калатăп сăмаха.
Эс мĕн чуль ача çуратса патăн
Çĕршыври çĕр тĕрлĕ халăха!
Чăваш хĕрарăмĕ!
Ĕçчен те эсĕ, ырă,
Татах калатăп: сăнупа - чечек.
Тен, çавăнпа нумай çуратрăн вырăс,
Чылай ӳстертĕн пушкăрт та узбек...
Тур сывлăх патăр,
Мĕн шăтнийĕ — ӳстĕр,
Çаран çинче хитре кашни çеçке.
Ман темшĕн ытларах курас килет-çке
«Анне! Анне!» тесе чĕнен пепке.
Александр Савельев-Сас
Урок эпиграфĕ:

Авторсем
Валентина Эльби
Арсений Тарасов
Улькка Эльмен
Киле ĕç

Пурнăçĕпе кун-çулĕ
Кластер
«Каччăпа вылясан» калав
Хайлавĕсем
Карта
Эпиграф
Вĕреннĕ материала çирĕплетни
Петĕмлетÿ
Ĕçсем

Эпиграф:
Чыса çухатни пуçа çухатнипе пĕр танах.
Чысĕ пĕтнĕ çынна мул та пулăшман.
Ваттисен сăмахĕ.

Ачасем, эсир çак ваттисен сăмахĕсене мĕнле ăнланатăр?
Эсир ваттисем каланă çăмахсемпе килĕшетĕр-и?

Валентина Эльби
Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ.
Тăван ялти пуçламăш шкулта, Кавалти сакăр çул вĕрентекен шкулта пĕлӳ пухнă.
1930 çулта Шупашкарти медицина техникумне вĕренме кĕнĕ, анчах унта пĕлӳ илме май пулман.
1938-1968 çулсенче — Радиокăларăмпа телевидени комитетĕнче ачасем валли хатĕрлекен кăларăмсен редакторĕ пулнă.
Литературăри пултарулăха 1946 çулта пуçланă.
Валентина Андреевна Эльби 1913 çулхи раштавăн 18-мĕшĕнче Тăвай районĕн Кивĕ Пуянкасси ялĕнче çуралнă.

В. Эльби çуралнă
вырăн

Хайлавĕсем
«Юратнă мăшăрсăр»
«Малтанхи савни»
«Тинĕс чечекĕ»
«Пулас кинсем»
«Эпĕ халь телейлĕ»
«Качча кайсан»
«Каччăпа вылясан»

«Каччăпа вылясан» калав
Калав тăватă сыпăкран тăрать: «Икĕ йĕкĕтрен çуралнă ача», «Прасуни», «Унти», «Прасуни». Калаври тĕп геройсем- Унтилетпе Прасуни. Пĕри сумлă çемьерен, чаплă тăхăнакан хĕр, теприн амашĕ те ĕçке ернĕ, арçынсемпе çыхланса кайнă. Ыр çемьерен тухнă хĕр качча каймасăр ача çуратса хăйен ятне ярать, начартарах çемьерен тухни вĕренÿре те, ĕçре те çитĕнÿсем тăвать, ялти сумлă каччăпа пĕрлешет.

Калав тĕрле ваттисен сăмахĕсемпе пуян, вĕсем хăш героя сăнласа параççĕ тесе калама пулать?
«Чавса çывăх та çыртаймăн»
«Яшка вутпа, этем ĕçпе пиçет»
«Улми йывăççинчен аякка ÿкместь»

Калав вĕçенче автор çапла шухăш-пĕтĕмлетÿ тăвать:
«… Хĕр чысне-тивĕçне куç пек упраса качча тухать. Ырăпа çуралнă юрату ĕмĕре пырĕ».
Эсир çак сăмахсене мĕнле ăнланатăр?

Унтилет
Сумлă çемьерен, чаплă тăхăнакан хĕр. Шкул пĕтерсе тухсан ниçта та аякка вĕренме ямаççĕ ашшĕпе амашĕ, ĕçлеттерессишĕн те хыпмаççĕ. Икĕ каччăпа çыхланса кайса ача çуратать.
Прасуни
Амăшĕ ĕçке ернĕ, арçынсемпе çыхланса кайнă. Ашшĕсĕр пурăнать. Мĕн пĕчĕкренех пĕр вырăнта лара-тăра пĕлмен хĕр, тантăшсен тиркесе хăй çумĕнчен тĕртсе яман. Веренÿре те, ĕçре те çитĕнÿсем тăвать, ялти сумлă каччăпа пĕрлешет.
Икĕ хĕр те ял хĕрĕсем, пĕр класра вĕренеççĕ,
юлташсем
«Общее и уникальное»

В. Эльби хайлавĕсем
«Тинĕс чечекĕ»
«Малтанхи савни»
«Пулас кинсем»
«Эпĕ халь телейлĕ»
«Качча кайсан»
«Юратнă мăшăрсăр»
«Каччăпа вылясан»

Пĕтĕмлетÿ
Çапла майпа Унтилетпе Прасуни хирĕçле сăнарсем. Пĕри сумлĕ çемьерен,
теприн амăшĕ те ĕçке ернĕ. Улми йывăççинчен аякка ÿкместь теççĕ, анчах та ку ваттсен сăмахĕ пирĕн геройсем çинчен мар.
Çак калавра дидактика тĕп вырăна тăрать. Пĕрре калав вулакана ашшĕ-амăш çылăхĕшĕн усал ят ачине тивнине калать, тепре ача-пăчана ытлашши иртĕнтерни ырри патне илсе çитерменни çинчен калать. В.Эльби вулакана пурнăçра укçапа çителĕклĕх çеç çынна телей кÿме пултарайманнине тĕслĕхлĕ кăтартса парать.

Пурнăçĕпе кун-çулĕ
Хайлавĕсем
Эпиграф
Вĕреннĕ материала çирĕплетни
Калавсенчи тĕп проблемăсем
Карта
Пĕтĕмлетÿ
«Хăрнă вĕрене» калав
«Ватăлсан» калав
Ĕçсем

Урок эпиграфĕ:
Ват çынна канлĕх кирлĕ,
çамрăк çынна юрату кирлĕ.
Ваттисен сăмахĕ

Ачасем, эсир çак сăмахсене мĕнле ăнланатăр?
Эсир çак сăмахсемпе килĕшетĕр-и?

Улькка Эьмен
Ольга Геннадьевна Куликова) 1961 çулхи çурла уйăхĕн 31-мĕшĕнче Вăрнар районĕнчи Авшак Эльмен ялĕнче çуралнă.
Ярмушкăри вăтам шкул, Чăваш патшалăх университетĕнчен вĕренсе тухнă.
Вăрнар районĕнчи Калининăри вăтам шкулта ачасене чăваш чĕлхипе литератури вĕрентнĕ.
Унтан Санарпуçĕнчи вăтам шкулта директор çумĕ, район администрацийĕнче тĕрĕслевпе йĕркелӳ пайĕн тĕп специалисчĕ пулса ĕçленĕ.
Паянхи кун«Капкăн» журнал редакцийĕнче вăй хурать.
1990 çулта районти «Çĕнтерӳ çулĕ» хаçатра ĕçлеме тытăннă.

У. Эльмен çуралнă вырăн

Хайлавĕсем
«Ватăлсан»
«Хăрнă вĕрене»
«Упраймарăм сана»
«Çирĕп чунлисем телейлĕ»
«Ма инçе-ши çăлтăрăм?...»
«Кая юлнă ÿкĕнÿ»
«Ама çури»
«Праски аппа»

«Хăрнă вĕрене» калав
Хайлавăн тĕп геройĕ – анчах шкул пĕтернĕ Наташа, умра – çутă малашлăх, пур алăк та уçă çамрăк валли. Хĕр артистка пулма ĕметленет. Нумай ачаллă çемьере çуралнă, вăл улттăмĕш ача. Наташа хăйенчен нумай çул аслă каччăна, Костьăна килĕштереть, каччăн вара хĕрпе выляс шухăш çеç. Наташăна пĕрле вĕреннĕ каччă – Лёва килĕштерть. Костьăпа çÿренĕ хыççăн хĕр ача кĕтнине туять. анчах та савни ачине йышăнмасть. Кильтисене калама хăранипе Наташа хулана аппăшĕ патне тухса каять. Хĕр ывăл çуратать, Дима ятлă хурать.
Анчах кайран аппăшĕ те Наташăна кăларса ярать. Юлашкинчен хĕр ниçта каяйманнипе, çăлăнăç тупайманнипе çакăнса вилет. Хăй кăна мар, пĕчĕк ывăлĕн пурнăçне те татать.

«Ватăлсан» калав
Маня аппа ывăлĕсене пăхса ÿстерет, ура çине тăратать, юлашкинчен никама та кирлĕ мар пулса юлать. Ăна килĕнчен йытă пек кăларса яраççĕ. Апат та çитермеççĕ юлашки çула тухиччен, йытта валли хатĕрлене юçĕхнĕ яшкана тыттараççĕ. Çавна çиет Маня аппа. Арăмĕ мĕнлĕ хăтланине пăхса тарса ывăлĕ нимте чĕнместь. Ачисене чăрмантарас мар тесе кинеми ваттисен çуртне тухса каять. Мĕнле йерес тесен те, чунĕ мĕнле ыратсан та никама та кăтартмасть. Кÿршĕсем ывăлĕн çемйи пирки начар ан калаçчăр тесе хăй тухса кайнă пек тавать. Маня аппа кÿршĕ хĕрне, Ленăна çеç кирлĕ пулать, ывăлĕсем те килсе пăхмаççĕ ăна. Маня аппа ваттсен çуртĕнчен хăйĕн юлашки кунĕсене ирттерсе куçне хупать.

Ыйтусем:
1. Мĕнле шутлатăр, мĕншĕн автор калава «Хăрнă вĕрене» тесе ят панă? 2. Калавра эпир ашшĕ-амăшĕ хĕре ăнланманнине куратпăр. Енчен те ашшĕ-амăшĕ хĕре ăнланнă, каçрнă пулсан мĕнле пулса тухĕччĕ-ши хĕр шăпи?
3. Мĕнле шутлатăр, Наташа пурнăçĕнче çапла чăрмав сиксе тухман пулсан кампа пулĕччĕ-ши Наташа?
4. Наташа пурнăçĕ çапла пулса ан тухтăр тесе эсир ăна мĕнле канаш сĕнме пултарăттăр?

Ыйту:
«Ват çын пĕр пĕремĕк парсан та савăнать»
«Ват çын телейĕ вансах тăрать»
«Ват çын хисепе юратать»
«Ват çын пурнăçĕ ват пек йÿçĕ»
Эсир çак ваттсен сăмахĕсене мĕнле ăнланатăр? Вĕсем калавпа тÿр килеççĕ-и? Тĕслĕхсемпе çирĕплетĕр.

«Мозговая атака»
Проблема: Мĕншĕн Наташăн пурнăçĕ çапла пулса тухать?
1-мĕш ушкăн: Шухăш генераторĕсем:
Наташа тин çеç шкул пĕтерет, умра – çутă малашлăх, ĕмĕтсем. Наташа хăйĕнчен аслăрах качча килĕштерет, унран йывăр пулать.
Наташăн ачине Лёва йышăнмасть, хĕр хулана аппăшĕ патне тухса каять, анчах кайран аппăшĕ те ăна кăларса ярать.
2-мĕш ушкăн: Ашшĕ-амăшĕ хĕре ăнланмаççĕ, савна каччă та унран пăпанать, хĕр пĕччен юлать. Ашшĕ-амĕшĕ, хĕр хушшинче ăнлану пулмалла.

У. Эльмен хайлавĕсенчи теп проблемăсем
ăрусен хушшинчи ăнланманлăх
сапăрлăх
ăнланманлăх
мораль
кăмăл-сипет
воспитани

Пĕтĕмлетÿ
Çыравçă калавсенче сапăрлăх, мораль, ĕçкĕ проблемисене мала кăларать.
Унăн геройĕсем – çамрăк хĕрсем, шкул ачисем, ватă çынсем. Калавсенче эпир çемьери хутшанăва, ăрусем хушшинчи ăнланманлăха куратпăр.
Пĕчĕк произведенисенче те Эьмен пултарулăхĕ, хăйĕн шухăшĕ курăнать. Çыравçă геройсен майлă пулнине эпир куратпăр, вĕсемшĕн кулянни, вĕсене пулăшма тăрăшнине сисетпĕр.

улĕ
Пурнăçĕпе кун-çулĕ
Эпиграф
Карта
«Вилес кун» калав
«Икĕ карчăк» калав
Хайлавĕсем
Вĕреннĕ материала çирĕплетни
Ĕçсем
Пĕтĕмлетÿ

Хăй килне пырса пăхрĕ тет амăшĕн чунĕ.
Мăрьере тĕтĕм çук, кантăкра çутă çук.
Хулана ларса кайрĕ тет амăшĕн чунĕ
Каçхине, пуйăсра вырăнсем пушă чух.
Ачисем патне çитрĕ тет амăшĕн чунĕ.
Итлесе тăчĕ тет пĕр кана алăкран.
Куççульпех йĕрсе ячĕ тет амăшĕн чунĕ
Çак килте, çак йышра ун сăмахĕ çукран.
Эпиграф:
Юрий Сементер

Ачасем, мĕн каласшăн пулни-ши
Юрий Сементер çак сăвă йĕркисемпе?

Арсений Тарасов
1973 çулта Туçари вăтам шкулта вĕренсе тухнă
1959 çулта çĕртме уйăхĕн 28-мĕшĕнче Патăрьел районĕнчи Пăлакас ялăнче çуралнă.
Диплом илнĕ хыççăн Куславкка районĕн хаçатĕнче тăлмачра, кĕске вăхăтшар Чăваш кĕнеке издательствинче, «Хреçчен сасси»хаçатра вăй хунă.
2001 çулта К.В. Иванов ячĕллĕ Чăваш академи драма театрĕнче çыравçăн «Инçет телей çути» пьесине лартнă.
1989 çулта пĕтĕм Союзри çамрăк çыравçăсен Мускавра иртекен семинарне хутшăннă
Вĕреннĕ çулсенче «Çилçунат», республикăра тухса тăракан хаçат-журнала, Чăваш радио редакцийĕсене çырсах тăнă.

А. Тарасов çуралнă вырăн

Хайлавĕсем
«Сутнă пÿртри юлашки каç»
«Инçет телей çути»
«Шăрчăк»
«Иисус Христос»
«Саккăрла çаптарнă ташă»
«Вилес кун»
«Икĕ карчăк»
«Кантюк Мучипе кушакĕ»
«Мунча кунĕ»

«Икĕ карчăк»
Калаври тĕп сăнар – Прасук. Вăрăм ĕмĕр пурăнса ирттернĕ, нумай курнă, тÿснĕ, анчах йывăрлăхсене парăнман. Вăл ялта килĕнче пĕр кушакпа çеç пурăнать. Ачисем унăн ÿссе çитнĕ те хулана тухса кайна. Çапла карчăк кушакпа пурăнать, анчах кушакĕ те ватă. Вăл та аран-аран чупса çÿрет. Ватă çынна ниçта та пĕччен ямасть, пĕрле йĕрлесе çÿрет. Карчăкки мунча кĕме кайсан та Праскине тухасса кĕтсе выртать.
Калавра автор ватă çынсен шăпине сăнласа парать. Праски ватă, унăн кÿршĕ карчăккисем ватă, карчăккисен чĕр чунĕсем те ватă.
Праскин кушакĕ телĕкре тытнă шăшийĕ те ватă. Калав вĕçĕнче «Пиçам» (хуçи ăна çапла чĕнет) карчăккине хĕрхенсе, пĕччен юласран хăраса , мĕншĕн тесен кĕçех хăй те вилме пултарарть,
кÿршĕ кушак аçийĕ патне кайма шутлать.

«Вилес кун»
Калавра Укахви шухăшлавĕ, аса илĕвĕ тăрăх Хресчук пурнăçне витĕмлĕн сăнлать.
Хресчука Укахви ялан пăхса тăнă. Вăл пĕр кун ун патне килсессĕн ватă карчăк килĕнче такампа ятлаçнă çĕре лекет. Хресчук хăйĕн валли вилсессĕн тăхăнма хатĕрленĕ япалисене ывăлĕ сутса ĕçсе янă иккен. Куншăн карчăк пăшăрханса ÿкет.
«…чысна мар, сăн пуçна та çухатрăн ĕнтĕ. Ĕретрен тухса ÿкнĕ йăлт, çын манерĕ юлман вĕть. Кил-çурта сутса ĕçсе яр тата! Сутăн та-ха. Эп вилессе çеç кĕтетĕн пулĕ-тăр!»
Çак сăмахсене карчăк ывăлне вăрçса калать. Хресчук ятлаçнă хыççăн тепĕр кунне вилет.

Ыйтусем:
Калавăн тĕп шухăшĕ çак йĕркесенче курăнать: «Юхать юхан-шыв юхмасть вал тăвалла; иртет пирĕн ĕмер – килмест вал каялла». Эсир çак йеркесене мĕнлĕ ăнланатăр?
«Эх-хе-хей пурăнăçĕ… çавăн вĕçне тăрса юлтăмăр иккен: ачасем вырăнне выльăх-чĕрлĕх… Чун тепĕр чунсăр пурăнма пултараймасть çав, чун çумми пекки кирлех…» эсир Праски каланă сăмахсĕне мĕнле ăнланатăр?
Мĕнле шутлатăр, мĕншĕн автор калаври геройсен кил хушшинчи чĕр-чунсене те ватă сăнартан сăнласа парать? Мĕн каласшăн пулнă автор?

Ыйтусем:
Мĕнле шутлатăр, мĕншĕн автор калава «Вилес кун» ят панă?
Автор калавра мĕнле проблемăсене хускатать?
Мĕнле шутлатăр, меншĕн А. Тарасов хăйен хайлавĕсенче ытларах ватă хĕрарăм, хĕрарăм-анне сăнарне кăмăллать?

Проблемăллă ситуаци: Праски кинеми килте пĕччен пурăнать, ăна йăпатса пурăнаканни те Пиçам кушак çеç. Ачисем ÿссе çитсе тухса кайса пĕтнĕ
Проблема: Ывăлĕсем амăшĕ пирки манса кайнă.
Проблемăна татса памалли çул-йĕрсенчен пĕри: çамрăк ăрăвăн ваттисене хисеплеме вĕренмеллĕ, вĕсене сума сумалла, пулăшмалла.
Гипотезăна çирĕплетни: Кинеми ывăлĕсем час-часах килсе
çÿремеççĕ, кинеми кушакпа çеç йăпанса пуранать, анчах кушакки те ватă. Чĕр-чун ват çынна хĕрхенет, ăна ниçта та пĕччен ямасть.
«Гипотеза» приёмĕ

Пĕтĕмлетÿ
А. Тарасов калавсенче хальхи пурнăçа кăсăклантаракан ыйтусене хускатма тăрăшнă. Çыравçă ватă хĕрарăмсен, хĕрарăмсен-амăшсен сăнарĕсене кăмăллать. Ытларах чухне вĕсем пĕччен тăрса юлнăран (ачисем çĕре кĕнĕ, аякка тухса кайнă, тăван киле манса кайнă, çынлăха çухатнă), чĕр-чунсемпе («Икĕ карчăк»), хурт- кăпшанкăра («Шăрчăк») йăпанаç тупаççĕ, вĕсенче хÿтлĕх шыраççĕ.
Автор калавсенче ытларах философиллĕ шухăша палăртма тăрăшать. Пуринчен ытла геройсен психологизмне уçса пани тĕл пулать.