жасушалық биология бөлімі

Тіршіліктің құрылымдық деңгейлері
Молекулалық деңгей
Жасушалық деңгей
Ұлпалық деңгей
Мүшелік деңгей
Мүшелер жүйесі
Біртұтас ағзалық деңгей
Түр – популяциялық деңгей
Биогеоценоздық деңгей
Биосфералық деңгей

Кез-келген ағза құрылымының жалпы сызбасы:
жасуша – ұлпа—мүше –мүшелер жүйесі -- тұтас ағза (көпжасушалы)

Органоидтар (Органеллалар) — жасуша тіршілігі үшін әртүрлі қызмет атқаратын жасуша цитоплазмасындағы тұрақты құрылымдар.
Ұлпа (ткань) — құрылысы, шығу тегі және атқаратын қызметі атқаратын қызметі бойынша ұқсас жасушалар мен жасушааралық заттар жиынтығы.
Мүше — тұрақты орны, құрылысы бар және белгілі бір қызмет атқаратын ағза бөлігі. Өсімдік пен жануарлар жасушалары ұлпалардан тұрады.
Мүшелер жүйесі — мүшелердің атқаратын қызметі бойынша бірігуі.

Жасуша
Жасуша –тіршіліктің негізгі құрылымдық және қызметтік бірлігі. Барлығы ағзалар жасушалардан тұрады.
Әрбір жасушаға тірі ағзалардың барлығына ортақ мынадай қасиеттер тән:
Көбею, өсу, даму, зат алмасу, тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік, қартаю және т.б

Тарихы
Жасуша ұғымын ең алғаш рет – Роберт Гук 1665 жылы ағаштың тоз қабығын ішкі жағынан зерттеу арқылы, сол жердегі бос ұяшықтарды көріп, оларға «клетка,торша,жасуша»деген атты өзінің «Микрография» атты еңбегінде береді
Жасушаны зерттейтін ғылым – Цитология деп аталады.

Жасушаның маңызды үш құрылымы немесе компоненті : Қабықша(мембрана), Цитоплазма, Ядро

Тірі организмдер жасушасы – ядроның бар немесе жоқ болуына байланысты бөлінеді :
Прокариоттар
Эукариоттар
Прокариоттар – ядросы қалыптаспаған (ядро түзілгенге дейін пайда болған) организмдер. Оларға жатады:
Бактериялар
Көк жасыл балдырлар (цианабактериялар)

Эукариоттар – құрамында ядросы бар ағзалар :
Ядросы және органиодтар жасуша цитоплазмасында орналасады.
Барлық органоидтар белгілі бір қызмет атқарады.
Жануарлар
Саңырауқұлақтар
Өсімдіктер

Барлық жасушалар сыртқы мембрана мен жабылған. Жасуша мембранасы қорғаныш қызметін атқарады.
Бірақ саңырауқұлақтар мен өсімдіктерде және бактерияларда мембранадан басқа сыртында жасуша қабырғасы да болады. Ол жасушаға беріктік қасиет береді және пішінін сақтайды.
Саңырауқұлақтардың жасуша қабырғасы хитиннен, өсімдікте целлюлозадан, ал бактерияларда муреиннен тұрады

Жасуша органоидтары
Цитоплазма – жасушаның ішін толтырып тұратын тұтқыр сұйықтық немесе ішкі ортасы
Ядро – жасушаның тіршілігін басқаратын, көбеюге қатысатын органоид. Цитоплазмадан, 2 қабат мембрана арқылы бөлініп тұрады
Ядроның ішінде хромосомалар мен ядрошық жүзіп жүретін ядро шырыны – кариоплазма деп аталады.

Жасуша органоидтары
Рибосомалар – нәруыз биосинтезін жүзеге асырады
ЭПТ (эндоплазмалық тор) – цитоплазманың ішіндегі мембрана түтікшелері (өзекшелері). Тегіс және бұдр деп екіге бөлінеді
Тегіс ЭПТ (рибосомасы жоқ) майлар мен көмірсуларды синтездейді
Бұдыр ЭПТ – (рибосомалары бар) – күрделі нәруыздар биосинтезін жүзеге асырады.
Барлық ЭПТ Гольджи жиынтығымен бірге заттардың жасушаішілік тасымалына қатысады.

Жасуша органоидтары
Гольджи жиынтығы – заттардың жасушаішілік тасымалын, майлар мен көмірсулардың модификациясы мен синтезін, лизосомалардың түзілуін жүзеге асырады
Лизосомалар немесе асқорыту вакуольдері – асқорыту ферменттеріне толы мембрана көпіршіктері. Олар зиянды немесе қоректік заттарды ыдыратады. Өзін – өзі қорытуды – автолизді жүзеге асырады. Жануарлар мен саңырауқұлақтар да болады.

Жасуша органоидтары
Нағыз вакуоль – тек өсімдіктер мен саңырауқұлақтарда болады.
Бұл жасуша шырынына толы мембрана көпіршігі . Онда зиянды немесе қоректік заттар концентрлі ерітінді түрінде сақталады.
Сонымен қатар вакуольдер өсімдік жасушасында жасушаішілік тургор қысымын сақтайды.

Жасуша органоидтары
Митохондриялар – жасушаның энергетикалық станциясы
Органикалық заттардан (нәруыздар, майлар, көмірсулар) оттек әсерінен су мен көмірққышқыл газы түзіледі, ал бөлінген энергия АТФ түрінде қорға жиналады.

Пластидтер
Тек өсімдік жасушасына тән органоид. Олардың үш типі болады:
Хлоропластарда жасыл пигмент – хлорофилл болады, ол фотосинтез үдерісін жүзеге асырады
Лейкопластар – ақ немесе түссіз пластидтер.
Олар крахмалда – қоректік заттар қорын жинайды.
Хромопластарда қызыл, сары н\е қызыл сары пигменттер болады. Олар қоректік (сәбізде, қызылшада) немесе зиянды (күзгі жапырақтарда) заттарды жинайды. Гүлдердің күлтелеріне ашық түс беріп, жәндіктерді еліктіреді.
Хлоропласт
Хромопласт
Лейкопласт

Жасуша органоидтары
Мембранасыз
Мембраналы
Рибосомалар
Жасуша орталығы
ЭПТ (эндоплазмалық тор)
Гольджи аппараты
Лизосомалар
Вакуольдер
Ядро
Митохондрия
Пластидтер
Бір мембраналы
Қос мембраналы

Әр түрлі ағзалардың жасушалық ерекшеліктері

Өсімдік пен жануарлар ұлпаларының негізгі ерекшеліктері мен қызметтеріне қарай топтастырамыз:
Ұлпа – шығу тегі, құрылысы, атқаратын қызметі ұқсас жасушалар тобы. Жасушалар тобы Ұлпа Мүше Ағза
Ұлпалардың зерттейтін биологияның ғылым саласы – Гистология деп аталады.

Өсімдік ұлпасы 6 – топқа жіктеледі

Түзуші \ меристемалық ұлпа
Бірінші болып пайда болады. Тұқым ұрығының жасушалары осы ұлпадан тұрады.
Барлық ұлпалар мен мүшелерді түзеді.
Түзуші ұлпаның жасушалары ұсақ, қабықшасы өте жұқа және бір-біріне жақын орналасқан.
Оларда хлоропласт болмайды және көптеген ұсақ вакуольдерге ие.
Түріне қарай түзуші ұлпалар сабақтың , тамырдың негізгі және бүйірлік осьтерінің ұштарында, жас жапырақтың негізінде және т.б кездеседі

2. Жабын ұлпа – өсімдік мүшелерінің сыртын қаптап, кеуіп кетуден, сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларынан қорғайды.

Өң \ Эпидермис
Жасушалары тірі, бір-бірімен тығыз жанасқан
Ол- жапырақ, гүлдің, көптеген өсімдік жемісінің , шөптесін өсімдіктің жас өркенінің алғашқы жабынды ұлпасы
Өсімдік сыртындағы түктерді түзеді
Өң – өсімдік мүшелері суды артық мөлшерде буландырудан, зақымдаудан қорғайды.

Жапырақ, жас өркен эпидермистерінде – жарты ай тәрізді, жаңаспалы жасушалары болады (леп тесіктері, устъица аппараты). Олар өсімдікте газ алмасу және су буландыру яғни, транспирация процесін жүзеге асырады. Өсімдік суды қызып кетпеу үшін буландырады.

Тоз
Көп жылдық өсімдіктерде өңнің орнын басатын қабат
Жасушалары басында тірі болғанымен, біртіндеп қабықтары қалыңдап өлі жасушаға айналады
Ауа алмасуға жауап беретін құрылымдар - жасымықшалар деп аталады
Чечевички – Жасымықшалар

Қыртыс
Ең соңынан түзілетін қабат. Тоз қабатының бөлінуінен қалындайды
Ағаш діңдерінде, бұтақтарында, ірі тамырларында қыртыс түзеді

Негізгі ұлпа \ Парнехима
Өсімдіктердің барлық мүшелерінде кездесетін ұлпа. Барлық ұлпалардың ішінде болады.
Жасушалары ірі, негізінен домалақ пішінде, қабықшасы жұқа, жасушааралық кеңістіктері кең

Фотосинтездеуші ұлпа
Бұл жапырақтың жасыл жұмсағы, жас өскін және т.б кездеседі
Олар бағаналы және борпылдақ жасушалар деп бөлінеді
Жасушаларында хлоропласттары көп ұлпа
Фотосинтез процесіне қатысып, бейорганикалық заттардан (жарық, су, СО, мин.тұз) органикалық заттар (көмірсу) түзіп, атмосфераға О2 бөледі

Ауа жинаушы ұлпа \ Аэронхима
Жасуша аралық кеңістіктері ауамен толтырып тұрады. Су және батпақты жерлерде өсетін өсімдіктерде жақсы дамыған (суда қалқуын жеңілдетеді). Мысалы : тұңғиықта

Су жинаушы ұлпа
Етженді жапырақтарында агава, алоэ, бозкілем немесе сабақтарында кактустар, кейбір сүттігендер ылғал жинайтын суккуленттер

Жасушалары өте ірі. Жасушалары қоректік заттарды қорға жинайды . Мысалы: әртүрлі жемістер, тұқымдар, ағаштың өзегі, тұқымдарда т.б болады.
Қор жинаушы ұлпа

Тірек / механикалық ұлпасы
Өсімдікке беріктік қасиет береді
Оның жасушалары тірі ( қабық талшығы) немесе өлі (сүрек талшығы) болуы мүмкін
Олар әрқашан берік және қатты жасушалық қабырғаға ие
Ешқашан құрамында хлоропласт болмайды.

Өткізгіш ұлпа \ өткізгіш жүйке шоқтары
Қоректік заттрады өсімдіктің бір мүшесінен екіншісіне өткізеді. Күрделі ұлпалар
Екі түрі бар:
№1 Флоэма бойымен – жапырақта түзілген органикалық заттар тамырға қарай және өсімдіктің басқа бөліктеріне қарай 2 бағытта жылжиды
№2 Ксилема арқылы су және еріген минералды тұздар тамырдан өсімдіктің жоғарғы бөлігіне қарай 1 бағытта тасымалданады

Бөліп шығарушы ұлпа
Жасуша қабықшасы тірі және жұқа күйінде ұзақ сақталады. Оларда түрлі заттар түзіледі
Бөлінген иісті және тәтті заттар тозаңдандыратын жәндіктерді өзіне еліктіреді, ал эфир майлары парфюмерияда қолданылады

Бөліп шығарушы ұлпа
Заттарды ішке бөліп шығарушы ұлпалар
Шайыр жолы
Эфир майы өзегі
Сүт жолдары
Заттарды сыртқа бөліп шығарушы ұлпалар
Домалақ басты түктер (пеларгония)
Жабысқақ (безді) қабыршақтар ( мандарин)
Шірнеліктер (гүл шірнесі)

Жануарларда ұлпаның 4 – түрі болады:

Эпителий ұлпасы
Жасушалары бір-бірімен тығыз байланысқан . Олар теріде , мүшелердің ішкі қабырғаларында қорғаныш қабатын түзеді.
Тербелмелі кірпікшелі
Сезімтал
Жабынды
Безді

Дәнекер ұлпасы
Ерекшелігі : жасушаларында жасушааралық заттар көп болады.
Тіректік, беріктік қасиет беріп, оттек пен қоректік заттарды тасымалдайды. Оларға : лимфа, қан, шеміршек, буын, сүйек жатады.
Шеміршекті
Сүйекті
Борпылдақ талшықты
Тығыз талшықты
Сұйық (қан, лимфа)

Бұлшық ет ұлпасы
Жасушалары – миоциттер деп аталады.
Ішкі мүшелердің қызметі мен организмнің кеңістікте қозғалуын қамтамасыз ететін дене бұлшықеттерін түзеді
Біріңғай салалы
Көлденен жолақты
Іші қуыс мүшелердің , ірі қан тамырлар, асқазан, асқазан жүйесіндегі ішектің, қуықтың және т.б жиырылуы
Дене және оның бөлімдерінің қимыл қозғалысы.
Қаңқа және жүрек бұлшықетттері жатады

Жүйке ұлпасы
Нейрондардан тұрады. Олар ми мен жұлынның қызметін қамтамасыз етеді
Нейрондар
Нейроглия
Дене
Дендриттер (сұр зат)
Аксон (ақ зат)
Қосалқы (қосымша) жасушалар
Тірек
Қоректік
Қорғаныш ( жүйке клеткаларын қорғайды