2. Үндестік заңы

Әлеуметтік гуманитарлық пәндер және арт менеджмент кафедрасы
ф.ғ.к. доцент
Жұмашева Гүлжан Кенжеғалиқызы

ҮНДЕСТІК ЗАҢЫ
(сингормонизм)

Сабақ мақсаты
жігітДДдд
1.Тақырыпты меңгеруде жаңа лексикамен танысу;
2.Үндестік заңының түрлері мен ережелерін меңгеру;
3.Орфоэпиялық, орфографиялық ережелерді білу.

Қазақ тілі барлық түркі тілдерінің ішінде өзінің жалғамалылық қасиетімен ерекшеленеді. Мұнда грамматикалық түрленулер түбірге түрлі мағыналы косымшалар үндестік заңы арқылы жалғанады.
Үндестік дегеніміз –дыбыстардың бір бірімен үйлесімділікте (гормония)қолданылуы.
Тіл білімінде сингормонизм заңы деп аталады.
ҮНДЕСТІК ЗАҢЫ
Мысалы:
«Не ек-се-ң, соны ор-а-сың» деген сөйлемде, ек сөзінің түбірі жіңішке, сондықтан қосылатын қосымшада жіңішке болады, ал ор сөзі жуан, сондықтан қосылатын қосымша да жуан болады.

ҮНДЕСТІК ЗАҢЫ 2-ге БӨЛІНЕДІ:
Буын үндестігі
Дыбыс үндестігі
Түбір мен қосымшаның,
сөз бен сөздің арасындағы
дауыссыз дыбыстарың
бір-біріне әсер етуі дыбыс үндестігі деп аталады.
Дыбыс үндестігі әсіресе дауыссыз дыбыстар арасында орындалады.
Сөз ішіндегі дауысты дыбыстардың бірыңғай жуан не жіңішке болып үндесуі.Сөздің жуан жіңішкелігіне қарай жалғанатын буындар да жуан, жіңішке болып жал-
ғанады.
Буынды дауысты дыбыстар құрайды.
Қазақ тілінде 12 дауысты дыбыс:
4 жуан - А О Ұ Ы
8 жіңішке – Ә Ө Ү І Е И Э У

Буын үндестігі
Зауыт+тар+ға арнайы тазарт+қыш қондырғы+лар орнат+ыл+а+ды.
Автокөлік+тер+ден шығатын
түтін+нің жолына сүз+гі қойылады.
Мысалы:

Дыбыс үндестігі қатар келген екі дыбыстың бір –біріне ықпал етіп үндесуі, яғни ассимиляция деп те аталады.
Асимилляция – латын тілінің аssimilato «ұқсату» деген мағынаны білдіретін сөзінен шыққан термин.
Дыбыс үндестігі үшке бөлінеді:
1) ілгерінді ықпал;
2) кейінді ықпал;
3) тоғыспалы ықпал.
Дыбыс үндестігі

Мысалы:
«Нееексең, деген тіркесте, ек сөзі қатаң к дбысына аяқталып тұр, сондықтан қосылатын қосымшада қатаң с дыбысынан басталады.
Табиғат+ты қорғау – ұқыптылық+тан басталады
Дыбыс үндестігіне мысал

жігітДДддп
Шшопоп
Дыбыстардың бір-біріне әсер ету салдарынан болатын өзгерістер жазылуда ескерілмейді.
Мысалы:
Жазылуы Айтылуы
Ақ лақ Ағ лақ
Ботакөз Ботагөз
Көзқарас Көзғарас
Жүсіпбек Жүсіппек

ЖАТТЫҒУ
Адам+ның табиғат+сыз күні жоқ,
Табиғат+тың оны айт+ар тіл+і жоқ.
Ағаш жапырағ+ымен, жер топырағ+ымен көрікті.
(мен қосымшасы үндестік заңына бағынбайды)
Ағаш+тың жемісін жеймін десең, түб+іне балта шап+па.
Әрбір ағаш+ты, әрбір бұлақ+ты сақтау,
қамқор болу – адамзат+тың басты міндеті+нің бірі.