Кәсіпкерлік

Шаруашылық жүргізуші субъектілер бұл – экономикалық агенттер, экономикалық бірлестіктер (ұлттық шоттар жүйесінде – институционалдық бірліктер), олар өзінің атынан активтерге қожалық ете алады, міндеттемелер қабылдай алады, талаптар қояды, басқа бірліктермен экономикалық қызмет пен операцияларды жүзеге асырады.

Қызметтің материалдық сферасының шаруашылық жүргізуші субъектілері бүкіл қоғамның тіршілік әрекетінің негізі болып табылатын материалдық өнімдер мен игіліктерді жасайды. Бұл сферада жасалған өнімнің бір бөлігі оның салалары ішінде (өндірістік тұтынудың өнімдері) тұтынылады, басқа бөлігі түпкілікті тұтынуға, соның ішінде өндірістік емес сфераға да бағытталады.
Қызметтер көрсету сферасы қызметінің нәтижелері қызметтердің нысанын қабылдайды, қызметтерді жасау үдерісі, әдеттегідей, олардың тұтыну үдерісімен тоқайласады, яғни олар қордалауға, сақтауға жатпайды.

КӘСІПКЕРЛІКТІҢ ҰЙЫМДАСТЫРУ-ҚҰҚЫКТЫҚ ФОРМАЛАРЫ:
Жеке-дара кәсіпкерлік – бұл бір адамның иелігіндегі іс. Оның келесі артықшылықтары бар:
әрбір меншік иесі кәсіпорынның барлық табысына иелік етеді;
меншік иелері өз-өзіне билік етеді және кез-келген өзгерістер еңгізуге құқылы;
заңдар жеке иелерге ең төменгі шектеулер қояды.
Жеке-дара кәсіпкерліктің кемшіліктері:
толық мүліктік жауапкершілік;
капитал көлемінің шектеулігі.

2. СЕРІКТЕСТІК ДЕГЕНІМІЗ - КӘСІПОРЫННЫҢ ЕКІ НЕМЕСЕ БІРНЕШЕ ИЕЛЕНУШІЛЕРДІҢ БОЛУЫ.
ОНЫҢ АРТЫҚШЫЛЫКТАРЫ:
а) серіктестердің бірігуі қосымша қаржыны тартуға мүмкіндік береді;
б) әр серіктес бұл іске өзінің жаңа шығармашылық идеяларын немесе талантын еңдіреді;
в) серіктестік салыстырмалы түрде оңай ұйымдастырылады және оған ерекше салық салынбайды.

КЕМШІЛІКТЕРІ:
көп жағдайда серіктестердің барлығы шектелмеген мүліктік жауапкершілікте болады;
егер серіктестердің біреуі істен шығатын болса, онда серіктестік өзінің жұмысын ресми тоқтатады. Өз қызметін әрі қарай жалғастыру үшін серіктестік жаңа келісім жасауы тиіс;
серіктестіктің өзіне тартатын капитал көлемінің шектеулігі;
серіктестердің фирманы басқарудағы көзқарастарының сәйкес келмеуінің салдарынан фирманың өміріне қауіп төнуі мүмкін.

СЕРІКТЕСТІКТІҢ ТҮРЛЕРІ:
толық серіктестік – ол барлық мүшелерінің толық мүліктік жауапкершілігімен ерекшеленеді;
жауапкершілігі шектеулі серіктестік;
аралас (коммандиттік) серіктестік.

АКЦИОНЕРЛІК КОҒАМ, НЕМЕСЕ КОРПОРАЦИЯ, – БҰЛ ӨЗІНІҢ ӘР ТҮРЛІ ТАУАРЛАРДЫ ӨНДІРУ МЕН ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУДІ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ ҮШІН ЖЕКЕ ЖӘНЕ ЗАҢДЫ ТҰЛҒАЛАРДЫҢ ҚАРАЖАТТАРЫН ТАРТУ МАҚСАТЫНДА
АКЦИЯЛАРДЫ ШЫҒАРУҒА НЕГІЗДЕЛГЕН КӘСІПОРЫН.
АҚ кемшіліктері:
а)құрудың күрделілігі және қымбаттылығы;
б)ерекше салықтарды төлеу қажеттілігі;
в)ашық акционерлік қоғам коммерциялы кұпияны сақтай алмайды.
АҚ артыкшылықтары:
а)мүшелерді біріктірудің ұйымдық-корпоративтік сипаты;
б)шектеулі жауапкершілік;
в)операцияларды жүзеге асырудың қарапайымдылығы;
г)өмір сүруінің шексіздігі.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АЗАМАТТЫҚ КОДЕКСІНДЕГІ БАПТАР:
34 бап.
Коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлға мемлекеттiк кәсiпорын, шаруашылық серiктестiк, акционерлiк қоғам, өндiрiстiк кооператив нысандарында ғана құрылуы мүмкiн.

58 БАП.
Жарғылық капиталы құрылтайшылардың () үлесiне (салымдарына) бөлiнген коммерциялық ұйым шаруашылық серiктестiк деп танылады. Құрылтайшылардың (қатысушылардың) салымдары есебiнен құрылған, сондай-ақ шаруашылық серiктестiк өз қызметi үрдiсiнде өндiрген және алған мүлiк меншiк құқығы бойынша серiктестiкке тиесiлi болады.
ШАРУАШЫЛЫҚ СЕРIКТЕСТIКТЕР ТОЛЫҚ СЕРIКТЕСТIК, СЕНIМ СЕРIКТЕСТIГI, ЖАУАПКЕРШIЛIГI ШЕКТЕУЛI СЕРIКТЕСТIК, ҚОСЫМША ЖАУАПКЕРШIЛIГI БАР СЕРIКТЕСТIК НЫСАНДАРЫНДА ҚҰРЫЛУЫ МҮМКIН.
1ҚАТЫСУШЫЛАРДЫҢ

72 бап.
Серiктестiктiң мiндеттемелерi бойынша өзiнiң бүкiл мүлкiмен (толық серiктерiмен) қосымша жауап беретiн бiр немесе одан да көп қатысушылармен қатар, серiктестiктiң (салымшылардың) мүлкiне өздерi салған салымдардың жиынтығымен шектелетiн бiр немесе одан көп қатысушыларды да енгiзетiн және серiктестiктiң кәсiпкерлiк қызметтi жүзеге асыруға қатыспайтын серiктестiк сенiм серiктестiгi деп танылады.
77 бап.
Бiр немесе бiрнеше адам құрған, жарғылық капиталы құрылтай құжаттарымен белгiленген мөлшерде үлеске бөлiнген серiктестiк жауапкершiлiгi шектеулi серiктестiк деп танылады; жауапкершiлiгi шектеулi серiктестiкке қатысушылар оның мiндеттемелерi бойынша жауап бермейдi және серiктестiктiң қызметiне байланысты залалдарға өздерiнiң қосқан салымдарының құны шегiнде тәуекел етедi.

85 БАП.
ӨЗIНIҢ ҚЫЗМЕТIН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ ҮШIН ҚАРАЖАТ ТАРТУ МАҚСАТЫНДА АКЦИЯЛАР ШЫҒАРАТЫН ЗАҢДЫ ТҰЛҒА АКЦИОНЕРЛIК ҚОҒАМ БОЛЫП ТАНЫЛАДЫ.

96 бап.
Азаматтардың бiрлескен кәсiпкерлiк қызмет үшiн мүшелiк негiзде олардың өз еңбегiмен қатысуына және өндiрiстiк кооператив мүшелерiнiң мүлiктiк жарналарын бiрiктiруiне негiзделген ерiктi бiрлестiгi өндiрiстiк кооператив деп танылады.

КӘСІПКЕРЛІКТІҢ ТҮРЛЕРІ, НЫСАНДАРЫ МЕН ЖІКТЕЛУІ.
Кәсіпкерлік түрлері:
Атқаратын қызметіне қарай былай бөлінеді:
өндірістік,
коммерциялық,
қаржылық
консультациялық.

КӘСІПКЕРЛІКТІҢ ҰЖЫМДЫҚ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ФОРМАЛАРЫ
Концерн – көпсалалы акционерлік қоғам, әр түрлі компаниялардың бақылау пакеттерін сатып алады.
Ассоциация – экономикалық дербес кәсіпорындардың ерікті бірлестігі. Маманданған кәсіпорынның негізгі мақсаты ғылыми-техникалық, өндірістік, экономикалық және әлеуметтік міндеттерді бірігіп шешу.
Консурциум – бұл ірі қаржы операцияларын істеу үшін біріккен кәсіпкерлердің бірлестігі.
Синдикат – бір саланың кәсіпкерлерін тауар сатуға біріктіру.
Картель – тауар, қызмет көрсету бағасы, нарық аудандарын бөлу, өндіріс мөлшері жөнінде келісім.
Қаржы — өнеркәсіп тобы – банк, сақтандыру және сауда капиталының бірлестігі.
Унитарлы кәсіпорын – коммерциялық мекеме, меншіктік құқығы жоқ. Унитарлық кәсіпорынның мүліктері бөлінбейді. Унитарлық кәсіпорын тек мемлекеттік немесе муниципалдық болады. Унитарлы кәсіпорын федералдық қазына кәсіпорны болып есептеледі.

ФРАНЧАЙЗИНГ ЖӘНЕ КӘСІПКЕРЛІК.
Франчайзинг , франшизинг (ағылш. franchіse — жеңілдік; ағылш. franchіsіng — артықшылық) — ұсақ және ірі кәсіпкерліктің аралас нысаны‚ ірі компанияның (франчайзердің) өзінің фирмалық таңбасы мен тауар өндіруге (қызмет көрсетуге) лицензиясын (франшизаны) біреуге (франчайзиге), әдетте белгілі бір кезеңге және шектеулі аумақта беруі.

ФРАНЧАЙЗИНГТІК ҚАТЫНАСТЫҢ 3 ТИПІ БАР:
1. Франчайзер - өнім өндіруші немесе қызмет көрсетуші фирма, өзінің өнім өндіру немесе қызмет көрсету құқығын франчайзиға береді.
2. Франчайзер – негізгі өнім өндіруші, өз өнімінің көтерме сату құқығын франчайзиға береді.
3. Франчайзер – көтерме сатушы, тауарды бөлшек сату құқығын франчайзи фирмасына береді.

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ФРАНЧАЙЗИНГ ҰСТАНАТЫН ФАКТОРЛАРҒА ШЕТЕЛГЕ ШЫҒУМЕН БАЙЛАНЫСТЫ ШЫҒЫНДАР ЖАТАДЫ. БҰЛ ЖЕРДЕ ФРАНЧАЙЗЕР ӘРИНЕ НАРЫҚТЫҚ СТРСТЕГИЯСЫН ӨЗГЕРТУДІ ҚАЖЕТ ЕТПЕЙТІН ЖӘНЕ ТАБЫС ТАБУ ДЕҢГЕЙІ БҰРЫНҒЫДАЙ БОЛАТЫН ЕЛДЕРДІ ТАБУҒА ҰМТЫЛАДЫ.
ИНТЕРНАЦИОНАЛДЫҚ ФРАНЧАЙЗИНГТІҢ ДАМУЫН ТОҚТАТАТЫН ФАКТОРЛАРҒА, ШЫҒЫНДАРДАН БАСҚА КӨБІНЕСЕ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ МЕНЕДЖМЕНТТЕГІ ТӘЖІРИБЕНІҢ ЖЕТКІЛІКІЗДІГІ ЖӘНЕ БАСҚА МЕМЛЕКЕТТЕР ТАРАПЫНАН БЕЛГІЛЕНГЕН ЗАҢДЫ ТОСҚАУЫЛДАР ЖАТАДЫ.

ҚАЗАҚСТАНДЫҚ КӘСІПКЕРЛЕР ҮШІН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ФРАНЧАЙЗИНГ ЕҢ АЛДЫМЕН БІРІККЕН КӘСІПОРЫН, ЛИЦЕНЗИЯ САТЫП АЛУ, ТІКЕЛЕЙ ИНВЕСТИЦИЯ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТТІК ДЕҢГЕЙДІГІ КЕЛІСІМ ТҮРІНДЕ БОЛУЫ