№1 -3 . Кәсіби қазақ тілі. 13.09.2022

“Кәсіби қазақ тілі” – нормаға түскен әдеби тілді, іскерлік және кәсіби қарым-қатынастың түрлерін, ғылыми стильдің жанрлық ерекшеліктерін оқытатын негізгі пән
№1 тәжірибелік сабақ. Кәсіби лексика. Терминдік норма. Кәсіби қазақ тіліндегі «Бағдарламашы», «Менеджмент» мамандығының негізгі категориялы-түсіндірмелі аппараты
Пәннің зерттеу объектісі. Кәсіби әрекет сферасы

Кәсіби тіл – белгілі бір мамандық, не кәсіп саласы шеңберінде жиі қолданылатын тілдік құрылымдар жиынтығы. Кәсіби тіл – өз саласына сай терминологиясы, кәсіби-ғылыми ұғымдық аппараты бар, сөз қолданысы мен тіркесуінде қалыптасқан нормалары бар тіл болып табылады.
Кәсіби тіл – белгілі бір мамандық, не кәсіп саласы шеңберінде жиі қолданылатын тілдік құрылымдар жиынтығы. Кәсіби тіл – өз саласына сай терминологиясы, кәсіби-ғылыми ұғымдық аппараты бар, сөз қолданысы мен тіркесуінде қалыптасқан нормалары бар тіл болып табылады.

қазақ тілін кәсіби деңгейде меңгеру. Бұл пәнді аяқтаған тіл үйренушіге қойылатын талаптар:
- мемлекеттік тілде таратылатын мол ақпараттардан өзіне, өз мамандығына қажеттісін таңдап алып, оны коммуникативті-функционалдық бағытта қолдана білуі керек;
- мемлекеттік тілде өзіндік көзқарасын таныта білу, оны дәлелдеп, қорғай білуі;
- өзінің алған білімі мен білік-дағдыларын, қазақ тіліндегі сөздік қорын, терминологияны үнемі дамытып отыруы;
- мемлекеттік тілде өз мамандығы аясында шешен сөйлеуге дағдылануы;
- кез келген жағдайда өз бетінше шешім қабылдай білуі;
- проблеманы танып, оны шешудің жолдарын айқындау, оны мемлекеттік тілде көркем жеткізе білуі керек және т.б.
«Кәсіби қазақ тілінің» мақсаты

Кәсіби тіл және оның құрамы
Кәсіби терминология - ғылыми стильдің негізгі белгісі. Термин - әлем бейнесінің ғылыми саладағы негізгі ұғымдық бірлігі және тілдің ғылыми стилінің негізгі лексикалық бөлігі. Жаратылыстану- техникалық және қоғамдық-гуманитарлық бағыттардың ғылыми терминологиясы. Тар шеңберлі мамандықтардың салалық терминдері. Термин жасалуының сөзжасамдық ерекшеліктері:
атаулардың сөзжасамдық тұлғалар арқылы жасалу жүйесі;
интернационалдық түбірлер мен қазақ тілі жұрнақтары;
атаулық тіркестер жәе лексикалану үдерісі т.б.

Бүгінгі таңда жоғары оқу орындарының алдында бәсекеге қабілетті, білікті, білімді мамандарды даярлау талабы бірінші кезекте тұр. Мемлекеттік тілді білу, оны өз қызмет әрекетіне қарай қолдана білу құзыреті болашақ маманға қойылар талаптардың бірі болмақ. Осы мақсатта бүгінде көптеген игі шаралар атқарылуда. Тілді меңгерту қазақ тілін мамандықпен байланыстыра үйретуге көп көңіл бөлінуде. Жоғары оқу орындарының өзге тілді дәрісханаларына қазақ тілін мамандыққа қатысты үйрету, негізінен, қарым-қатынастық (коммуникативті) тұрғыда меңгеріледі. Кәсіби қазақ тілін мамандыққа қатысты оқытудың басты мақсаты – студенттерді қазақша сөйлеуге үйретіп қана қоймай, ұлттық техникалық ғылымның дамуына тікелей үлестерін қосып, кәсіби бағытта жұмыс жасауларына және болашақ мамандардың жеке тұлға ретінде жетілуіне, ішкі-жан дүниелерінің дамуына ықпал жасау, сондай-ақ тікелей мамандыққа қатысты лексиканы игеру бағытында терминдермен жұмыс істеуі болып табылады. Ең басты мәселе ол терминдерді қазақ тілінде пайдалануы.

Кәсіби қазақ тілі сабақтарында терминдерді оқытудағы басты мақсат-болашақ маман қазақ тілімен қатар мамандыққа, кәсіпке байланысты атау сөздерді үйреніп, сөздік қорын байытады, терминдердің түсініктемесіне мән береді және оны келешекте қызмет барысында қолдану-олардың өз саласын жетік меңгерген маман болуына септігін тигізеді.
Өйткені XVIII ғасырда өмір сүрген шведтің табиғат зерттеушісі Карл Линнейдің: «Егер сен сөздерді, тілді білмесең, заттарды зерттеуің де мүмкін емес» деген пікірі бар. Сөзді зерттеу, оның мағынасын, мәнін аша отырып, түпкі төркінін тапжылмай тану оңай емес.
Тіл үйренушілердің қазақ тілінен алған білімін ұмытып қалмауына жол бермеу керек, Өйткені кез келген тілді күнделікті қолданбаса, ұмытылатындығы даусыз.

СӨЗДІК:
Құзырет-компетенция
игі шаралар-мероприятия
ішкі-жан дүниелерінің дамуына ықпал жасау- внести - вклад в развитие духовного мира
сөздік қорын байыту-обогощение словарного запаса
жетік меңгерген маман- со знанием специалиста
мағынасын, мәнін аша отырып - раскрывая содержание и значение
тапжылтпай тану оңай емес - не легко признать

ТАПСЫРМА:
1.Мәтін бойынша 5 сұрақ құрастырыңыз.
2. Берілген сөз тіркестері мен сөздермен сөйлемдер құрастырыңыз.
бәсекеге қабілетті, білікті маман, білімді маман, тілді меңгеру, кәсіби бағыт, кәсіпке байланысты, еңбек жолы.

2-апта
Тақырып: Мамандық тілі. Грамматика: Стиль. Ғылыми стиль
Мамандық тілі-коммуникация саласында шектеулі мамандықта қолданылатын барлық тілдік құралдардың жиынтығы. Мақсаты - белгілі бір салада жұмыс істейтін адамдардың өзара түсіністігін қамтамасыз ету. Кәсіби қарым-қатынас саласының тілі жазбаша немесе ауызша сөйлеу тілі болады. Арнайы тілдің функциялары:
1) шындықты көрсету және білімді сақтау (эпистемиялық функция);
2) жаңа білім алу (когнитивтік функция);
3) арнайы ақпаратты беру (коммуникативтік функция)
Кәсіби тілдің моделі: техника саласындағы кәсіби тілдер: ғылым тілі
(теория тілі, арнайы терминология), өндіріс тілі (цех тілі, кәсіби ауызекі тіл, жеке өндірістік тіл);

- медициналық кәсіби тіл үшін: ғылыми тіл, кәсіби ауызекі тіл, оқулықтар тілі, практика тілі немесе клиника тілі;
Кәсіби тілдің үш негізгі қабаты:
1. Ғылыми тіл;
2.Кәсіби сөйлеу тілі (цех тілі, өндірістік тіл, зертханалық жаргон), ол осы салада жұмыс істейтін адамдардың күнделікті қарым-қатынасына қызмет етеді;
3.Үлестіру тілі (сатушылардың тілі, саудагерлердің тілі, үгіт тілі, жарнама тілі).

ТАПСЫРМА:
1. Сұрақтарға толық жауап беріңіз.
1. Мамандық тілі дегенді қалай түсінесіз?
2. Арнайы тілдің функциялары қандай?
3. Кәсіби тілдің қандай негізгі қабаттарын білесіз?
4. Кәсіби сөйлеу мәдениеті нені қамтиды?
5. Кәсіби қызметте заманауи маманға қандай мінез-құлықтар қажет?
6. Әр маманның бойында қандай коммуникативтік қасиеттер болу керек?

Тақырып: Термин. Терминология ғылымы
Терминология - белгілі бір білім саласында қолданылатын терминдердің жиынтығы. Термин - (лат. terminus-шек, шекара) - ғылым, техника, өнер және т.б. саланың белгілі бір ұғымының атауы болып табылатын сөз немесе сөз тіркесі. Терминдердің басқа сөздерден айырмашылығы, олар бірмағыналы, қысқа болады, эмоциялылық және экспрессия жоқ, стилистикалық бейтарап. Кейбір терминдер өзінің ерекше сипатын жоғалтып, әр түрлі сөйлеу стилінде кеңінен қолданылады. Терминология білімнің белгілі бір саласы терминдерінің жиынтығы ретінде кез келген тілде кәсіби қызметпен тығыз байланысты.

Адам қызметінің белгілі бір саласында жұмыс істейтін маман терминологияны меңгермей, өз мүмкіндіктерін толыққанды іске асыра алмайды. Терминдердің арасында термин-синонимдер де кездеседі, мысалы, пневмония-өкпенің қабынуы, грамматикалық модель - грамматикалық құрылым, дисфазия - афазия. Терминологияда пәнаралық терминологиялық омонимия таралған. Бір термин осы тілдің түрлі терминологиясына кіре алады. Мысалы, реакция термині химия, саясат, физиологияда кездеседі.

Терминологиялық лексика екі топқа бөлінеді: тарсалалық және жалпы ғылыми терминдер. Тарсалалық терминдер жекелеген ғылым шеңберінде ғана кездеседі: математика, физика, химия, информатика және т. б. Тарсалалық терминдер ерекше функционалдық оқшаулығымен сипатталады, көбінесе мамандарға ғана белгілі. Олардың басқа стильдерде қолданылуы шектеулі. Жалпы ғылыми терминдер ғылымның әртүрлі салаларында кездеседі, олар барлық адамдарға түсінікті, оларды жалпыға түсінікті деп аталады. Термин тек бір терминологияның құрамына кіруі мүмкін, және де әр түрлі терминологияларға, мысалы, операция — медицинада, қаржы саласында, әскери істе кіруі мүмкін. Қазіргі жағдайда терминге қойылатын маңызды талап оның халықаралық сипаты, халықаралық стандарттарға сәйкестігі болып табылады.

Сөздік
терминдердің жиынтығы – совокупность терминов
ұғым - понятие
айырмашылық - отличие
бірмағыналы – однозначны
бейтарап – нейтральный
кәсіби қызмет – профессиональная деятельность
функционалдық оқшаулығымен – функциональной обособленностью
толыққанды –полноценно
пәнаралық - междисциплинарный
тарсалалық – узкоспециальный
жалпы ғылыми - общенаучный
жалпыға түсінікті – общепонятный

ТАПСЫРМА:
1. Сұрақтарға жауап беріңіз.
1. Термин, терминология сөздеріне анықтама беріңіз
2. Терминдердің басқа сөздерден ең басты айырмашылықтары қандай?
3. Тарсалалық және жалпы ғылыми терминдердің айырмашылығы неде? (4-5 мысал келтіріңіз ).
Ескерту: Мысалдарды өз мамандығыңызға қатысты алыңыз.
2. Өз мамандығыңызға қатысты 10 термин жазып, қай тілден енгенін және анықтамасын жазыңыз. Сөйлемдер құрастырыңыз,(5 сөйлем).

АҚПАРАТТЫҚ ТЕРМИНОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ. СӨЗДІҢ
ДӘЛДІГІ. ІСКЕРЛІК ӘЛЕМІ.
Сабақтың мақсаты. Терминология ғылымы туралы мәлімет беру. Тұрмыстық қарым-қатынаста әдеби тілдің нормаларын сақтап, сөйлеу мәдениетін жетілдіруге, ой бөлісе отырып, ой – пікір, сөз еркіндігіне баулу , кәсіби қатысымдық құзыреттілігін дамыту.