Гидросфера

Су – бұл әлемдегі өте ерекше зат.
Жер шарының барлық бөліктерінде таралған.
Күн жүйесіндегі планеталардың арасында су біркелкі таралмаған.
Венера
Венерада су өте аз
және олар
газ күйінде таралған.
Марс
Марста азғана
судың барлығын
мұздар алып жатыр
Жер.
Тек Жерде ғана су
мол таралған

Табиғаттағы су айналымы
Жер шарының дамуында су өте үлкен маңызға ие.
Жер шарындағы барлық құбылыстар судың қатысуымен болады.
Су өте тығыз және табиғатта үлкен ролге ие.
Су айналымы – жер шарындағы үздіксіз жүріп
отыратын процесс.

Су - табиғаттың нағыз ғажабы.
Судың молекулалы құрылымы
Ол сутегінің екі атомынан және
оттегіің бір атомынан тұрады.
Су қатты күйде
Су сұйық күйде.
Газ тәрізді су

Әлемдік мұхиттың бөліктері
Әлемдік мұхит:
- мұхиттар
- теңіздер
- шығанақтар - бұғаздар

Теңіз – өзінің суының қасиеттерімен, тірі организдерімен
және ағыстарымен ерекшеленетін әлемдік мұхиттың бір бөлігі
Жерорта теңізі
Атлант мұхиты
АФРИКА
ЕВРОПА
Картадан табыңыз:
Қара теңіз,
Қызыл теңіз,
Кариб теңізі,
Сары теңіз.

Шығанақ – құрлыққа еніп жатқан, бірақ мұхитпен еркін байланыса алатын дж.мұхиттың (теңіз) бөлігі.
Картадан табыңыз: Бискай,
Бенгаль, Мексика шығанағы
Мексика шығанағы
Атлант мұхиты
ОҢТҮСТІК
АМЕРИКА
СОЛТҮСТІК АМЕРИКА
Тынық мұхиты

Бұғаз – екі жағынан құрлықтық немесе аралдық шекаралармен шектелген, салыстырмалы түрде кең емес болып келетін мұхит бөлігі
Жерорта теңізі
Атлант мұхиты
Гибралтар бұғазы
АФРИКА
ЕВРОПА
Бұғаздар:
Дрейк,
Магеллан,
Беринг.
(Картадан табыңыз).

Мұхиттағы құрлықтар
аралдар
Түбектер
архипелагтар
Мадагаскар аралы
Шри-Ланка аралы
Сомали түбегі
Үндістан түбегі

Құрлық пен мұхиттың арақатынасы
құрлық
су

Әлемдік мұхит деп -Жер шарындағы барлық мұхиттарды қосып айтады
Тынық мұхиты
Атлант мұхиты
Үнді мұхиты
Солтүстік Мұзды мұхиты

Жер шарындағы ең терең нүкте – Тынық мұхиттағы Мариан шұңғымасы (11022м). ХХ 50-ші жылдары «Витязь» зерттеу экспедициясымен табылған.
Тынық мұхитындағы ең терең нүкте – Мариана шұңғымасы (11022 м)

Атлант мұхитындағы ең терең нүкте – Пуэрто-Рико шұңғымасы (8742 м)

Үнді мұхитындағы ең терең нүкте – Ява шұңғымасы (7729 м)

Солтүстік Мұхды мұхиттағы ең терең нүкте – Гренланд теңізінде– 5527 м

Дж.мұхиттың орташа тереңдігі - 3700 м.
Ең терең нүктесі – Мариана шұңғымасында - 11022 м.
Орташа тұздылығы - 35 промилле.
Мұхиттағы қату температурасы тұщы сумен салыстырғанда 1-2 градусқа төмен.
Толқындардың орташа биіктігі - 4-6 метр.
Әлемдік мұхиттың көрсеткіштері
Тынық мұхит
Атлант мұхиты
Үнді мұхиты
Солтүстік Мұзды мұхиты
орташа
мах

Әлемдік мұхит планетаның 71% құрайды
«Әлемдік мұхит» терминін ғылымға геогаф ғалым Ю.М. Шокальский (1856-1940) енгізген.
Тынық мұхит
Атлант мұхиты
Үнді мұхиты
Солтүстік Мұзды мұхит

Дүниежүзілік мұхит суының қозғалысы:
Дж.су айналымы
Мұхиттық ағыстар
Толқындар

Дж.су айналымы

Атмосферадағы ауа массаларының қозғалысы
Тұрақты желдер
Жер өз күшімен айналғандағы ауытқу күші
Мұхит түбінің бедері
Ағыс дегеніміз – мұхит суының көлденең бағыттағы қозғалысы
Ағыстардың пайда болуының себептері

Ағыстардың ашылу тарихы
Алғаш рет солтүстіктен экваторға қарай бағытталған ағысты Христофор Колумб анықтаған. Ол Солтүстік Пасссат ағысын ашты.
1513 жылы испандықтар ГОЛЬФСТРИМ ағысын ашыты.
XVII ғасырдың ортасында ағыстардың картасы пайда болды.

Ағыс түрлері
Жылы
Суық
Ағыстың температурасы қоршаған ортадағы судың темпратурасынан біршама жоғары
Ағыстың температурасы қоршаған ортадағы судың температурасынан біршама төмен

Атлант мұхиттының солтүстігі
Гольфстрим
Солтүстік Атлант
Канар
Солтүстік пассат

Оңтүстік пассат
Бразилия
Батыс Желдер ағысы
Бенгель

Ағыстар айналма қозғалыс жасайды
Солтүстік жарты шарда
Сағат тілі бағытымен
Оңтүстік жарты шарда
Сағат тіліне қарама-қарсы бағытта
экватор
экватор

Тынық мұхитының ағыстары
Куросио
Калифорния
Шығыс Австралиялық
Перуан
Солтүстік Тынық мұхиттық
Солтүстік пассат
Батыс Желдер ағысы
Оңтүстік пассат

Гольфстрим және Перуан ағыстарының физ-географиялық орналасуына жоспар бойынша сипаттама беріңіз:

Мұхиттағы толқындар
Толқынның биіктігі–толқынның ең төменгі нүктесінен ең жоғарғы нүктесіне дейінгі вертикальді арақашықтығы
Толқынның ұзындығы– толқынның екі жалының арақашықтығы
Толқынның жылдамдығы –белгілі уақыт аралығында өткен жалдар

Жел толқындары
Толқын — ай мен күннің тартылыс күштерінен, желдің әсерінен, атмосфералық қысымның ауытқуларынан, су асты жер сілкіністері мен жанартау атқылауларынан немесе кеме қозғалыстарынан пайда болатын теңіздер мен мұхиттардағы сулы ортаның тербелмелі қозғалысы.

Толқындардың биіктігі 12 метрге дейін жетуі мүмкін

Зыбь толқындары
Желсіз ауа-райында пайда болатын, көпіріксіз болатын ұзын толқындар.
Азғана толқындар болады

Жел толқындарының биіктігі көбінесе 4 метр болады, ал штормды толқындардың биіктігі 12 метр, ұзындығы–250 метрге дейін болады.

Прибой
Жағалауда пайда болатын толқындар

Цунами
Су астындағы жер сілкінісінің әсерінен пайда болады. Жылдамдығы 700-800км\с, ал жағалаулық суларда биіктігі 40 метрге жетеді.

Цунамидың қалыптасуы

Цунамидің әсерінен қираған аудандар

Толысу және қайту
Мұхит суының маусымдық көтерілуі мен төмендеуі

Толысу мен қайту
Айдың тарту күші

Толысу және қайту

Жер шарындағы толысудың таралуы

Толысу электростанциялары
Франциядағы Ля-Ранс ТЭС

Өзіңді тексер! Толқындардың түрін атаңыз:

Әлемдік мұхит суының қасиеттері
Тұздылық
1 литр суда еріген заттардың грамы. Булану мен мұхитқа құятын өзендерге байланысты
Температура
Күн сәулесі тек қана судың беткі қабатын жылытады. 1000 метр тереңдікке қарай судың температурасы
+2 ; + 3° С

Тығыздық-тікелей тұздылық, температура мен тереңдікке тәуелді
-тұздылық көбейген сайын тығыздық артады;
-температура төмендеген сайын тығыздық артады;
-булану жоғарылаған сайын тығыздық артады.Себебі тұздылық та жоғары;
-мұз қатқан сайын қалыптасатын тығыздық артады;
-тереңдеген сайын тығыздық артады.

Тұздылық
Тұздылық промиллемен есептелінеді
Латын тілінен promille ‰ (мыңға)
Ең жоғарғы тұздылық Қызыл теңізде
Тұздылығы 42 ‰.
42‰

Теңіз суының құрамы

Теңіз суының тұздылығы
су
тұз

Теңіз және өзен суларындағы тұздың мөлшері (тұздың барлық мөлшерінен % алғанда)
Хлоридтар (NaCl, MgCl2)
88,7
5

Теңіз суындағы бірнеше элеметтердің мөлшері / мг/л.

Әлемдік мұхиттың тұздылығы картасы.
Изогалиналар–тұздылығы бірдей нүктелерді қосатын сызықтар

Ірі өзендер
Еріген мұздар
Жауын-шашын

Климаттық картаға қараймыз.
Әлемдік мұхит суының тұздылығының
өзгеруін түсіндіреміз.

Судың температурасы
Тереңдікке қарай өзгереді
1000 м тереңдікте
+3 н\е +20 С

Судың температурасы жергілікті жердің ендігіне қарай өзгереді
Экваторға жақын аудандарда беткі сулар ең жылы сулар - шамамен +280 С құрайды.
Полярлы аудандарда мұхит суы -20 С та қатады

Изотерма–температурасы бірдей аймақтарды қосатын сызықтар.

Мұхит суының жылдық орташа температурасы
температура ендікке байланысты өзгереді.
Қорытынды:

Әлемдік
мұхиттың
ресурстары
биологиялық
су
минералды
энергетикалық
Мұхит түбіндегі
корабльдердің
байлығы

Биологиялық ресурстар
Биологиялық ресурстар– балықтар, моллюскалар, шаян тәріздес, кит тәріздестер,балдырлар.
Биологиялық ресурстар дегеніміз не ?

Әлемдік балықты игеру мен теңіз өнімдері жылына 110 млн-ды құрады. Балық аулау-әлемдік шаруашылықтың бір түрі, жалпы әлемдік балық аулаудың 90 пайызы мұхиттық қайраңдарға келеді.
Биологиялық ресурстар

Планктон
Биологиялық
ресурстары

Нектон
Биологиялық
ресурстары

Бентос
Биологиялық
ресурстары

Теңіз суы да әлемдік мұхиттық ресурсқа жатады. Оның құрамында 75 химиялық элемет бар. Теңіз суынан тұздың 1/3, магнияның 60% , бром мен калий 90% құрайды.
Mg
Ca
Au
Br
Na
Ag
I
Cu
K
Zn
Fe
Су ресурстары

Тұщы су қорынан Кувейт, АҚШ, Жапония елдері алдыңғы орында.
США
Япония
Кувейт
Казахстан
Су ресурстары

Минералды ресурстар
Қатты
Сұйық
Газ тәрізді
алтын
алмаз
Темір
марганецті
конкреция
платина
Тас көмір
мұнай
газ
Әлемдік мұхиттың минералды ресурстары–бұл қатты, сұйық және газ тәрізді пайдалы қазбалар. Теңіз жағаларында цирконий, алтын, платина, алмаздар кездесесді. Әлемдік мұхиттағы игерудің 1/3 мұнай мен газдар құрайды, олар мұхит қайраңдарында таралған.

Минералды ресурстар
Негізгі мұнай игеру аудандары–Парсы, Мексика, Гвинея шығанағы, Венесуэлла жағалауы, Солтүстік теңіз. Мексика шығанағы–57, Солтүстік теңіз–37, Парсы–21, Гвинея шығанағы–15. Қайраңды мұнайлы газды аудандар Беринг теңізінде, Охот теңізінде кездеседі.
газ
нефть

Энергетикалық ресурстар–әлемдік мұхиттың қолжетімді механикалық және жылу энергиясы және толысу энергиясы. Толысу энергиясы кең көлемде таралған елдер: Ресей, Франция, Канада, Ұлыбритания, Австралия, Аргентина, АҚШ.
США
Россия
Франция
Канада
Австралия
Аргентина
Великобритания
Энергетикалық ресурстар

Франциядағы толысу энергиясының станциясы Ране өзенінің атырауында орналасқан. Ал Ресейде Кольск түбегіндегі Кислогуб ГЭС-да бар.
ПЭС
Энергетикалық ресурстар

Әлемдік мұхиттың мәселелері
Әлемдік мұхиттың ресурстарын өз деңгейінде пайдаланбаудың әсерінен мұхит сулары ластануда. Мысалы, мұхит суына өнеркәсіп қалдықтарын төгу, пайдалы қазбаларды өңдеу, әсіресе мұнаймен ластану және мұхит түбінің ластануы өте қауіпті.

Әлемдік мұхиттың ластануы
Әлемдік мұхиттың ластануында мұнай және мұнай өнімдері кең таралған. 80-ші жылдардың басына қарай мұхитқа жылына 6 млн т мұнай төгіліп отырды. Ол мұнай игерудің 0,23 % құрады.
Қазіргі таңда теңізге тікелей шыға алатын елдердің мұхит суына қалдықтарды төгулері себебінен, мұхит түбінің қалдықтармен толтырылуы, ластануы 10 %-ды құрап отыр.

Әлемдік мұхит ластануының шешу жолдары
Экологиялық жүйе,
техникалық және
әлеуметтік шаралар
Әлемдік мұхит
бойынша
халықаралық
келісім
Өз шешіміңді ұсын!

Мұхит 3 зонаға бөлінеді:
Фотосинтез зонасы
Күн сәулесі түсіп тұрады, мұнда мұхиттың біршама тірі организмдері кездеседі. Планктондар өмір сүреді.
Тұңғиық зонасы Мұнда тіптен қараңғы және суық, табиғи суларды көбінесе жыртқыш балықтар өмір сүреді.ыбы. Бірақ та ғалымдар ең терең жерінен де тіршілік тапқан.
Ымыртты Зона жарық пен жылу аз, сондықтан органиқалық дүниесі кедей болып келеді.
Мұхиттың ерекшеліктері