Механикалық ұлпа. Өткізгіш шоқтар

Ұлпа - (грек. hіstos; лат. textum) — өсімдіктердің шыққан тегі, құрылымы және организмдегі атқаратын қызметі бір-бірімен байланысты жасушалар жүйесі.
Ұлпаны атқаратын қызметіне, шыққан тегіне, морфологиясына, т.б. қасиеттеріне байланысты бірнеше топқа бөледі. Егер Ұлпа біркелкі жасушалардан құралған болса, оны жай (колленхима), ал бірнеше жасушалардан тұрса — күрделі (эпидерма) деп жіктейді. Негізгі Ұлпалар атқаратын қызметіне байланысты ассимиляция, сіңіргіш, қорлық заттар жинаушы, ауа ұстағыш болып ажыратылады.

ЖОҒАРЫ САТЫДАҒЫ ӨСІМДІКТЕРДІҢ ҰЛПАЛАРЫ 5 ТҮРГЕ БӨЛІНЕДІ:
МЕРИСТЕМАЛЫҚ
ҚОРҒАНЫШ
МЕХАНИКАЛЫҚ
ӨТКІЗГІШ
ПАРЕНХИМАЛЫҚ

Механикалық Ұлпалар тіректік қызмет атқарып, жел, жаңбырға төтеп беріп, органдардағы жасушалар мен ұлпаларды, орган бөліктерін біріктіреді. Жасуша қабығының қалыңдап қатаюы, сүректенуі механикалық Ұлпаның анатомиялық ерекшелігінің бірі болып саналады.

Механикалық Ұлпалардың 3 түрі бар:
колленхима
склеренхима
склерейдтер

Колленхима (лат. kolla - желім және еnсһуtа - құйылған) - ұзындығына тартылған тұйық немесе шабылған ұштары бар жасушалардан тұратын, тірі механикалық талшық. Жасуша қабықшалары бірқалыпсыз жуанданған. Бұрыштық К. бұрыштары жуан қабықшалар, бұрыштары көршілес үш-бес жасушалар өзара үш-бес бұрыштарды қалыптастыра отыра қосылады. Қопсытылған К. қосылған учаскелері арасында жасуша аралықтардың болуымен сипатталады. К. жас ағзалардың беріктігін қамтамасыз етеді және өзі қоршаған талшықтардың созылуы мөлшеріне байланысты созыла алады.
Колленхима құрамында ұзындығы 1 – 2 мм хлоропласт болады, ол сабаққа, жапыраққа беріктік қасиет береді. Колленхима паренхималы не ұзынша келген жасушалардан тұрады. Олар қабығының қалыңдығына қарай Колленхиманы үш түрге бөледі. Бұрышты Колленхимада бір клетка мен екінші жасушаның түйіскен бұрышы қалыңдайды (мысалы, алабота, бегония, картоп, тағы басқа), тақташа түрінде жасуша қабықшаларының эпидермиске параллель жатқан қабырғалары ғана қалыңдайды (мысалы, астранция, тайтұяқ, тағы басқа), борпылдақ түрінде жасуша қабықшасы қалыңдағанмен, жасуша араларында қуыс қалады (мысалы, жертаған адыраспаныныңжас сабағы). Колленхима жасушалары өсу қабілетін жоймайды, тургорға өте берік келеді және қабырғасы көбінесе целлюлоза не целлюлоза мен пектиннен тұрады. Шөптесін өсімдіктердің жуандау келген сабағында Колленхима көбіне қор жинау немесе ассимиляциялық қызмет атқарады

СКЛЕРЕНХИМА ЖАСУШАЛАРЫНЫҢ ПІШІНДЕРІ ҰЗЫНША ҚАБЫҚШАСЫ БІРКЕЛКІ ҚАЛЫҢДАП АҒАШТАНҒАН ҚАТТЫ, ОРНАЛАСҚАН ЖЕРІНЕ ҚАРАЙ ТІН ТАЛШЫҒЫ ЖӘНЕ СҮРЕК ТАЛШЫҒЫ ДЕП ЕКІГЕ БӨЛІНЕДІ. ТІН ТАЛШЫҒЫНЫҢ ЖАСУШАСЫ ІРІ ЖІҢІШКЕ ҰШЫ СҮЙІР, ТАЛШЫҚ СИЯҚТЫ, ҰЗЫНДЫҒЫ 1-200 ММ, ӨТЕ БЕРІК, ҚАБЫҚТЫҢ ТІН ҚАБАТЫ МЕН ТҮТІКТІ ТАЛШЫҚ ШОҚТАРЫНДА БОЛАДЫ. ТАЛШЫҚТЫ ӨСІМДІКТЕР: ЗЫҒЫР, ТАЛШЫҒЫНЫҢ ҰЗЫНДЫҒЫ 4-60 ММ; ҚАРАСОРАНІКІ 8-40 ММ; ҚАЛАҚАЙДА 5-55 ММ. ТІН ТАЛШЫҒЫ ҚАБЫҚ БӨЛІМІНДЕ БОЛАТЫНДЫҚТАН ӨСІМДІК ҚАТТЫ МАЙЫСҚАН КЕЗДЕ МЫҚТЫЛЫҚ ҚАСИЕТ БЕРЕДІ. ӘСІРЕСЕ ТЫҒЫЗ ТАЛШЫҒЫ ТАЗА ЖАСУЫНЫҚТАН ТҰРАТЫНДЫҚТАН САПАЛЫ ТОҚЫМА ӨНЕРКӘСІБІНДЕ ЖОҒАРЫ БАҒАЛАНАДЫ.

Қиыршық жасушалар, склереидтер (грек тілінен skleros - қатты) - өсімдіктердің механикалық ұлпаның құрылымдық элементтері, қиыршықтану нәтижесінде паренхималық, (сирек прозенхималық) жасушалардан пайда болатын тірек жасушалар. Оларға тасты, (брахиқиыршық жасушалар) және бұтақталатын, (астероқиыршық жасушалар) жасушалар жатады. Қиыршық жасушалар сабақтарда, жапырақтарда, жемістерде, (қауыз, сүйектер).

Өткізгіш Ұлпалар өсімдік денесінде суды, минералдық, органик. заттарды тасымалдау және органдарды біртұтас жүйеге біріктіру қызметін атқарып, өсімдіктерде түтікті талшықты шоқтарға жинақталады. Сондай-ақ жасушалар жиынтығынан (шірнеліктер, безді талшықтар) немесе дара жасушадан (идиобластар) тұратын секреттік Ұлпалар болады. Ұлпаның сапалық өзгешеліктері жасушадағы гендердің ерекше ырықтылығына негізделген. Ұлпа құрамындағы кез келген жасуша оның геномында тұтас организмнің дамуы жөніндегі ақпарат болатындықтан, бүтін органның немесе организмнің бастамасы бола алады. Бірақ бұл қасиеттің жүзеге асуы фитогормондардың, метаболиттердің және олардың физикалық, химикалық жағдайларының өзара үйлесімдігіне тығыз байланысты. Ұлпаның даму жолдарын зерттеуде жасушаларды іn vіtro жағдайында өсіру арқылы жүргізу ядродағы генетик. бағдарламаны толық жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Ұлпаның пайда болып, дамуын гистогенез, ал бұл процестерді тереңдетіп зерттейтін ілімді — гистология деп атайды. Өсімдіктер Ұлпасын, олардың атқаратын қызметі мен құрылысын өсімдіктер анатомиясы зерттейді.

Өткізгіш ұлпа
ТАМЫРДАН ӨСІМДІКТІҢ
ҚАЛҒАН МҮШЕЛЕРІНЕ
СУ МЕН ОНДП ЕРІГЕН
МИНЕРАЛДЫ ЗАТТАРДЫ
ТАСЫМАЛДАЙДЫ
ЖАСЫЛ ПАРЕНХИМАЛАРДЫ
ТҮЗІЛГЕН ОРГАНИКАЛЫҚ
ЗАТТАРДЫ БАРЛЫҚ МҮШЕЛЕРІНЕ
ЖЕТКІЗЕДІ.
КСИЛЕМА
ФЛОЭМА

Өткізгіш шоқтар
АШЫҚ ШОҚ
Егерде флоэма мен
ксилеманың арасында
Камбий болса,онда
Мұндай шоқты Ашық шоқ
Деп атаймыз.Камбийдің
тіршілік әрекетінің
Нәтежиесінде шоқ
келешегінде өсіп ұлгаяды.
ТҰЙЫҚ ШОҚ
Жабық шоқтарда флоэма мен
Ксилеманың арасында камбий болмайды,
Сондықтанда бұлар ұлғаймайды.Жабық
Шоқтар дара жарнақты өсімдіктерде
Және ерекше жағдайларда камбий
Тіршілігін ерте тоқтататын.