Skeletiň gurluşy

Ähli köp öýjükli organizmler skeletiň myşsalarynyň we deriniň gurluşy ýaly gerekliligini saklaýarlar.
Hereket sistemasynyň ýerine ýetirýän işi organizmdaky hereketi goramak we ony gerekli maddalar bilen üpjün etmekdir.

Ösümlükdäki gerekli faktorlar 3 topara bölünýär:
1.Emele getiriji dokuma
2.Örtüjü dokuma 3.Mehaniki ýa-da daýanç dokumasy
Ösümlikdäki gerekli dokumalar

Emele getiriji dokumalar esasan ýaş dokumalara we ýaşyl ýaprakly ösümliklere täsiri uludyr.
Emele getiriji dokuma

Örtüji dokuma
Örtüji dokuma baldaklaryň ýapraklaryň we kökleriň daşyny gurşap alandyr.
Öýjügiň gabygy her biri üçin ýognaşdyrylandyr.

Mehaniki we daýanç dokumasy
Olar esasan paranhima dokumasynda we damar bogunlarynda ýerleşýär
Olaryň has galyň öýjük gabyklary bar.Käbir öýjükleriň tohumlary mehaniki we daýanç dokumasy öýjük şeklinde örtülendir. Bu örtülme tohumy basynçdan goraýar.

HAÝWANLARA GEREKLI
DOKUMALAR

Beden gurluşyny saklaýar.
Içki we daşky organlary goraýar.
Minerallary düzüminde toplaýar.
Beden agzalary bilen skelet myşsalarynyň hereketini öndürýär.
Bedene şekil berýär.
Skeleriň ýerine ýetirýän işi:

Haýwanlaryň skeletiniň 2 sany görnüşi bar
1.Daşky skeletli
2.Içki skeletli

Eger skelet bedeniň daşynda ýerleşse, daşy gurşalyp alnan ýumşak bölege daşky skeletli diýilýär.
Daşky skeletliler bir ýa-da birnäçe organiki däl jisimlerden emele gelýär.
Olar jansyz gurluşly.
Daşky skeletli

Daşky skeletlileriň häsiýeti:
Olar oňurgasyz haýwanlarda ýerleşýär
Ol organizmiň daşyny gurşap alýar.
Ösmeklik derejesi çäkli bolýar.
4. Ol jansyz gurluşly.

Häsiýetleri:
1.Olar oňurgalylarda,deňiz ýyldyzlarda ýerleşýär.
2.Olaryň daşy myşsa we deri bilen örtülendir.
3.Ol organizmi gerekli önümler bilen üpjün edýär.
4.Içki organlary goraýar.
5.Olar janly gurluşly.
6.Olaryň belli bir ösüş çäkliligi ýok.
Içki skeletliler

ADAM
SKELETI

Adam skeletiniň ýerine ýetirýän işi
Myşsalaryň kömegi bilen hereketiň bolmagyny üpjün edýär..
Özlerinde minerallary saklaýarlar ýagny P we Ca
Bedeni gerekli zatlar bilen üpjün etýär
Içki organlary ýagny beýni ýüregi we öýkeni goraýar.
Gyzyl gan öýjüklerini öndürýärler

Adam skeleti kekirdewikden we süňkden emele gelýär
Sünk öýjüklerine ostesit diýilýär.
Olar bir-birleri bilen sitoplazma baglary ýaly baglanyşýarlar.
Içki öýjükleriň meýdany alan şekline görä ýagny Ca ,P, karbonat we proteýin arkaly doldurulandyr.

Eger süňke mikroskop astynda seretsek ilki bilen süňküň içinden uzynlygyna geçýän kanaljyk geçýär.
Şol kanaljyklar arkaly süňküň içinden süňk dokumasyny gan bilen üpjün edýän ownujak gan damarlary geçýär.

PERIOSTERIÝUM
Süňküň daşky membranasyna periosteriýum diýilýär,ol ösmek üçin täze emele gelen süňkleri üpjün edýär.
Periosteriýumyň süňk diametri artýar.

Süňk dokumasynyň 2 görnüşi bar:
UZYN SÜŇKLER has ýogyn we gatydyr..
GYSGA SÜŇKLER geçirijili we ýumuşakdyr.
Uzyn süňkleriň içi ýumuşak dokuma ýagny ýilik bilen doldurulandyr..
Ýiligiň 2 görnüşü bar:gyzyl ýiligi we sary ýiligi.

Gyzyl süňk ýiligi gyzyl gan öýjüginden we käbir ak gan öýjüginden emele gelendir..
Süňküň emele gelmegi üçin A, C we D witaminler esasy rol oýnaýarlar.
D witamininiň ýetmezçiligi, nefronyň peselmeginden Ca we P sorulmagyna getirýär,netijede raşitizm keselini döredýär.

Süňküň emele gelmeginiň tertiplenmegi;
Paraharmon we kalsitonin tarapyndan.
Paraharmon parasiroid mäz tarapyndan çykarylýar.
Kalsitonin siroid mäz tarapyndan çykarylýar.

Haçanda ganda Ca++ azalanda paraharmon çykarylýar.
Soň içegeden we nefrondan Ca ++ sorulmagy artýar.
Käbir Ca ++ iýonlar süňkden gana geçýärler.

Haçanda ganda Ca++ köpelende kalsitonin çykarylýar.
Soň içegeden we nefrondan Ca ++ sorulmagy peselýär.
Käbir Ca ++ iýonlar süňlerde saklanýar.

Uzyn süňkler:olara aýak we gol degişli.
Ýasy süňler: olara kelle çanak we gapyrga süňkleri degişli.
Gysga süňler: olara barmagyň we aýaklaryň süňleri degişlidir.
Süňküň görnüşleri

Adam skeletiniň
BÖLÜMLERI

Skeletler esasy 3 topara bölünýär:
Kelle skeleti
Göwre we döş skeleti
Eller we aýaklar skeleti

Kelle skeleti
Jemi 22 sany süňki bar.
Beýni bölümi (8)
Ýüz bölümi (14)
Beýin süňleri öz aralarynda hereket etmeýän dügünler bilen birleşip möhüm nerw merkezleriniň daşyny gurşap alýarlar.

Göwre we döş skeleti
Oňurgalyga, döş süňküne, bil süňküne, çatalba we özara bitişen türre oňurgalara bölünýär.

a) Oňurgalyk
Ol 33 -34 sany keltejik süňklerden-oňurgalardan emele gelendir .
Olaryň arasynda çeýe kekirdewük gatlagy bolup, ol oňurgalyga maýyşgaklyk häsiýetini berýär.
Oňurgalyk bil süňkini ýagny oňurgany goraýar

Oňurgalygyň ýokarsynyň iň soňy kelle skeleti bilen birleşýär.
Aşagynyň soňy oýtumjyklar bilen birleşýär .

b)Döş kapasasy
Olar ýüregi we öýkeni, 12 jübüt gapyrgalary we döş süňküni goraýarlar.
Her bir döş oňurgasy bilen bir jübüt gapyrga sepleşýär.
Gapyrgalar çeýe kekirdewükleriň kömegi bilen döş süňküne birleşendir.Emma 11-nji we12-nji gapyrgalar döş süňküne ýetmeýändigi üçin olaryň uçlary erkin gutarýar.

El we aýak süňleri
Olar gol penje we aýak daban süňklerinden ybaratdyr.
Her bir gol we aýak süňkleri 3 sany süňki özünde jemleýär.
Her bir penje we daban süňkleri 27 süňkden ybaratdyr
Jemi el we aýak süňleriniň sany 120 sanydyr.

Iki ýa-da birnäçe süňkleriň bogun bilen birleşmegine siňir birleşmesi diýilýär.
Siňir birleşmesi öz arasynda ;
Hereketsiz birleşme
Ýarym hereketli birleşme
Hereketli birleşme
diýen toparlara bölünýär.
Siňir birleşmeleri

Hereketsiz birleşmesi
Olar hiç hili hereket edip bilmän, ähli beýni we ýüz bölüm süňleri hem hereketsiz birleşmä degişlidir.
Olarda bogun suwuklyk bolanok.

Ýarym hereketli birleşmesi
Olar çalaja hereket edip bilýärler.
Oňurgalar we döşe degişli birleşmeler ýarym hereketli birleşmä degişlidir.
Olarda hem bogun suwuklygy ýok.

Hereketli birleşmesi
Hereketli birleşmäniň süňkleri öz aralarynda bogun oýtumjygy arkaly baglanýarlar.(berk dokuma siňirleri bilen birleşdirilendir)
Hereketli birleşmede bogun suwuklygy we kekirdewügiň bolmagy sürtülmäniň az bolmagyna getirýär.