Балалардағы эндокрин жүйесінің сәулелік диагностикасы

Жоспар:
1.Кіріспе
2.Негізгі бөлім
Ішкі секрециялық бездер және олардың маңызы
туралы түсініктеме
Гипофиз және оның гормондары бала организміне әсері
Қалқанша безі мен оның гормондарының бала
организміне әсері.
3.Қорытынды

Эндокринология – ішкі секреция бездерінің физиологиясы мен паталогиясын оқып зерттейтін ғылым. Экспериментальды және клиникалық эндокринологияның барлық жетістіктері балалар эндокринологиясының дамуына сөзсіз ықпал етеді. Балалар эндокринологиясы физиология, невропатология, психиатрия, хирургия, антропалогия, генетика, гинекология, педиатриямен өте тығыз байланысты.

Эндокриндік жүйе — ағзаның гуморальды реттелуінде маңызды рөл атқарады. Бұл жерде гуморальды реттелу дегеніміз — қанның құрамындағы гормондар және минералдық заттардың әсерлері арқылы организм қызметінің реттелуі. Ол ағзаның ішкі ортасына арнаулы биологиялық белсенді заттарды бөліп шығарады. Ішкі секреция бездері шығарған заттар гормон деп аталады. Бездер бөлген гормондар қанның ағысымен ішкі мүшелерге және мүшелер жүйелеріне келіп, олардың жұмысына әсер етеді.
Организмде бездерді үш топқа бөледі:
Сыртқы секреция бездері (бауыр, сілекей, ұйқы және ішек бездері);
Ішкі секреция бездері (гипофиз, эпифиз, қалқанша без, қалқанша маңы бездері, тимус, бүйрек үсті бездері);
Аралас секреция бездері (жыныс бездері, ұйқы безі).

Гипофиз және оның гормондарының бала
организміне әсері.
Гипофиз немесе төменгі ми қосалқысы бас сүйегінің
"түрік ершігі" деп аталатын сүйегінде орналасқан. Ол
ортаңғы мимен көрші орналасады және онымен екі
жақты көптеген байланысы бар. Соңғы жылдардағы
мәлімет бойынша гипофиз бен аралық мидың гипоталамус бөлігінің арасында 100 мыңға дейін
байланыс жүйке талшықтары бар. Жаңа туған
нәрестенің гипофизінің салмағы 10-15 мг, бірақ 10 жасқа дейін 30 мг-ға дейін өседі де, жас өспірімдерде
ересек адамның мөлшеріндей болады. Ол ересек адамда 50-65 мг, пішіні сопақшалау болады. Гипофиздің көлемі баланың жасына лайық ұлғаяды, әрі "түрік ершігі" сүйегінің өсуіне байланысты өзгереді. Жаңа туған сәбидің бұл сүйегі 2,5 х 3 мм, 1 жасқа жеткенде 4x5 мм,ал 16-18 жасқа дейін 9 х 11 мм болады. 18 жастан кейін әр адамның организмінің ерекшеліктеріне сай өзгереді.

Құрылысы жагынан гипофиз 3 бөліктен тұрады :алдыңгы, ортаңгы және артқы бөліктер.Алдыңғы және ортаңғы бөліктерін аденогипофиз,артқы бөлігін нейрогипофиз деп атайды. Гипофиздің бар салмағының 75% алдыңғы, 1-2 % ортаңғы, 18-23% артқы бөлікке жатады. Гипофиздің мөлшері жүкті
әйелде біраз ұлғаяды, ал босанғаннан кейін бұрынғы қалпына келеді.

Өсу гормонының мөлшері жаңа туған сәбиде өте
көп (60 ммкг/ мл), 3 айда біраз төмендеп (16
ммкг/мл), ересек балаларда 10,8 ммкг/мл болады
да, ержеткенде не бары 0,55 ммкг/мл ғана болады.
Бұл гормонды 1945 ж Еванс пен Ли және Симпсон
тек қана малдың безінен тапқан, ал 1948 ж
жануарлардың 1956-1968 жылдары адамның
безінен кристалл түрінде бөліп алынды. Қазіргі кезде
ол организмдегі маңызы жақсы зерттелген
гормондардың біріне жатады.
СТГ-ның гиперсекрециясы адамның бойын тез өсіріп
жібереді, алыптық пайда болады. Бойы 2 метрден
асқан адамды а л ы п деп атайды. Бойы нашар
өскен балаларды бұл гормонмен емдесе, олардың
бойы 6 айдың ішінде 5-6 см өседі. Организмде
байқалатын СТГ-ның гипосекрециясында баланың
бойы өспей е р г е ж е й л і болып қалады.

Эпифиз безінің жас ерекшелігі мен гормондары.
Эпифиз немесе домалақ бездің пішіні домалақ,
бірақ жалпайған. Ол ортаңғы мидың жоғарғы
бөліктерінің арасында орналасқан. Жаңа туған
нәрестеде оның ұзындығы 3 мм, ені 2,5 мм,
қалындығы 2 мм. 4 жасқа дейін эпифиз өсіп, оның
көлемі артады. 4 жаста ұзындығы 9 мм, ені 6 мм,
қалыңдығы 3 мм болады. Ересек адамда осы
көрсеткіштер онша өзгере қоймайды, бірақ салмағы
аздап қосылады. Эпифиз 4 жасқа дейін ғана
дамығанымен, одан әрі қарай оның клеткалары
кішірейіп, қарапайымдалады, ал одан әрі қарай
дәнекер ткандері көбейеді. 8 жастан кейін без
тығыздалады. Дегенмен, жас өспірімдер мен
жігіттерде/бойжеткендерде без клеткаларының
қызметінің белсенділігінің барлық белгілері орын
алып, протоплазмасындағы түйіршіктер дамиды
және ядролары бөлінеді.
Эпифиздегі киста

Соңғы жылдардығы ғылыми мәліметтер
бойынша эпифизде 3 гормон — меланин,
гломерулокортикотропин және
контргипоталамус-гипофизарлық гормондар
өндіріледі.Гипофиздің меланоцитотропин гормоны
терінің пигменттік қасиетін реттесе, меланин
теріні түссіздендіреді, демек екеуінің арасында
қарама-қайшылық бар.Контргипоталамус-гипофиз гормоны гипофиздің қызметін тежейді, сөйтіп гипофиздегі гонадоптропин гормонының өндірілуін азайтады.Эпифиздің ертінді тұнбасын денеге еккенде бүйрекүсті безінің аумағы кішірейіп, ондағы аскорбин қышқылы (витамин С) және майлы заттардың мөлшері азаяды, өйткені гломерулокортикотропин гормоны бүйрекүсті безінің қызметін тежейді. Ал бүйрекүсті безінің қызметі күшейгенде эпифиздің қызметі, керісінше, төмендейді.Олай болса, осы екі бездің арасында кері қарым-қатынас

Қалқанша безі мен оның гормондарының бала
организміне әсері. Адамның қалқанша безі
сыңар мүше. Оның аты 1956 жылдан бастап әйгілі
болғанымен,организмдегі ішкі секрециялық қызметі
жайлы алғашқы болжамдар 1838 ж тәжірибелер негізінде көрсетілген.
•Қалқанша без көмейдің алдында орналасқан екі бөліктен және оларды қосып тұрған без сабынан тұрады . Безді қоршаған дәнекер ұлпасы ішіне қарай өтіп, оны бірнеше бөлшекке бөледі. Бөлшектер адамның жасы ұлғайған сайын өсіп, көбейеді.
•Жаңа туған нәрестенің қалқанша безінің салмағы 1 г, 6 айда 2 г.

Алғашқы жылғы баланың өмірінде без ұлпасы
айтарлықтай өсе қоймайды да, салмағы 1 жаста 3 г
ғана болады. 3-4 жаста 7 г, 5-6 жаста 10 г болып,
12-15 жаста без клеткалары жылдам өсіп жетіліп,
16-20 жаста 25 г болады. Ал ересек адамда бездің
салмағы 35-37 г. Жыныстық жетілу кезінде,
негізінен, бойжеткендердің қалқанша безінің
уақытша болады көлемі ұлғаяды, себебі қыздардың
жыныс гормондары іске қосылады және аналық
бездердің гормондарының циклды өзгерістері
туады. Без клеткаларының қанға толуына
байланысты мөлшері өзгермелі келеді. Бұл без
пішіні мен көлемі жағынан әртүрлі түйық
көпіршіктерден, яғни фолликулдан тұрады.
Бездің қызметі баланың ұрық кезінде басталады.
Қалқанша безінде 3 гормон түзіледі: тироксин,
трийодтиронин және кальцитонин. Бұл гормондар
зат алмасуын үдетіп, биохимиялық реакцияларды
тездетеді. Олар барлық мүшелерге, әсіресе орталық
жүйке жүйесіне әсер етеді.

Жаңа туған сәбидің тироксиндік белсенділігі күшті болады,яғни физиологиялық гипертиреоз байқалады. Мұндай қалып 2 аптаға дейін сақталып, содан соң біртіндеп азая бастайды да, 6 жастан соң ересек адамның қалқанша безінің белсенділігіндей болады.
Бұл организмнің қажеттілігін және күшті өсуін
қамтамасыз етеді.
Мысалы, тироксиннің 65% йод. Сондықтан организмге йод жетіспегенде бездің гипосекрециясы байқалады. Ал пайда болған ауруды эндемиялы зоб деп атайды
(грек. эндемос -жергілікті).
• Эндемия деп атау себебі ауру белгілі бір жердің
маңайында, топырағында йод жеткіліксіз жерлерде пайда болады. Мұндай жердегі түрғындардың қалқанша безі үлкейіп, оның қызметі төмендейді. Қазақстан топырағының кей жерлерінде йод жеткіліксіз. Сондықтан біздің ел де сол елдердің қатарына қосылады. Бұл ауру топырақта йодтың жетіспеуіне байланысты болғанымен, оның пайда
болуында басқа да себептер бар. Қуатты тағамдармен
тамақтанатын балаларда бұл ауру кездеспейді.

Қалқан серік бездері қалқанша безінің артқы қабырғасында орналасқан кішкентай түйме тәрізді 4 (2 жоғарғы және 2 төменгі), кей адамда 6 без болады. Жалпы салмағы 0,1-0,3 г, ұзындығы 6-7 мм, ені 3-4 мм, қалындығы 1,5-2 мм. Жасөспірім балалардың қалқансерік безі сәл қызғылттау болады, кейіннен сарғыш тартады да, қартая келе қоңыр түсті болады. Олардың сыртын қоршаған жақсы капсуласы бар және
қалқанша безінен сол қапшығымен бөлектенеді. Бездің пішіні, саны мен қалқанша безінің үстінде орналасуы түрақсыз, әртүрлі болады. Олардың пішіні дөңгелекше, сопақша, үзынша, бүршақ іспеттес болады. Без ұлпалары әртүрлі клеткалардан тұрады : гликогені бар негізгі клеткалар мен эозинофилдері бар оксифильді клеткалар. Балалардың қалқансерік бездері негізгі
клеткалардан тұрады . Жасы ұлғая келе оксифильді клеткалар көбейіп, жыныстық жетілу кезінде олардың мөлшері негізгі клеткалардан басым болады. Қалқансерік безінде паратгормон немесе паратиреокрин деп аталатын гормон өнеді.

Ұйқы (қарын асты) безінің гормондарының бала
организміне әсері. Ұйқы (қарын асты) безі немесе
Лангерганс аралшалары көмірсутегінің алмасуын реттейтін гормондарды оидіреді. Аралшаларда төрт түрлі клеткалар болады: альфа, бета, гамма және дельта. Соңғы жылдары мұнда Е және X деп белгілеген клеткалар табылды. Бұлардың соңғы төртеуі (гамма, дельта, Е, X) альфа және бета
клеткаларының дамуындағы түрлі кезеңдерде пайда
болатын клеткалар деген Сюлжамдар бар. Альфа және бета клеткалары и н с у л и н және глюкагон гормондарын өндіреді. Қарын асты безі өзінің атына сәйкес қарынның астыңғы жағында шарпы майымен аралас төселіп жатыр. Альфа клеткалардың саны бета клеткалардан гөрі 4 еседей артық.Тек жаңа туған сәбилерде 2 есе аз. Олардың альфа клеткаларының саны ересек адамдардікіне қарағанда 4 есе көп болады да, алғашқы 1 жылдың ішінде тез азаяды. 4-5
жаста азаюы бәсендегенмен жалпы саны әлі де болса
ересек адамдікінен көбірек болып, 12 жаста теңеседі. 25 жастан әрі қарай аралшалардың саны біртіндеп кеми береді.

Ерлердің жыныс бездерінде қосымша қуық түбі безі
(простата) мен шәуһет көпіршіктерінің маңызы
үлкен. Ересек азаматтың қуық түбі безі жыныстық
жетілу мерзімі жақындағанда дами бастайды да,
шамамен 17 жаста толық жетіледі. Оның
ұзындығы ер азаматта 2,5-4 см, ені 2,5-5 см,
қалыңдығы 1,7-2,3 см салмағы 17-28 г шамасында
өзгеріп отырады.
• Аталық жыныс бездерінде аталық гормондар тобына
жататын тестостерон гормоны өнеді. Тестостеронның
алмасуы негізінде андростерон және басқа жыныс
гормондары түзіледі. Жалпы алғанда аталық
гормондар андрогендер тобына жатады. Олар өзінің
физиологиялық қызметін атқарғаннан кейін біразы
ыдырап, ал қалғаны бауырдың ішінде глюкурон және
күкірт қышқылдарымен қосылып өт пен несептің
құрамында организмнен сыртқа шығады.

•Мектеп жасына дейінгі балаларда бұл ауруды
көбінесе анықтау қиын. Ол тек 10-12 жаста
жыныстық жетілу кезінде ғана білінеді.
•Аналық бездерде эстрогендер мен прогестерон
гормондары өндіріледі. Эстрогендер
(грек. эструс - күшті қүштарлық + генес тудырушы) тобына эстрадиол, эстрон, эстриол
гормондары жатады. Аналық безде аздаған
мөлшерде ерлердің жыныс гормоны
тестостерон да түзіледі.

Қорытынды
Эндокриндік жүйе яғни Ағзаның гуморальды реттелуіне қатысады және барлық мүшелер мен жүйелердің қызметін бақылайды.Ішкі тұрақтылықты, яғни, гомеостазды қамтамасыз етеді. Жүйке және иммундық жүйелермен қосыла отырып: өсуді; ағзаның дамуын; жыныстық жетілуін және репродуктивті қызметін; энергияны сақтауды бақылап қамтамасыз етеді.
Жүйке жүйесімен бірігіп гормондар:
эмоционалды реакциялардың;
адамның психикалық мансабынның қамтамасыз етілуіне қатысады.

Назар салып тыңдағандарынызға рахмет