Киеңкі (қарақаптал, трипаносомоз)

Киеңкі немесе қарақаптал жылқы мен есектің жəне қашырдың Trypanosoma eguіperdum деп аталынатын паразит қоздыратын, көбінесе жыныстық жанасу арқылы жұғатын созылмалы ауруы. Ауруға шалдыққан малдың жыныс мүшелері, терісі жəне жүйке жүйесі зақымдалады.
Қоздырғышы. Киеңкінің қоздырғышы Trypanosoma eguіperdum денесі бұрғы тəрізді бір торшалы паразит. Оның ұзындығы 22-28 мкм, ені 1,4-2,6 мкм. Денесінің орта тұсында ядросы, ал оның арт жағында тағы бір кішірек ядросы (блефаропласт) орналасқан. Киеңкінің трипанозомасы жыныс мүшелерінің кілегей қабығын жəне осы қабықтың қыл тамырларын мекендейді. Трипанозоманың бұл түріне тек қана тақ тұяқтылар бейім. Зертханалық ұсақ жануарларға бұл қоздырғыш жұқпайды. Сондай-ақ, жасанды қоректерде де өсіп-өнбейді. Жыныс мүшелерінде паразит ұзынынан екіге бөліну арқылы көбейеді.

Эпизоотологиялық деректер. Киеңкі ауруымен жылқы, есек жəне қашыр ауырады. Ауру көбінесе шағылыс маусымында ауру малдан сау малға жұғады. Үйірдегі айғыр ауруды ондағы биелерге таратады.
Қазақстан жағдайында киеңкі жергілікті байырғы жылқыда, əсіресе табындағы жылқыда, ешбір сыртқы белгісіз астыртын өтуі мүмкін. Бірақ шеттен əкелінген асыл тұқымды жылқыға жұқса, кесел ауыр түрде өтеді. Есек пен қашырда бұл аурудың клиникалық белгісі болмайды.

Ауру белгілері. Киеңкінің жасырын кезеңі 2-3 ай. Аурудың алғашқы кезеңінде айғырдың жыныс мүшелері- ұмасы, қасасы, күпегі ісінеді. Ал биенің желіні, сыртқы жыныс мүшелері жəне құрсағының төменгі жағы ісінеді. Ісіктерді сипап көргенде салқын, жұмсақтығы қамыр тəрізді жəне мал ауырсынбайды. Жыныс мүшелерінің терісінде алғашқыды кішкентай түйіндер пайда болып, олар кейіннен ашық жараға айналып жазылып кетеді де, орнында ақшыл дақтар (пигментсіз) қалады.
Аурудың екінші кезеңіне жылқы терісінің зақымдануы тəн. Ауру жылқының терісінде ауық-ауық есек жем тəрізді бөртпелер пайда болады. Сауырында, кеуденің екі жағында жəне қарын жағында дөңгелек, диаметрі 4-20 см- дей шығырық тəрізді ісіктер пайда болып, бірнеше сағаттан кейін бұл ісіктер өздігінен жойылып, аздан соң қайта шығуы мүмкін. Əдетте буаз бие осы кезеңде іш тастайды. Ауру бұдан əрі асқына түссе, киеңкінің үшінші кезеңі басталады. Аурудың үшінші кезеңінде жүйке жүйесі жартылай (парезге) немесе толық салдануға шалдығады. Əдетте бір жақтағы жүйке парезге шалдыққан жылқының бір құлағы салбырайды, бір жақ қабығы түседі, ернінің бір жағы қисаяды Аурудың үшінші кезеңінде малдың көзі коньюнктивитке шалдығып, оған ақ түсуі (ноғала) мүмкін. Сондай-ақ, буындар ісініп, тыныс жолдары да қабынады. Киеңкі созылмалы ауру, ол 1 жылға, кейде одан да артық уақытқа созылады. Бірақ жоғарыда көрсетілген белгілері түгел біліне бермейді. Табындағы жылқыда аурудың бірінші кезеңі байқалмай өтуі де мүмкін. Ауру асқынып, мал қиналып тұрып қалғанда ғана киеңкінің келесі кезеңдерінің белгілері біліне бастайды. Кейде ауру жасырын түрде өтіп, тек қана екінші жəне үшінші кезеңдерінің кейбір белгілері ғана білінеді.

Емі. Ауру жылқының күре тамырына 0,015 г/кг мөлшерінде физиологиялық ерітіндіге езілген 10 % наганин құйылады. 15-20 күннен соң препаратты осы əдіспен қайта қолданады. Дəрінің уытын қайтару үшін емдеген соң жылқыны жеңіл тер шыққанша күніне 3-4 рет желдіртіп алу шарт. Киеңкіні емдеу үшін азидин дəрісі де қолданылады. Ол үшін азидинді 3-5 мг/кг мөлшерінде 7 % ерітінді түрінде бұлшық етке егеді. Емді 24 ағаттан соң осы дозада қайталайды. Емдеуден кейін 5-6 айдан соң жылқыны барлық анықтау тəсілдерімен зерттейді. Теріс реакция берген жылқыны сау деп есептейді. Ауру қайталанса, жылқыны етке жібереді.

Диагнозы. Ауруды анықтау үшін эпизоотологиялық деректерді, клиникалық белгілерін еске ала отырып, микроскопиялық жəне серологиялық (КБР, иммунофлуоресценция) зерттеулер жүргізеді. Микроскопиялық зерттеу жүргізу үшін, ауырған биенің қынабынан, айғырдың уретрасынан қырынды алып, пəн шынысына бір тамшысын тамызып, жапқыш əйнекпен қысып көруге болады. Кейбір ауырған малдардан паразит табылмауы мүмкін. Сол себептен де қосымша қан сарысуын серологиялық реакциямен тексереді. Киеңкі шыққан жылқы табыны арасында клиникалық, микро- скопиялық жəне КБР əдістерімен зерттеулер жүргізіп, оның нəтижесін ескере келіп, оларды 4 топқа бөледі.
Өлекседегі өзгерістер. Малдың өлексесі өте арық. Кілегей қабықтары бозарыңқы. Жыныс мүшелерінің маңында ісік уытты жаралар, ақшыл дақтар болуы мүмкін. Бөксе жағы мен артқы бұлшық еттері семгендіктен, жіліктері сойдиып қаңқаға ұқсаған. Сөл бездері ұлғайған.

Алдын алу жəне күресу шаралары Егер шаруашылықта ауру мал шықса, оларды дер кезінде сойып тастау керек. Егер бұл шара шаруашылыққа тиімсіз болса, ауру жəне ауруға күдікті топтағы жылқыны емдеу қажет. Шаруашылық киеңкі ауруынан таза емес аймаққа айналады. Басқа топтардағы жылқыларға түгелдей емдік мөлшерінде наганин егіп, жылқы басын жылдам сауықтыруға мүмкіндік жасайды. Шағылыстыру науқаны қарсаңында жылқыны түгелдей барлық анықтау тəсілдерімен тексеріп, мал ішінде киеңкінің бар-жоғын анықтау керек. Аурудың көмескі белгілері бар жылқыны оқшаулап емдеу орынды. Сау айғырға үйірге қосарда сақтық ретінде наганин 0,01 г/кг мөлшерде егіледі, құрал-саймандар зарарсыздандырылады. Таза емес шаруашылық субъектілерінде мал əкелуге, əкетуге, жылқыларды (есек, қашар) сатуға жəне ары- бері ауыстыруға, ауру жəне ауруға күдікті малдарды жаюға, сонымен қатар ұрықтандыруға жол берілмейді. Таза емес шаруашылық субъектілерінде шағылыстыру кезеңдерінің арасында, сезімтал малдарды, ауырған жəне ауруға күдікті биеден туған құлындарды жылына үш рет тексеріп отыру қажет. Ауру жəне ауруға күдікті малдың көңін, жем-шөп қалдықтарын, төсеніштерін өртейді. Таза емес шаруашылық субъектісінен ақырғы ауру мал бөліп шығарылған соң бір жыл өткеннен кейін, егер шаруашылық 118 субъектісінде қалған барлық малдар киеңкі ауруына теріс нəтиже берсе ғана таза аймақ деп жарияланады.