Terminologia anatomica

Amaç:
Anatomik terminoloji hakkında bilgilenme

Hedefler:
İsimler hakkında bilgilenme
İsim tamlamalarının nasıl yapıldığını öğrenme
Sıfatlar hakkında bilgilenme Sıfat tamlamalarının nasıl yapıldığını öğrenme
Sıfatlarda derecelendirme
Anatomide kullanılan bazı terimlerin anlamı
Anatomide kullanılan terimlerin okunuşu
Önemli bazı terimlerin kısaltılması

Terminolojide Latince - Türkçe karşılaştırması
Türkçe ve Latince yapı ve köken itibariyle birbirinden çok farklı dillerdir.
Türkçe Ural-Altay diller ailesine dahil eklemeli bir dildir.
Latince ise Hint-Avrupa diller ailesinden bükünlü bir dildir.
Latincede adların ve sıfatların üç ayrı cinsi ve 6 çekim durumu bulunur.
Sözcük kökleri değişime uğrayabilir, çok sayıda önekler, sonekler ve ilgeçler (praepositio) kullanılır.

Terminolojide Latince - Türkçe karşılaştırması
Türkçede önekler yoktur, ilgeçler azdır, fakat sonekler olağanüstü gelişmiştir.
Türkçede sıfatlar değişmeyen (çekime uğramayan) sözcüklerdir, adlarda ise cins kavramı yoktur.
Türkçe ile Latince arasında benzerlik ise adların çekim değişkenliğinde ve ortak alfabe kullanımındadır.

Latin dili
Lingua latina

Roma imparatorluğunun resmi dilidir.
2500 yıl kadar varlığını sürdürmüş ve şuan ölü bir dildir.
Sadece katolik Hıristiyanlığı temsil eden Vatikan devletinin halen resmi dili sayılmaktadır.
Dünyada çok yaygın konuşulan 5 çağdaş dilin (Fransızca, İspanyolca, Portekizce, İtalyanca, Rumence) ortak atasıdır.

Avrupa’da 11. yüzyıldan itibaren faaliyete geçen üniversitelerde eğitim-öğretim 18. yüzyıl sonlarına kadar Latince olarak sürdürülmüştür.
Avrupa’da ulus-devletlerin oluşumu ile üniversitelerde ulusal dillerde eğitime geçilmiştir.
Fakat asırların birikimi olan bilimsel terimler Latince olarak muhafaza edilmiştir.

Bugünkü Orta İtalya topraklarının batı kıyılarına bakan ve Tiber (Tevere) ırmağını çevreleyen tepelikli araziye Latium (günümüzde Lazio) bölgesi denir.
M.Ö. 1000 yıllarında buraya yerleşen Hint-Avrupa kökenli topluluklara Latinler deniyordu.
M.Ö. 753 yılında Tiber kıyısında kurulan Roma kenti Latin kabilelerini bir devlet çatısı altında birleştirdi.

Roma kentinin kuruldugu alan Latium ismi ile bilinir.

Roma imparatorluğunu varolduğu 1200 yıllık
(M.Ö. VII – M.S. V yy.) dönemde konuşulan dil Klasik Latince olarak bilinir.
M.S. V. Yy – Rönesans arasında kullanılan dil Ortaçağ Latincesi (Kilise Latincesi) olarak bilinir.
Rönesans ile birlikte bilim, sanat ve edebiyat alanında Latincenin etkinliği arttı, üniversite dili olarak gelişti.

18. yüzyıldan sonra ise gerileme dönemi başladı, konuşma, yazışma ve eğitim dili olmaktan çıktı.
Fakat terimler Latinceden geldikleri şekilleriyle kaldı.
Ancak 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kültürel ve bilimsel terminoloji alanındaki Latince hakimiyetine karşı İngilizce ciddi rakip oldu.

Klasik Latincenin gelişmesinde Grekçenin etkisi çok büyüktür.
Özellikle tıbbi terimlerin çoğunluğu Grekçe kökenlidir.
Rönesans Latincesinde ise Arapçanın etkisi sezilir.

Polonyaca
Türkçe

Lâtin alfabesi 21 tanesi Etrüsk alfabesinden alınan 23 temel harften oluşmaktadır.
1- a
2- b
3- c
4- d
5- e
6- f
7- g
8- h
9- i, j
10- k
11- l
12- m
13- n
14- o
15- p
16- q
17- r
18- s
19- t
20- v, v,uw
21- x
22- y
23- z

Tıbbi Latince
Sadece tıbbi terimlerle ilgili olan hususlara değinen dar kapsamlı Latince dilbilgisine “Tıbbi Latince” denir.
Tıbbi Latincede adlar ve sıfatlar da sadece terminolojide ihtiyaç duyulan ölçüde ele alınır.

Eski Latincede noktalama işareti yok
İki kelime arasında aralık yok

M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIUM·FECIT
"Marcus Agrippa, son of Lucius, consul for the third time, built this

Terim nedir?
Anlamı değişmeyen, tek başına ya da cümle içinde kullanıldığı her konumda aynı anlamı veren ve bilimsel olarak başka karşılığı olmayan sözcük demektir.
Kökeni?
Grekçe: terma
Latince: terminus (Uç, sınır, son)
İngilizce: term
Türkçe: terim, tabir

Terminoloji nedir?
Bir bilim ya da sanat dalının kullandığı terimler topluluğudur
Terminologia Grekçe kökenli bileşik bir sözcüktür

Nomenklatür nedir?
Lâtince’de isim verme, adlandırma anlamına gelen nomenklatür sözcüğü de terminoloji yerine kullanılmaktadır.
nomen – isim; (çoğulu nomina)
nomenclatoris - karşılaştıkları kimsenin adını efendisine söyleyen köle.

Anatomi terimlerinin tarihsel gelişimi

Hipokrat (M.Ö. 460-377)
acromion, bronchus, peritoneum
Aristo (M.Ö. 384-322)
aorta, pancreas, diaphragma
Galen (M.S. 130-201)
coccyx, epiphysis, pylorus, thymus
gibi sözcükleri terminolojiye kazandırmışlardır

16. Yüzyıldaki gelişmeler,
Jacobus Sylvius çok sayıda oluşuma isim veren ilk kişidir
Andreas Vesalius, Çağdaş anatominin kurucusudur ve çok sayıda eş anlamlı terimi sadeleştirmiştir.
Böylece Eponim isimlendirme doğmuştur.

Aquaductus mesencephali (Sylvius kanalı)

Vena cerebri magna (Galen veni)

Jan Evangelista Purkinje
1787-1869
Purkinje lifleri

Willis Poligonu
Thomas Willis

Sir Charles BELL
(1774-1842)
Bell paralizisi

Aşil tendonu

Tr. spinocerebellaris posterior (Flechsig)
Paul Emil Flechsig
(1847-1929)
(Polonyalı psikiyatrist)

Terimleri sadeleşmesi ile ilgili çabalar
50000 terim mevcut

Tıbbi terminolojinin standartlaşmasını amaçlayan ilk resmi girişim Alman anatomistlerinin öncülüğünde gerçekleştirilen Nomina Anatomica’nın oluşturulmasıdır.

Yıl: 1895

İLKELER
Her parçanın yalnızca bir ismi olacak.
Her terim latince olacak.
Her terim kısa ve olabildiğince basit olacak.
Terimlerin düşünülüp yorumlanmalarına gerek olmayacak.
Birbiri ile ilgili terimler olabildiği kadar benzer olacak.
Sıfatlar zıt seçilecek.

Çıplak gözle görülebilen 4500 terim önerilmiş
Böylece Basel Nomina Anatomica (BNA) doğmuştur.
Terim sayısı 50000’den 5528’e düşürülmüştür
Yıl: 1895

BNA, Almanca konuşulan ülkelerde, İtalya’da, Kuzey Amerika ve bütün Lâtin Amerika ülkelerinde kabul görmüştür.
İngiliz ve Fransız anatomistler, BNA çalışmalarına katılmamış ve sonuçlarını benimsememişlerdir.
Yıl: 1895

İngiltere ve Kuzey İrlanda Anatomi Derneği üyeleri kendi dillerinde karşılığı olan terimleri belirleyerek yeni bir liste düzenlemesi yoluna gitmişlerdir (Birmingham Revizyonu-BR).
Yıl: 1933

Kırk bir yıl geçerliliğini sürdüren BNA’dan sonra yine Alman Anatomi derneği’nin öncülüğünde ikinci kez yapılan (Jena - Almanya) toplantılara İngilizler katılmamış, ancak alınan kararların bir bölümünü benimsemişlerdir.
Yıl: 1936

1939- 1945

Beşinci Uluslararası Anatomi Kongresi (Oxford-İngiltere)
“International Anatomical Nomenclature
Committee” (IANC) çalışma grubunun oluşturulması
Yıl: 1950

“International Anatomical Nomenclature
Committee” (IANC) çalışma grubunun yaptığı çalışmaların sonuçları Paris toplantısından sonra Paris Nomina Anatomica’sı (PNA) adıyla yayınlanmıştır.
Yıl: 1955

Yedinci Uluslararası Anatomi Kongresi (New York)
Nomina Embryologica (NE)
Nomina Anatomica Veterineria (NAV) ‘nın oluşturulması için komitelerin oluşturulması
Yıl: 1960

1966: Nomina Anatomica’nın üçüncü baskısı
1968: (Londra) Embriyoloji komitesi için finansal destek (CIBA)
1969: (Moskova) Histoloji komitesi toplantısı
1970: (Leningrad, St. Petersburg) NA, NH, NE’nin bütünleştirilmesi
1975: (Tokyo) üç listenin (NA, NH, NE) revizyonu
1977: Nomina Anatomica’nın dördüncü baskısı
1980: (New Mexico) üç listenin (NA, NH, NE) revizyonu
1983: Nomina Anatomica’nın beşinci baskısı
1985: Nomina Anatomica’nın altıncı baskısı

FICAT
(Federative International Committee on Anatomical Terminology)
Günümüzdeki durum

İsim
Sıfat
Fiil
Zamir
Edat, takı ilgeç
Bağlaç
Ünlem

İSİMLER
NOMINA

İsimlerin sayı (numerus) özelliği
Singularis
Pluralis

İsimlerin hal (casus) özelliği
Nominativus (Yalın hali) (kim?)
Genitivus (-in hali) (kimin?)
Accusativus (-i hali) (kimi?)
Dativus (-e hali) (kime?)
Ablativus (-den hali) (kimden?)
Vocativus (ünlem ya da çağrı hali)

PONTUS
Pons

CAUDA
Cauda equina

MALLEUS

FIBULA

BULBUS

ALA

AMYGDALA

CONCHA
Concha nasi inferior

COCHLEA

CHOANA

SELLA
Sella turcica

DISCUS
Discus vertebralis

HIPPOCAMPUS
Formatio hippocampi

NAVICULA
Os navicularis

PIRUM
Lobus piriformis

oliva
OLIVA

PINUS
Corpus pineale

ACINUS

INSULA

PORTA
Porta hepatis
Vena portae hepatis

FOSSA
Fossa poplitea

GINGLYMUS

ISTHMUS
Geçit, darlık
Isthmus faucium

LABYRINTHUS
Labyrinthus membranaceus

MUSCULUS
Musculus biceps brachii

LIGAMENTUM

ARTERIA
Arteria brachialis

CEREBRUM

HUMERUS

SPINA
Spina scapulae

AORTA
Aorta thoracica

VENA
Vena cava inferior

TALUS

ORGANUM
Organum vestibulocochleare

VESTIBULUM
Vestibulum nasi

NASUS

AURICULA

UMBLICUS

COLLUM

CRANIUM

CILIUM

OCULUS

CENTRUM
Centrum tendineum

DUODENUM
Duodecim: 12

BUCCA
Corpus adiposum buccae

ACERVULUS
Acervulus cerebri

MANUS

ATRIUM

PUNCTUM
Punctum lacrimale

Latince’de isimler Türkçe’de olduğu gibi sayı (numerus) ve hal (casus) açısından incelendiği gibi Almanca, Fransızca ve Arapçada olduğu gibide cins (genus) açısından da sınıflanır

KURAL

ZEUS

ACHILLEUS

ASCLEPIUS

JULIUS

AUGUSTUS

ANDREAS VESALIUS

MINERVA (ATHENA)

HERA

MARINA

STADIUM

COLESEUM

AQUARIUM

İstisnaslar
Crus (Fem)
Corpus (Neut)

Anatomide kullanılan bütün terimler –us, -a, -um ile mi bitiyor?