Эпителий ұлпасы

Эпителий ұлпасы (эпителиальная ткань); (textus epithelialis, лат. textus — ткань, ұлпа; грек, ері — үстінде, thele — кеуделік емізікше) организмдісыртқы жағынан қаптап, ішкі мүшелердін кілегейлі және сірлі қабықтарын астарлайтын және әртүрлі бездер паренхимасын түзетін ұлпа. Эпителий ұлпасы: жабынды және безді эпителий болып екіге бөлінеді. Жабынды эпителий ұлпасы организмді қаптап, оның ішкі ортасын қоршаған сыртқы ортадан бөліп тұрады. Эпителий ұлпасы бір-бірімен тығыз орналасқан эпителий жасушаларынан (эпителиоциттерден) құралған. Эпителий ұлпасы шекаралас борпылдақ дәнекер ұлпасынан негіздік жарғақ (базальды мембрана) оқшауланады. Эпителий ұлпасында қан тамырлары болмайды, сезімтал жүйке үштарына бай. Бірқабатты эпителий ұлпасы эпителиоциттерінде полюстік айырмашылык (апикальды және базальды полюстер) болады. Эпителиоциттердің қалпына келу (регенерация) қабілеті жақсы жетілген. Жабынды эпителий ұлпасы: бірқабатты және көпқабатты эпителий болып екі топқа бөлінеді. Бірқабатты эпителий ұлпасында барлық эпителиоциттер негіздік жарғақта орналасады, ал көпқабатты эпителийде базальды мембранамен оның тек төменгі қабатта орналасқан жасушалары жанасады. Безді эпителий ұлпасы — организмде өздерінен арнайы бөліңділер бөлетін бездер паренхимасын құрайды. Бездер: экзокринді және эндокринді болып бөлінеді. Эпителий ұлпасы организмде қорғаныс қызметін атқарады, зат алмасу, процесіне қатысады, сірлі сұйық және түрлі бөлінділер бөледі

ҚҰРЫЛЫСЫ
ЭПИТЕЛИЙ ҰЛПАСЫ ҚҰРЫЛЫСЫНА ҚАРАЙ БІР ҚАБАТТЫ, КӨП ҚАБАТТЫ БОЛАДЫ. ЕГЕР ЖАСУШАЛАРЫ БІРНЕШЕ ҚАБАТ ТҮЗІП ОРНАЛАССА - КӨП ҚАБАТТЫ ДЕП АТАЛАДЫ. МЫСАЛЫ, ТЕРІНІҢ СЫРТҚЫ ҚАБАТЫНЫҢ ЖАСУШАЛАРЫ КӨП ҚАБАТТЫ БОЛҒАНДЫҚТА, ҚАСАҢДАНЫП ТҮЛЕП ТҮСЕДІ. ОНЫҢ ОРНЫН ТЕРЕҢ ҚАБАТЫНДАҒЫ ЖАСУШАЛАР ТОЛЫҚТЫРАДЫ. ЖАСУШАЛАРЫНЫҢ ПІШІНІ МЕН АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТІНЕ ҚАРАЙ ЭПИТЕЛИЙ ҰЛПАЛАРЫ АЛТЫ ТОПҚА БӨЛІНЕДІ: 1) ЖАЛПАҚ ЭПИТЕЛИЙ (КӨП ҚАБАТТЫ) ЖАСУШАЛАРЫ КӨП ҚЫРЛЫ, ТЕРІНІҢ ҮСТІҢГІ ҚАБАТЫ МЕН АУЫЗ ҚУЫСЫ, ӨҢЕШТІҢ ІШКІ ЖАҒЫН АСТАРЛАЙДЫ; 2)ТЕКШЕЛІ (КУБИЧЕСКИЙ) ЭПИТЕЛИЙ БҮЙРЕКТІҢ ӨЗЕКШЕЛЕРІН ІШ ЖАҒЫНАН АСТАРЛАП ТҰРАДЫ; 3)БАҒАНА ТӘРІЗДІ ЭПИТЕЛИДІҢ ЖАСУШАЛАРЫ ҰЗЫНША, ҚАРЫН МЕН ІШЕКТЕРДІҢ ІШКІ ҚАБАТЫНДА ОРНАЛАСҚАН; 4)КІРПІКШЕЛІ ЭПМТЕЛИЙ БАҒАНА ТӘРІЗДІ ЖАСУШАЛАРЫНЫҢ БЕТІНДЕ ЦИТОПЛАЗМАДАН ТҮЗІЛГЕН КІРПІКШЕ ТӘРІЗДІ ӨСІНДІЛЕРІ БОЛАДЫ. ӘСІРЕСЕ ТЫНЫС ЖОЛДАРЫНДАҒЫ КІРПІКШЕЛІ ЭПИТЕЛИЛЕР ШАҢ - ТОЗАҢ БӨЛШЕКТЕРІН ЖӘНЕ ТАҒЫ БАСҚА БӨГДЕ ЗАТТАРДЫ ҰСТАП ҚАЛАДЫ; 5)СЕЗГІШ ЭПИТЕЛИЙ ТІТІРКЕНУДІ ҚАБЫЛДАЙДЫ, ИІС СЕЗУ ЭПИТЕЛИЙЛЕРІ МҰРЫН ҚУЫСЫНДА ОРНАЛАСҚАН; 6)БЕЗДІ ЭПИТЕЛИЙ ЖАСУШАЛАРЫ СҮТ, ТЕРІ , ЖАС, СІЛЕКЕЙ, ҚҰЛЫҚ БӨЛЕДІ.

БІР ҚАБАТТЫ КУБ ПІШІНДІ ЭПИТЕЛИЙ
Эпителийдіи бұл түрі организмде сирек кездеседі. Ол аналық жыныс безін қаптайды, бүйректін жұмсақ затының жинаушы түтіктерін, бездердін ұсак өзектерін (бауырдың, үйқы безінің, сілекей бездерінің) астарлап тұрады. Қалқанша безінде де байқалады. Бүйрек канал-шықтарының эпителийінің бос бетінде микробүрлер бола-ды. Клеткаларының үлкендігі бірдей, ядросы цитоплазмасының ортасьшда орналасады.

БІР ҚАБАТТЫ ЦИЛИНДР ТӘРІЗДІ ЭПИТЕЛИЙ
Сирек кездесетін эпителийдің түрі. Бүнын негізгі функциясы — ылғал беттерді қорғау. Бүл кезде секрет бөлу немесе сіңіру қызметтерін атқармайды.
Осы эпителийдің барлық клеткалары біріне-бірі үқсас. Кейбір бездердін өзектерівде кездеседі. Кепшілік жағдайда бір қабатты цилиндр тәрізді эпителий өзгеріске үшырап, корғау қызметтерімен бірге секрет бөлу және сіңіру функцияларын да атқарады. Секреторлык және сіңіруші клеткалардан түратьш бір қабатты цилиндр тәрізді эпителий ішекті астарлайды. Сондықтан оны ішек эпителийі деп атайды. Ішектін түрлі бөлімдеріндегі эпителиалдық клеткалардың қүрылысы бірдей емес, жалпы алганда оларды екі топқа бөлуге болады:
1. Ішектің куысындағы қорытылған өнімдердің сіңуін қамтамасыз ететін клеткалар.
2. Шырыш бөлетін (бокал тәрізді клеткалар) секреторлық клеткалар. Ішек эпителийінің сіңіруші клеткаларын жарык микроскоппен қараганда сызылған жүка қабатпен қапталғанын көруге болады. Осы белгісіне қарап, оны щеткалық көмкерме деп атаған. Электрондық микроскоп бүл қүрьшымның плазмалемманын өсінділерінен түзілгенін анықтайды. Әрбір есіндінін көлденең өлшемі 0,1—0,2 мкм, ал үзыңдығы 1—3 мкм, Осы ультромикроскопиялык құрылымдар микробүрлер деп аталған. Микробүрлердің биіктігі мен бір клеткадағы саны айнымалы. Эмбриондық клеткаларда олар аз болады. Жіктелу процесі кезінде микробүрлердің саны көбейеді. Олар ішек эпителийішн сініру
бетін 25—30 есе арттырады. Ішек кабырғасындағы ас қорытылуьшда жиналған түрлі заттар адсорбцияланады, кейін пиноцитоз арқылы клетканың цитоплазмасына түседі.

КӨП ҚАБАТТЫ ЭПИТЕЛИЙ
Көп қабатты эпителий сіңіруді тиімді камтамасыз аткара алмайды. Сонымен бірге көп қабатты қүрылым секрет бөлу қызметіне нашар бейімделген. Сондықтан көп қабатты эпителийдің бетіне секрет оның астында орна-ласқан бездерден келеді де өзінің өзектері аркылы оның бетіне ашылады. Сонымен, көп қабатты эпителий негізінде корғаныш қызметін атқарады.
Көп кабатты эпителийдің мүйізденбейтін және мүйізделуші деп аталатын екі түрі бар.

КӨП ҚАБАТТЫ МҮЙІЗДЕНБЕЙТІН ЭПИТЕЛИЙ
Бүл эпителий механикалық әсерге ерекше қатты үшы-райтын ылғал беттерге тән. Ылғалға кажет сүйык, эпите-лийдің астында орналасқан борпылдак дәнекер үлпасында болатьш бездерден келеді. Эпителийдін бүл түрі ауыз бен өнештің ішкі куысын, кынапты, көздің мүйіз қабығынын бегін, тік ішектің арщы бөлігін астарлайды. Эпителийдщ осы түрінде клеткалардың үш кабаты болады: базальдық кабат, көп бүрьппты немесе қанат тәрізді клеткалардың қабаты, жал-пақ клеткалардан түратын үстіңгі қабат (46-сурет).
Базальдық қабат негізгі мембрананың үстінде орналасқан митоз жолымен жедел көбейетін цилиндр тәрізді клеткалардан түрады. Базальдық қабаттың клеткалары базальды немесе негізгі мембранаға арнаулы қүрылымдармен бекіген. Клеткалардың ортаңғы қабаты немесе көп бүрышты клеткалар қабаты десмосомалармен жабдықталған жіңішке өсінділермен байланысқан көп бүрышты клетка-лардан түрады. Клеткалардың арасында эпителиалдык клеткалардын калың қабатьшың коректенуін камтамасыз ететін үлпалық сүйық ағатын клеткааралық кеңістіктер болады. Көп бүрышты клеткалар қабатының клеткалары Гольджи аппаратының көмегімен клеткааралық цемент деп аталатьш затты синтездейді. Көп қабатты мүйізделмейтін жалпақ эпителийдің үстіңгі қабаты жалпақ клеткалардан түзілген, солардың ең үстінгілері оқтын-оқтын түлеп түсіп отырады. Түлеп түскен клеткалардың орнын төменнен жаңа клеткалар басады.

КӨП ҚАБАТТЫ МҮЙІЗДЕЛУШІ ЭПИТЕЛИЙ
Тері эпителиі өзінің қүрылысы жағынан алуан түрлі. Омыртқалыларда тері эпителиі көп қабатты, омыртқасыздарда бір қабатты болады.
Тері екі қабаттан түрады: терінің өзі немесе дерма деп аталатын дәнекер үлпалық бөлік пен эпидермис делінетін эпителиалдық қабаттан . Мүйізделген көп кабатты эпителий қүрылысы мен қасиетгері түрліше қабаттардан түрады. Осы атгарды үш зонаға біріктіруге болады. Ең те-ренгісі базальдық мембрананың үстінде жататын цилиндр тәрізді эпителиалдық клеткалардьщ бір катарынан түратын базальдық қабат. Бүл кабаттың клеткаларының базальдық бетінде базальдық мембранаға кіріп түратын саусақ тәрізді өсінділер болады. Осы өсінділер арқылы бүкіл эпителииалдық қабат базальдық мембранаға бекиді.
Базальдык кабаттың клеткаларының клеткааралық кеңістікке қараған бетінде көптеген микробүрлер болады. Базальдық мембрана аркылы дәнекер үлпасынан диффузиялық жолмен эпителийге келген қоректік затты бірінші болып осы қабаттың клеткалары қабылдайды.