Әлеуметтік-еңбек қатынастарын құқықтық реттеудегі келісімдер және олардың рөлі

Зерттеу тақырыбының өзектілігі
Зерттелетін тақырыптың өзектілігі заманауи еңбек құқығында жұмыскер мен жұмыс беруші арасындағы еңбек қатынастарын реттеудің негізгі тәсілдерінің бірі болып жеке еңбек дауларын еңбек заңының нормалары арқылы шешу табылады. Келісімдер болса ресми құжат болып есептелмейді, олар үшін нақты белгіленген нысан ескерілмеген (олардың мазмұнына нұсқалылық қасиеті тән), құқық нормалары немесе дербес құқықтық ұйғарымдар келтірілмеген, республикалық референдумда немесе уәкілетті органдармен қабылданбайды. Сонымен қатар, «Құқықтық актілер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 6 сәуірдегі № 480-V ҚРЗ 3-бабының 1 т. бекітілген құқықтық актінің белгілерінің жүйесінде келісімге анықтама берілмеген.

Келісімдердің құқықтық мәртебесі анықталмаған. Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінде келісімдер құқықтық актілер деп көрсетілгенімен, шын мәнісінде және қолданыстағы заңнамаға сәйкес олар құқықтық акт болып табылмайды. Қазақстан Республикасының жаңартылған Еңбек кодексі бұрыннан келе жатқан осы мәселені шешкен жоқ, керісінше оны күрделендіріп жіберді.
Келісімдер - әлеуметтік-еңбек құқығына тән ерекше дереккөз, құқықтар дереккөздерінің жүйесінде, бағынышсатысында оның орны заңнамамен анықталмаған, бұл құқық қолдану мәселесін туындататыны сөзсіз.
Келісім тараптарының міндеттерінің түсініксіздігі, оларда келісімнің тиімділігін бейнелейтін кесімді әрі айқын қорытындының болмауы, келісімдердің «түсінікті» құқықтық мәртебесінің болмауы бірлесіп, мемлекетте әлеуметтік әріптестік институтын іске асыруға теріс әсер етеді деп жауап беруге болады.

Диссертациялық зерттеудің мақсаттары мен міндеттері
Осы диссертацилық зерттеудің мақсаты болып келісімдерді пайдалану және еңбек қатынастарын құқықтық реттеуде олардың рөлі туралы теориялық және тәжірибелік мәселелерді кешенді зерделеу табылады.
Қойылған мақсатқа негізделе отырып, диссертацияда мынадай тапсырмалар белгіленді:
- еңбек қатынастарын реттеуде келісімдерді пайдалану мәселесі жөніндегі теориялық зерттемелерге талдау жүргізу;
- келісімдер және олардың еңбек қатынастарын реттеудегі олардың рөлдері («ҚТЖ» ҰК»АҚ үлгісінде);
- Қазақстан Республикасында еңбек қатынастарын реттеу үшін келісімдерді тиімді пайдалануды арттыру жолдарын көрсету.

Диссертациялық зерттеудің нысаны еңбек қызметі барысында туындайтын қарым-қатынастар табылады.
Зерттеу мәнін Қазақстан Республикасында еңбек заңы саласында әрекет ететін келісімдер құрайды.

Қорғау ережелері
Еңбек қатынастарын реттеуде келісімдерді пайдалану мәселесі жөніндегі теориялық зерттемелерді талдау
Келісімдер және еңбек қатынастарын реттеудегі олардың олардың рөлдері (темір жол көлігі кәсіпорнының үлгісінде)
Қазақстан Республикасында еңбек қатынастарын реттеу үшін келісімдерді тиімді пайдалануды арттыру жолдары

Зерттеудің ғылыми жаңалығы
Қазақстан Республикасының 2007 жылғы Еңбек кодексі және 2015 жылғы Еңбек кодексі қабылданған сәттен бастап еңбек қатынастарын реттеуді одан әрі жетілдіру мақсатында диссертацияның тақырыбы бойынша теориялық және тәжірибелік материалдарға кешенді талдау жүргізілді.

Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік әріптестік жүйесі
1
Қазақстан Республикасында еңбек саласындағы қатынастарды реттеу негізін тағайындайтын мемлекеттік деңгей
2
өңірдің деңгейінде еңбек саласындағы қатынастарды реттеу негіздерін тағайындайтын өңірлік деңгей
3
саладағы еңбек саласы қатынастарын реттеу негіздерін тағайындайтын салалық деңгей
4
аумақтық деңгей
5
жұмыскерлер мен жұмыс беруші арасында еңбек саласындағы өзара нақты міндеттемелерді тағайындайтын ұйымның деңгейі

Көлік саласы жұмыскерлерінің әлеуметтік-еңбек қатынастарына әсер ету дәрежесі туралы сұхбаткерлердің пікірі, %

Көліктегі кәсіподақтардың тиімсіз жұмысы туралы сұхбаткерлердің пікірі, %

Кәсіподақ комитетінің негізгі артықшылықтарының арасынан сұхбаткерлер еңбек қатынастарын реттеудің мынадай бағыттарын атап өтті:
- жұмыскерлердің еңбегіне лайықты ақы төлеу мәселелерін шешу – 85%;
- еңбек заңнамасының орындалуын бақылау – 97%;
- еңбек жағдайын жақсарту мәселелерін шешу, еңбекті қорғау талаптарының орындалуын бақылау – 70%;
- мәдени-бұқаралық және дене шынықтыру-сауықтыру жұмысын ұйымдастыру, кәсіподақ мүшелерінің санаториялық-курорттық емделуіне және демалысына ықпал ету – 53%.

Сұхбаткерлердің жауаптарына сәйкес кәсіподақ комитеті қызметінің негізгі басымдықтары, %

Іс жүзінде осындай қатынастардың қалыптасуына мынадай тәжірибелік шаралар мен іс-шаралар ықпал етуі тиіс:
‒ табыстарды бөлуді және жалпы әлеуметтік-экономикалық саясатты әріптестер арасында жоғары (ұлттық) деңгейде келісу, соның ішінде әлеуметтік әділдікдің негізгі критерийлері мен көрсеткіштерін және еңбек қатынастары субъектілерінің мүдделерін қорғау жөніндегі іс-шараларды әзірлеу;
‒ ұжымдық-шарттың үдерістің және тараптар арасында туындаған кереғарлық пен келіспеушіліктерді реттеудің келіссөздік сипаты;
‒ әлеуметтік әріптестердің мүдделерін әртүрлі деңгейлерде келісу үшін пайдаланылатын механизмдер мен институттардың болуы;
‒ жалданбалы жұмыскерлердің кәсіпорындарды басқаруға қатысуы;
‒ тараптарды келістірудің әртүрлі тәсілдері және сот рәсімдері арқылы әлеуметік шиеленістердің (ереуілдер және окауттар түріндегі) деңгейін төмендету және күрделілігін жұмсарту.