Мұнай майларының алыну түрлері

Шикізатты дайындау- бастапқы май фракцияларын алу;
Бастапқы май фракцияларынан базалық майларды алу;
Компоненттерді аралыстыру (компаундеу) және майлардың тауарлық түрлерін алу үшін оларды қосалқы орнатқыштармен (присадкалармен) «жандандыру».

Май компененттерін бастапқы май фракцияларынан жоғарыда аталып өткен қажетсіз компоненттерді таңдамалы жою қажет болады. Олар:
Физикалық - еріткіштермен экстрациялау, ерітіндіден температураны тұндыру;
Физико-химиялық – адсорбция;
Химиялық – күкірт қышқылмен әрекетте болу, гидротазарту.

Селективті тазартудың рафинатынан қатты парафиндерді ацетон, дихлороэтан және т.б. сиякты таңдаулы ерітінділермен тұндырады (депарафиндеу). Депарафиндеу өнімін адсорбциялық тазарту немесе гидротазарту жолымен белгілі қалыпқа жеткізеді.

Атмосфералық айдау нэтижесінде жеңіл қайнайтын фракциялар (ашык тусті өнімдер) жэне атмосфералық қалдықтар немесе мазут бөлініп шығады, ол майлар өндірудің вакуумдық айдауанда шикізат қызметін атқарады.
Атмосфералық қаддықтан (мазуттан) вакуумды айдау арқылы тұтқырлықтары әр түрлі вакуумды дистиллятарын және вакуумды қалдық (гудрон) түзіледі:
жеңіл вакуум майы (қайнау температурасы 300 - 400°С);
ауыр вакуум майы (қайнау температурасы 350 - 420°С);
қалдық май (қайнау температурасы 420 - 490 °С).

Дистилляттарды бөліп алғаннан кейінгі түзілетін гудрон (қайнау температурасы >500°С) шикізаттың 20-30% мөлшерін құрайды. Кей-де қалдық май жеке фракцияға бөлінбейді, ол вакуумдік қалдықтан өндіріледі. Мұндай май тұтқыр болып келеді және жақсылап тазарт-қаннан кейін мөлдірленген қалдық майы деп аталады. Фракциялық құрамы бойынша базалық майлар:
Дистилляттік;
Компаунденген;
Қалдық майлар.
Компаундтелген майлар дистилляттар мен қалдық майларды араластыруының нәтижесінде алынады. Қалдық майларының жақ-қыш қасиетгері жоғары болады.

Қалдық майлар пайдаланбалық жағармайлық қасиеттеріне ие. Олардың жабысқакгығы, тотығуға тұрақтылығы дистилляттік май- ларға қарағанда артық болып келеді. Жеңіл дистиляттардан жеңіл индустриялды және трансформаторлы майларды алады. Орта және ауыр дистилляттардан - индустриялды жэпе отын майларды, ал ком- паундтелген және қалдық майлардан - трансмиссиялық, ауыр индуст- риалды, цилиндрлі жэне т.б. майлар алынады.
Базалық майдың химиялық құрамы мұнайдың химиялық құра- мына байланысты. Қазіргі кезде белгілі базалық майлардың түрлері:
парафинді ( парафиндердің үлесі >75%),
нафтенді (нафтен қосылыстарының үлесі >75%),
ароматты (ароматты қосылыстардың үлесі >50%),
аралас майлар - егер басыңқы қосылыстар болмаса.

Селективті тазарту немесе ерітушілермен экстракциялау-қажетсіз қосындыларды жою әдісі, бүл екі аралық жүйені түзуге негізделген әдіс, мұнда қоспалар ерітуші және таза май екі қабатқа бөлінеді, экстракт қабатын бөліп шығарғаннан кейін, таза май пайда болады. Осылайша, майдан асфальтендік (битумдық) заттар, шайыр-лар жэне қысқа буынды ароматты заттар, қатты көмірсутегілері жэне полициклдік ароматты қосындылар алынып тасталады, себебі олар кокстенуді жэне түтқырлықтың температураға тәуелдігін күшейтеді.
Ерітінділермен экстракциялау, әдетте, вакуумды дистилляция-дан кейін бірден өткізіледі. Дистиляттардың экстрациядан кейін тұтқырлық индексі жоғарырақ болады, сонымен қатар, тотығуға беріктігі тұрақтандырылады. Бүгінгі күні экстракция үшін, негізінде фурфурол немесе н-метилпирролидин қолданылады, ал фенолмен экстрациялау сирек кездеседі. Экстракция барысында дистилят-тардың негізгі химиялық құрамы шағын ғана өзгереді, сондықтан да шикі мұнайдың химиялық құрамының әсері сақталып қалады;
Еріткіштермен парафинсіздендіру - парафиндерді жою әдісі, олар майдың қату температурасын ұлғайтады. Май екі еріткіштің -метилэтилкетонның жэне толуолдың қоспасымен немесе басқалар-дың қоспасымен араластырылады. Майдан алынған ерітінді -6...-12°С дейін суытылады.

Адсорбенттермен тазарту. Адсорбенттер ретінде ағартатын сазбалшық немесе кристалды алюмосиликаттар қолданылады -біркелкі қуыстығы бар цеолиттер. Белгілі бір мөлшердегі қуыстары бар цеолиттерді таңдау арқылы селективтік адсорбцияны жүргізуге болады: шайыр және асфальт заттарын, алкендерді, полициклді арендерді. Мұндай тазартудан кейін май жарқындана түседі.
Гидротазарту - катализаторлардың қатысуымен сутегінің мұ-най фракцияларына әсерімен іске асырылады. Базалық майдығ қанықпаған және ароматталған молекулалары шектеуліге айналады Онымен бір мезгілде күкіртсіздену және құрамында азоты бар қосындылар алынып тасталынады. Орташа гидротазалау әдісі, әдетте майдың түсін және иісін төмендету үшін пайдалынады.

Гидрокрекинг майлардың қасиетін жақсартудын ең перспективті әдісі. Гидроөңдеуде бірқатар химиялық реакциялар бірмезгілде немесе бірінен кейін бірі жүреді, осының нәтижесінде күкірт, азот басқа да гетероатомдық қосындылар бөлініп кетеді, сонымен бір мезгілде полициклді ароматты қосындылардың гидрленуі, мұнай-сақиналарының бұзылуы, ұзын парафинді қатарларының деструкциясы және өнімдердің изомеризациясы жүреді. Бұл процестер майдың молекулярлық қүрылымын жақсартуды қамтамасыз етеді, механикалық, термиялық жэне химиялық әсерлерге түрақтылығын пайдалану аралығында қасиетінің түрақтылығығ қамтамасыз етеді.
Майлар молекуласын гидрокрекингтеу кезеңдері:
а)майдың бастапқы молекуласы;
б)ароматты жэне нафтендік сақиналардың бұзылуы;
в)буынды тіктеу.

Майпарды асфалътсыздандыру. Қалдық майлар гудрондардан және жартылай гудрондардан өндіріледі. Бұл фракциялар өз құра-мында алынып тасталуға қажетті 50%-ке дейін шайырларды және асфальтендерді біріктіреді. Шайырлы-асфальтендік қосындылардың күрделі құрамы олар үшін таңдалынып алынатын еріткіштерді таң-дауды қиындатады. Сондықган да еріткіштерді ең құнды көмірсу-тектер алу үшін таңдап алады. Шайрлы - асфальтенді заттар ерімейд, тұнбаға түседі. Еріткіштер ретінде әдетте сұйық пропан қолданы-лады. Процесс 50-85°С температурада, шайырлар пропанда жеңіл бөлінетін шекте жатады. Температураның жоғарғы шегі 96,8°С про-панның қойылумен шектеледі. Процестің температурасы неғұрлым 96,8°С жақын болса, сұйық пропанның еру қабілеттілігі аз болады және онда КС майлар нашар ериді жэне шайырлармен бірге тұнады. Осыған орай температураның төмендеуінде сұйық метанның еріту қабілеттілігі өседі және шайыр 40°С температурада пропанда ериді, бұдан тазаланған майдың сапасы төмендейді.

Мұнайды өңдеу процесіне гидрокрекинг жэне гидроизомерлеу процестерін енгізу май өндіру үшін қосымша бағалы шикізат алуға жол ашылады. Бұл май өндіру үшін қымбатты шикізат болып табылатын, 350°С-та қайнауы аяқгалатын вакуумды газойль фрак- циясының гидрокрекинг өнімі, ол тек қана депарафиндеуді талап етеді. Жоғары сапалы майларды депарафиндеу қосымша өнімдерін - парафиндерді және гачтарды гидроизомерлеуде алуға болады. Әрбір нақгы жағдайда қолдану үшін оптималды пайдалану қасиеті бар майдың болғаны дұрыс. Бұл жағдай майлардың алуан түрлілігін себептейді. Түрлі майларды өндіру техникалық және тиімділік жағынан да пайдалы емес. Сондықган да мұнай өңдеу өнеркәсібі базалық майлардың шектелген мөлшерін шығарады, олар бір-бірімен араластырылады, сөйтіп қажетті пайдалынатын қасиеті бар тауарлық май алынады.