Әр түрлі жас кезеңдеріндегі уақытша тістердің. Анатомиялық, морфологиялық, гистологиялық және рентгенологиялық ерекшеліктері
ТІС ҰРЫҒЫ САЛУ КЕЗЕҢІ Тіс ұрығы салу кезеңі Адамда тістердің дамуы шамамен эмбриональді дамудың 6-7 аптасында басталады. Сыртқы ұрықтық жапырақ (эктодерма) кіреукенің және оны жауып тұратын кутикуланың қалыптасуына қызмет етеді. Цемент, дентин және ұлпа—мезенхиманың туындысы болып келеді (эктомезенхима).Тіс тіндерінің қалыптасуы (одонтогенез) үш кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде тіс ұрықтарының салына бастауы жүреді. Осы кезеңде мезенхима тініне қарай өскен көпқабатты жалпақ эпителий тіс пластинкасын құрайды. Бұл пластинканың кейбір аймақтарында болашақ кіреуке органы сүт тістердің ұрығы қалыптасатын эпителий өсіндісі басталады.10-шы аптада әрбір болашақ кіреуке органы мезенхимаға қарай өсе бастайды. Осыдан бастап тіс бүртікшесі қалыптасады. Осыдан кейін кіреуке органы ұлғаяды және тіс пластинкасынан бөліне бастайды.Эмбриональды дамудың 3-ші айының аяғында кіреуке органы кіреуке органының мойыны аталатын жұқа эпителиальді тартпа түріндегі тіс пластинкасымен қосылады.Кіреуке органы айналасында бір уақытта мезинхима өсіп тіс қапшығы құрылады. Кіреуке органы мойыны тінінен және тіс пластинкасының бос бөліктегі қалған эпителийден тұрақты тістердің ұрығы қалыптасады.II кезеңді тіс ұрығының дифференцияциясы жүреді. Дифференцияцияаланбаған кіреуке органының жасушалары және тіс бүртікшесі тіс кіреукесінің қалыптасуына жауап беретін энамелобласт-жасушаға трансформацияланады.Тіс бүртікшесінің жасушаларының дифференциялану үрдісі кезінде дентин түзеуші одонтобласты жасуша преодонтобласттардың түзелуі жүреді.Осы кезеңде тіс ұрығының пішіні болашақ тіс сауытының бөлігінің түріне сәйкес болады. Бір мезгілде кіреуке органының және тіс бүртікшесінің жасушаларының белсенді дифференциялануымен қатар тіс ұрығын қоршаған тіндерде жақ тінінің сүйегінің қалыптасуы жүреді.Кіреуке органы мойыны эпителиі осы кезеңде толығымен сорылады және тіс ұрығының тіс пластинкасымен байланысы жойылып жартылай мезенхимаға ауысады.III кезең, гистогенез — кіреуке, дентин, цемент және ұлпаның дамуы пайда болатын соңғы кезеңі Гистогенез кезеңі эмбриональді дамудың 3-ші айының соңында басталып тістер шыққанға дейін созылады. Осы кезеңде дентин одонтобластарының түзелуі басталады. УАҚЫТША ТІСТЕРДІҢ ГИСТОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Нәресетелерде сүт тістердің алдыңғы сауыттары жетілген, бірақ жақсүйектерінің тіс қапшықтарында жатады. Туылғаннан кейін түбірлердің түзілуі мен дамуы, сонымен бірге ұяшықаралық қалқа пайда болады. Содан кейін иек бөлігінің атрофиясы басталып, сауыт бет жағына шығады.Уақытша тістердің шығу мерзімдері баланың физикалық жағдайына байланысты. Қыз балаларда тістердің шығуы ұлдарға қарағанда ертерек шығады. Сонымен тістердің шығуы 6-8 айдан төменгі медиалды күрек тістерден басталады. Сүт тістерінің шығуы 20-24 апта аяқталады. Кейбір жағдайда сүт тістердің шығуы мерзімінен ерте 3-4 айда байқалады. Көбінесе тістердің шығуы 10-12 айда немесе одан кеш шығады.Тіс кеш шыққан жағдайда баланы дәрігерге көрсету керек, өйткені ол аурулар немесе даму ауытқулар кезінде болады.Сүт тістердің түзілуінің мерзімдері сүт тістерінің дамуы мен шығуы ауыз қуысы мен бет скелетіне әсер етеді. Жақсүйектердің өлшемдерінің өсу мен жоғарғы жақсүйек қойнауларының түзілуі ауыз қуысының биіктігі мен беттің вертикалды өлшемінің ұлғаюына әкеледі.Уақытша тістер 3 жылдан 7 жылға дейін болады, ал 6-7 жастан тұрақтыға ауысады. Тұрақты тістердің түзілуі мен өсуіне байланысты уақытша тістердің жойыла бастайды. Бастапқыда түбірлердің ұшы, кейін қалған бөліктері жойылады. Уақытша тістердің қалдықтары өсіп келе жатқан тұрақты тістермен ауысады. 3-4 жастан күрек тістер арасында, күрек тістермен ит тістер арасында аралық – диастима пайда болады. Осыған ұқсас аралық – треморлар, ит тістер мен бірінші үлкен азу тіс аралығында болады. Диастема мен тремолар, олардың өлшемі жоғарғы жақ сүйекте, төменгі жақ сүйекке қарағанда үлкенірек, жас өскен сайын ұлғайып, уақытша тістердің тіс уақытының максимумына дейін жетеді. Бұл аталған аралықтардың болуы жақ сүйектерінің өсуін көрсетеді. Ал диостем мен треманың болмауы керісінше өсуінің бұзылуын көрсетеді.Толық шыққан тіс деп есептелінеді, егер сауыт қызыл иек деңгейіне толық шығып тұрса және тіс онтогонистермен байланыс болған жағдайда шығатын тістер кейбір кезде жақсүйектерде кідіріп, сыртқа шықпайды, тек рентгенограммада жақсы көрінеді. Бұл кезде міндетті түрде стомотологтың көмегін қажет етеді. Көңіл бөлу керек, тұрақты тістердің шығу мерзімдері кішкене өзгеруі мүмкін, ол жеке ерекшеліктер (тұқым қуалаушылық) немесе сыртқы әсерлеріне (тамақтану, аурулар) байланысты болады. Бізге белгілі, қыздар тіс шығу мерзімінен бойынша ұлдардан ертерек.