Нуклеин қышқылдары

Нуклеин қышқылдары — тірі организмдегі тұқым қуалайтын ақпараттарды сақтай отырып, оны келесі ұрпақтарға жеткізетін күрделі құрылысты молекула.
1868 жылы швед биохимигі Ф.Мишер клетка ядросының құрамынан қышқылдық қасиеті бар затты бөліп алған. Оны алғаш рет ядродан тапқандықтан (латынша “нуклеус” — ядро) нуклеин қышқылы деп атады.

Нуклеин қышқылдарының
қызметі
Генетикалық ақпаратты тасымалдайды(сақтайды)
Белок синтезіне қатысады
Организмдер көбейген кезде немесе клеткалар бөлінген уақытта генетикалық ақпаратты тасымалдайды.

Құрамында азотты негіз, рибоза немесе
дезокисрибоза және фосфор
қышқылының қалдығы кіретін қосылыс
НУКЛЕОТИД деп аталады.

Нуклеотид

Нуклеин қышқылдары
ДНК – дезоксирибонуклеин
қышқылы
РНК
Рибонуклеин қышқылы
Тұқымқуалау ақпаратын сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін және тірі организмдердің дамуына қатысатын нуклеин қышқылының бір.
Бұл нуклеотидтердің полимері болып табылады. Құрамын ортофосфор қышқылының қалдығы, рибоза және азотты негізден тұрады.

Нуклеин қышқылдарының құрылымы
Д Н К
Р Н К
Азотты негіз
(А, Г, Ц, Т)
Көміртегі–
дезоксирибоза
Фосфор қышқыл
қалдығы
Фосфор қышқыл
қалдығы
Азотты негіз
(А, Г, Ц, У)
Көміртегі–
рибоза

ДНК МЕН РНК
АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ

ДНҚ ҚҰРЫЛЫМЫН АШУҒА ЕҢБЕК СІҢІРГЕН ҒАЛЫМДАР
1951 жылы американдық биохимик Э.Чаргафф ДНҚ молекуласының құрамына төрт нулеотид кіретіндігін тапты.
Р.Франклин ДНҚ молекуласының рентгенграммалық суретін бірінші түсірген ғалым.
ДНҚ молекуласының екі жіпшеден тұратынын және олардың азотты негіздері оралымның ішінде қалып, өзара сутектік байланыс түзетінін 1953 жылы американдық биохимик Дж.Уотсон мен ағылшын биофизигі әрі генетигі Ф.Крик ренгенқұрылымдық әдіспен дәлелдеді.

ДНК моделі
1853 жылы – ДНК моделі ұсынылды.

ДНҚ ЕКІ ЕСЕЛЕНУІ
Жасуша бөліне алдында ДНҚ екі еселенеді.
А Т А Г Ц А болса
Т А Т Ц Г Т болады
ДНҚ екі еселенуін 1958 жылы М.Н.Мейсельсон мен Ф.Сталь дәлелдеді.

ДНҚ ПІШІНДЕРІ
Молекуладағы нуклеотидті құрамына және иондардың
концентрациясына байланысты ДНҚ қос оралмасы
тірі организмдерде әр түрлі пішінде болады.
(солдан оңға қарай: A, B және Z формалары

ДНҚ БҰЗЫЛУЫ
ДНҚ әр түрлі мутагендердің әсерінен бұзылуы мүмкін. Ондай мутагендерге тотықтырушы және алкилдеуші заттар, жоғары электр қуатты электрмагнитті радиация ультракүлгін және рентген сәулелері.
Көптеген мутагендер екі көрші жұптың арасына тұрып қалады .Олар ары қарай ену үшін ДНҚ екі жіпшесін тарқатуға тырысады. Мұндай жағдайдың алдын алуда химиотерапия жүргізіледі.

РНК
аРНК (мРНК)
тРНК
рРНК
Генетикалық ақпаратты ДНК – дан рибосомаға қарай тасымалдайды
Белоктық тізбектің синтезі жүретін жерге аминқышқылдарды тасымалдау, аРНК – дағы кодонды тану.
Құрылымдық (рибосома түзуге қатысады), белок тізбегінің синтезіне қатысады.
Цитоплазмада
Цитоплазмада
Рибосомада

ДНҚ РЕПЛИКАЦИЯСЫ

Репликация - ДНҚ-ның екi еселену процессi - көбiнесе жасушаның бөлiну алдында жүрiп, жасушаның бірқатар ұрпақтарында хромосомалар санының тұрақтылығын қамтамасыз етедi. Репликация - көптеген ферментердiң қатысуымен жүзеге асырылатын күрделi процесс. Репликацияның негiзгi ферменттерi:
1.ДНҚ-полимераза-тізбекті синтездейді.
2.Топоизомераза-«репликативтік айырдың» алдындағы ДНҚ-ның аса жоғары ширатылған жерлерін босатады.
3.Хеликаза-ДНҚ тізбектерін ажыратады.
4.SSB-белоктар-ДНҚ-ның ажыраған тізбектерін тұрақтандырады.
5.Лигаза-ДНҚ фрагменттерін жалғап қосады.
6.РНҚ-праймаза-ДНҚ-полимеразаға керекті РНҚ-бастауыштарды синтездейді.
7.ДНҚ-геликаза-комплементарлы нуклеотидтердің арасындағы сутекті байланыстарды үзеді.

Репликация, транскрипция және трансляция - прокариоттар мен эукариоттардың барлық жасушаларында жүретiн ақпарат ағымының негiзгi жолдары. Бұл процесстердiң негiзгi принциптерiн Ф.Крик ашып “молекулалық биологияның орталық догмасы” ретiнде келесi түрде ұсынған (1958 ж.).
ДНҚ репликация ДНҚ транскрипция РНҚ трансляция белок
Кейiнірек, тұқым қуалау ақпаратының басқа да (қосымша) жолдармен берiлетiні ашылған. Соған байланысты, қазіргi кезде бұл схема өзгерiп, мынадай түрде көрсетiледi.
ДНҚ репликация ДНҚ
а-РНҚ трансляция белок