Toshkent davlat texnika instituti

Oksidlar deb, biri kislorod bo’lgan, ikki elementdan tashkil topgan murakkab moddalarga aytiladi.
Oksidlarni umumiy formulasi
E2On
E – element, n – element valentligi.

Oksidlar deb biri kislorod bo`lgan ikki elementdan tashkil topgan murakkab moddalarga aytiladi.
Oksidlar binar birikmalardir.
Oksidlarning umumiy formulasi: E2On (E-element,n-element valentligi).
Oksidlar
MgO Al2O3 CO2 Cu2O
Mg=O O=Al-O-Al=O O=C=O Cu-O-Cu
Magniy Aluminiy Uglerod (IV)- Mis (I)- oksid oksid oksid oksid

Oksidlarning toifalanishi
Magniy oksidi
СuO
Mis(II) - oksidi
CO2
Uglerod (IV) - oksidi
SO3
Oltingugurt (VI) - oksidi
CaO
Kalsiy oksidi
Mn2O7
Marganes(VII) – oksidi
MgO

Oksidlarni toifalarga ajrating:
CaO, SO3, MnO2, Cr2O3, CuO, Na2O,
N2O5, ZnO, Ag2O, Mn2O7, CrO3, Al2O3.
asosli amfoter kislotali
CaO
SO3
MnO2
Cr2O3
CuO
Na2O
N2O5
ZnO
Ag2O
Mn2O7
CrO3
Al2O3

Oksidlarni olinishi
1. Oksidlanish (yonish)
a) oddiy moddalar:
4P + 5O2 = 2P2O5 fosfor (V) - oksidi
2Zn + O2 = 2ZnO rux oksidi
b) murakkab moddalar:
CH4 + 2O2 = CO2 + 2H2O
2. Murakkab moddalarning parchalanishi
a) suvda erimaydigan asoslar:
Cu(OH)2 = CuO + H2O
b) kuchsiz kislota tuzlari:
CaCO3 = CO2 + CaO

Oksidlarning kimyoviy xossalari
1) Kislotalar bilan 1) Ishqorlar bilan
CaO + 2HCl = CaCl2 + H2O SO3 + 2NaOH = Na2SO4 + H2O
2) Suv bilan
Faol metall oksidlari bilan metallmas oksidlari bilan
MgO + H2O = Mg(OH)2 N2O5 + H2O = 2 HNO3
3) Asosli oksidlarni kislotali oksidlar bilan
Na2O + SO3 = Na2SO4
O K S I D L A R
A S O S L I
K I S L O T A L I

Uglerod ( IV )-oksid-CO2.
Havoning doimiy tarkibiy qismi bo’lib, uning 0,03 % ini tashkil etadi. O’simliklarning asosiy ozuqa-si.Barcha yashil o’simliklar havodan bargi orqali karbonat angidridni, ildiz orqali suvni olib, quyosh nuri ta’sirida ularni organik ozuqa moddalarga – qandlarga aylantiradi va havoga kislorodni ajratib chiqaradi.
CO2 vulqon gazlari tarkibida ham uchraydi.

“Quruq muz” ham uglerod (IV)-oksid hisoblanadi.Suv muzidan farq qilib “quruq muz” suvda cho’kadi.
Yonayotgan benzinni “Quruq muz”da tezroq o’chirish mumkin.
“Quruq muz” asosan turli xil mahsulotlarni saqlashda va muzlatishda ishlatiladi.
“Quruq muz”ning yana bir asosiy maqsadi - u mahsu-lotlarni saqlabgina qolmas-dan, balki uni buzilishini oldini oladi.

Kremniy (IV)- oksid.
SiO2
Kremniy (IV)- oksid asosan qum shaklida uchraydi.Qum eng muhim qurilish materiallaridan hisoblanadi.Kremniy bu oksidining kristall tuzilishi o’ziga xos bo’lgan turi kvars deb atalib, ultrabinafsha nur bilan ishlovchi asboblarda qo’llaniladi.Qiyin suyuqlanuvchan bo’lganligi undan kimyoviy shisha idishlar tayyorlash imkonini beradi.
Kvarsning turli tabiiy ko’ri-nishlari:ametist, sapfir, xal-sedon,yoqut minerallari-qimmatbaho va yarim qim-matbaho zargarlik toshlari sifatida ham ishlatiladi.

Kalsiy oksid - CaO.
Bu oksid so’ndirilmagan ohak yoki mahalliy tilda ohak deb ata-ladi. Tabiatda keng tarqalgan ohaktoshni kuydirib olinadi. Qu-rilish sanoati uchun asosiy xo-mashyo materiali bo’lib hisobla-nadi. Undan turli qorishmalar, sement tayyorlanadi. Tuproq-ning kislotaliligi ortib ketganda ma’lum miqdorda uni netrallash uchun ham ishlatiladi. Daraxtlar va boshqa o’simliklardagi za-rarkunandalarni bartaraf etish uchun uning suvli eritmalaridan foydalanish yaxshi natija beradi.

Oltingugurt (VI) – oksid SO3
Bu oksidni sulfat angidrid deb ham ataladi. Tabiatda erkin holda uchramaydi. Uni temir kolchedanini kuydirishda hosil bo’ladigan sulfit angidridni ( SO2 ) oksidlab olinadi. Asosan sulfat kislota ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Sulfat kislota esa ko’plab boshqa moddalar, dorivor preparatlar olishda asosiy xomashyolardan hisoblanadi, individual tarzda avtomobillar akkumulyator batareyalarida ishlatiladi.

Azot (IV) –oksidi NO2
Bu oksid tabiatda uchramaydi. Asosan sintetik yo’l bilan olinadi va nitrat kislota ishlab chiqarish uchun sarfla-nadi. Nitrat kislota esa azotli mineral o’g’itlar, nitrobirikmalar, ko’plab dorivor moddalar ishlab chiqarishda asosiy manbalardandir.

Rux oksidi-ZnO.
Rux oksidi ZnO – oq rangli modda bo’lib, lak – bo’yoqlar olishda ishlatiladi.
Ruxli bo’yoqlar bilan turli xil joylarni tashqi muxitdan saqlash maqsadida ishlatiladi.
Farmasevtlar surkov vositalari tarkibiga rux oksidi qo’shiladi.
Titan (IV) oksidi – TiO2 oq rangli xususiyatga ega bo’lib, u ham titanli bo’yoqlar tayyorlashda ishlatiladi.

Xrom(III) - oksidi Cr2O3 – yashil rangli kristall modda bo’lib, suvda erimaydi.
Cr2O3 – shisha va keramik buyumlarga bezaklar berishda ishlatiladi.
XROM(III) - OKSIDI Cr2O3