Жасушалық цикл

Терминология

«Өз ойыңмен бөліс…»
(G топтық жұмыс:
1. Жасуша бөлінуінің қандай түрінде және оның қандай фазасында , және қандай өзгерістер мутация тудыруы мүмкін?
2.Хромосомалар қалай мутацияға ұшырайды?
3. Мутациялар ағзалардың тіршілік әрекетіне қалай
әсер етеді ?
«Ми шабуылы»

https://www.youtube.com/watch?v=MAGvDxr9g0U
Мутация түрлері

Активити № 1
(Р) « Мутация түрлері» концептуалдық карта/ тірек сызба құру.
Бағалау критериі: Постер арқылы жасаған концептуалдық картаны/ тірек сызбаны түсіндіру.

Мутацияның жіктелуі
(пайда болуы бойынша)
Мутация
Индуцирленген мутациялар бағытталып әсер етеді.
Мутагендік факторлардың әсерінен, жасанды жолмен пайда болады.
Спонтанды мутациялар репликация қатесінен болады.
Қоршаған орта факторларлары әсерінен, табиғи жолмен пайда болады.

Гендік ( ген құрылымының өзгерісі)
– ДНК құрылмының өзгеруі
– нуклеотидтердің өзгерісі
Геномдық ( хромосома санының өзгерісі (кариотип)
Хромосомдық ( хромосома құрылымының өзгерісі)
– хромосома бөлігінің жоғалуы
– хромосома фрагментінің екі еселенуі
– хромосома бөлігінің 180 градусқа айналуы
мутация қасиеттері:
– тұқымқұалайды
– доминантты және рецессивті
– пайдалы және зиянды
– спонтанды
– қайталануы мүмкін
Мутация түрлері

Гендік мутация
Нүктелік мутация
Сайлент
Миссенс
Нонсенс
2. Хромосомдық мутация
Делеция
Дупликация Инверсия
Транслокация
МУТАЦИЯ ТҮРЛЕРІ
3. Геномдық мутация
полиплоидия
энеуплоидия

Нүктелік мутация
Бір нуклеотидтің алмасуы
Сайлент-(үнсіз алмасу мутациясы) –нуклеотидтердің алмасуы нәтижесінде аминқышқыл сол қалпында қалады;
Нонсенс – аминқышқыл кодонының стоп кодонға алмасуы.
Миссенс - ақуыздағы аминқышқыл қалдығының алмасуы;

Мутация түрлері
Спонтанды және индуцирленген мутациялар
Индуцирленген мутациялар :
Сәулелену-рентген, УФ
Ионданған сәулелену (ионизирующее) молекулаладағы коваленттік байланыстарды үзеді, мысалы ДНҚ- дағы және ол мутацияның негізгі себепшісі.
Оның кумулятивті эффектісі басым және жасушаны өлтіретін дозасы
УФ (254-260 нм) пурин және пиримидин негіздерін аномальды димер байланысына соқтырып, ДНК тізбегін өзгерістерге ұшыратады.

ОМ: Хромосомалық, гендік мутацияның туындау механизмін түсіндіру
Активити №2
Білім беру ресурстарын қолданып, видео материалдармен танысу-хромосомалық, гендік мутацияның туындау механизмін түсіндіру.
https://bilimland.kz/ru/courses/biologiya-ru/osnovy-genetiki-i-selekczii/osnovnye-zakonomernosti-izmenchivosti/lesson/mutacziya
https://www.google.kz/search?q=chromosomal+mutation&source=lnms&tbm=vid&sa=X&ved=0ahUKEwj03Jb49rnaAhXEF5oKHe4oApkQ_AUICygC&biw=1920&bih=925
1 топ Гендік мутация
2топ Хромосомалық мутация
3топ Геномдық мутация

Мутация түрлері
Хромосомалық
Хромосомалық мутация
кроссинговер кезінде жүреді.
Жұп гомологиялық хромосомалардың
генетикалық материалмен алмасу
кезінде болады.

Мутация түрлері
Хромосомдық

Гендік мутациялар
Треонин- Пролин- Глутамин қышқылы–Глутамин қышқылы
- ТГА - ГГА - ЦТТ - ЦТТ
Треонин- Пролин - Валин - Глутамин қышқылы
- ТГА - ГГА - ЦАЦ - ЦТТ
Орақ-пішінді анемияның пайда болуы

Гендік мутация
Гемофилия (қанның қалыпты ұйымауы) – генетикалық аурудық ең ауыр түрінің бірі. Патша әулетінде оған бастама берген Виктория патшаймы деп есептейді

Полиплоидия
Геномдық мутациялар
Гаплоидты генотип 1n2c
Диплоидты генотип 2n2c
Полиплоидты генотип
3n2c, 4n2c… 100n2c (геномды мутантарда )
14 хромосома
28 хромосома

Анеуплоидия - хромосома жұбында бір хромосоманың жетіспеуі немесе артық болуы.
Хромосома жоғалғанда (2n - 1) мутанттарды моносомик деп атайды, ал артық болса (2n + 1) — трисомик деп атайды. Анеуплоидия жасуша бөлінгенде туындайды егерде жасушаның тек бір полюсіне екі хромосома бірдей тартылса ал екіншісіне бөлінбесе; Бұндай жағдайда ұрықтану кезінде бір қалыпты гаметаға (1n ) екінші (2n) гамета қосылса трисомик, ал егерде бір қалыпты гаметаға (1n ) екінші (0n) қосылса — моносомик дүниеге келеді.
Анеуплоидия ауыр паталогияға әкеледі. Мысалы, хромосомалардың 21-і жұбындағы артық 1 хромосома Даун синдромын туындатады.
Геномдық мутация – клеткадағы хромосомалар санының өзгеруі. Оның бірнеше түрі бар: 1) полиплоидия – хромосома жиынтығының бірнеше еселеніп өсуі; 2) анеуплоидия – хромосома жиынтығының еселенбей өсуі; 3) гаплоидия – диплоидты (екі еселенген) хромосома жиынтығының кемуі.
Анеуплоидия
Геномдық мутациялар

Парадокс: вирустар (бактериофаг) –өздерінің жалғыз хромосомасының кейбір бөліктерінен айрылып, оны өзге ағзаның хромосомасындағы ДНҚ бөліктерімен алмастыра алады. Және сол жағдайда да, өздерінің функционалдық қабілетін жоғалтпай, жаңа қасеттерге ие бола алады. Мүмкін шошка, құс тымауы сол хромосомалық мутация салдары шығар.

Геномдық мутация
«Артық» хромосома 21 жұпта қалыптасады және Даун синдромын туындатады (кариотипі-47 хромосома)

Активити №3.
Модельдеу «Адамның хромосомалық жинағының кариограммасын құру»
Бағалау критерийі:
Кариотип:
1) Хромосоманың жалпы саны
2) Аутосома саны ;
3) Жыныс хромосома саны;
4) жынысы (ер немесе әйел);
6) қалыптылығы және патологиясы (ауру түрі)

Енді мен, оқу мақсатына сәйкес жауап бере аламын…
https://bilimland.kz/ru/courses/biologiya-ru/osnovy-genetiki-i-selekczii/osnovnye-zakonomernosti-izmenchivosti/lesson/mutacziya
Тест / жаттығулара жауап беру:

Адамзаттың болашақ ұрпағының денсаулығы ұрпақтағы ата-тегінен қалыптасып келе жатқан, жинақталған зиянды «генетикалық жұктің» ауқымына және бұкіл адамзат генофондындағы жинақталған мутацияға тәуелді
Мутация жиілігінің туындауы тұқымқуалау арқылы туа пайда болатын ағза ахауларына, ағза кемістіктерінің жиі пайда болу проблемасына әкеледі
Осыған орай табиғатты қорғауда және адамзаттың генетикалық қауіпсіздін сақтауда ең басты міндетінің бірі –қоршаған ортаға жүйелі мониторинг жасау және мутагендік, канцерогендік белседілік танытатын ластағыштардың көздерін анықтау болып табылады
Мутация маңыздылығы?

Сөйлемді аяқтаңыз:
«Бұгінгі сабақта тұсінгенім, ….»
Маған қиындық тұғызған сабақ тұстары
…..
Мен түсіндре аламын….
Рефлексия