Тіндердің жүйе қалыптастырушы факторлар

ЖОСПАР
Кіріспе.....................................................................................................................................................................................3
Тіндердің жүйе қалыптастырушы факторлар................................................................................................................4
Кооперация.....................................................................................................................................................................................................................5
Механикалық контакттар...............................................................................................................................................................................................6
Саңылау контакттар........................................................................................................................................................................................................7
Өзара әрекеттесуі.............................................................................................................................................................................................................6
«Индукциялық» әрекеттесу.............................................................................................................................................................................................9
ТІНДІК ГОМЕОСТАЗДЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТЕТІН МЕХАНИЗМДЕР..........................................................................................................12
Тіндік гомеостаз.............................................................................................................................................................................................................12
Цитокиндер.....................................................................................................................................................................................................................14
Кейлондар.......................................................................................................................................................................................................................19
Гормондар.......................................................................................................................................................................................................................20
Нейромедиатор...............................................................................................................................................................................................................21
Тіңдердің өзгергіштіктері………………………………………………………………………………………………………………...22
Жасқа байланысты өзгерістер…………………………………………………………………………………………….23
Сыртқы орта факторларының әсерінен болатын өзгерістер…………………………………………………………….24
Қорытынды...........................................................................................................................................................................30
Қолданылған Әдебиеттер тізімі........................................................................................................................................31

КІРІСПЕ
Гистогенез-тін даму процесі.Тін құрамындағы жасушалардың өзара байланыстары да және бұл тіннің көршілес тіндермен арақатынастары да маңызды.

ТІНДЕРДІҢ ЖҮЙЕ ҚАЛЫПТАСТЫРУШЫ ФАКТОРЛАР

Біркелкі жасушалар топтарының біртұтас тін жүйесіне интеграциялану(бірігу) кезінде жасушалар және олармен байланысты жасушааралық зат физикалык (механикалық) бірігуі тиіс. Сонымен бірге, бірлескен әр түрлі жасушалардың және әр түрлі тіндердің іс-әрекеттері кооперацияға (лат.cooperatio - серіктестік, ынтымақтастық, қауымдасу) ұшырауы тиіс. Тек осы жағдайда ғана тін немесе ағза өз функцияларын атқаруға қабілетті болады.
Кооперация

Тіндік жүйе қалыптасу кезінде көрші жасушалардың бір-біріне адгезиясын(жабысуын) камтамасыз ететін механикалық контакттар, яғни байланыстыратын кұрылымдар (десмосомдар, жартылай және белдемелік десмосомдар) ерекше рөл атқарады. Тектес жасушалар арасында олардың дифференциялануы үшін рөлі, әсіресе маңызды, метаболизмдік (зат алмасу) - коммуникациялық (ақпарат алмасу) байланыстарды қамтамасыз ететін контакттар дамиды. Мысалы, саңылаулы контакттар (нексустар) арқылы жасушалар иондарымен және ұсақ молекулалық қосылыстарымен алмасып, іс-әрекеттерінің кооперациясын ынтымақтастығын қамтамасыз етеді .
Механикалық контакттар

МЕХАНИКАЛЫҚ КОНТАКТТАР

Организмді құрайтын әр түрлі тіндердің дамуы үнемі олардың өзара әрекеттесуі арқылы өтеді. Тіндердің морфологиясы белгілі бір дәрежеде оны қоршаған басқа тіндік жүйелердің ерекшеліктеріне тығыз байланысты. Тіннің өз қызметтерін қалыпты атқаруының шарты - оның басқа көрші тіндермен тығыз байланыста болуы.
Өзара әрекеттесу

«ИНДУКЦИЯЛЫҚ» ӘРЕКЕТТЕСУ
Организмнің жеке даму процесі кезіндетіндер арасында "индукциялық" деп аталатын әрекеттестіктер пайда болады.
Бұлардың мәні мынада - бір тіннің немесе оның эмбриондық бас-тамасының жасушалары басқа тіннің немесе бастамасының жасушаларын дамуға және дифференциялануға мәжбүр етеді, яғни индукциялық әсерін тигізеді.

ПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙДА
Тінаралық әрекеттесулер,әсіресе, айқын патологиялық жағдайларда көрінеді. Мысалы, тері жарақаттарының жазылуы (бітуі) үшін дәнекер тіннің хал-жайы өте маңызды.

Жарақат тек эпителий тіні жетілмеген (грануляциялық) дәнекер тіннің үстімен өрмелеп өскен жағдайда ғана жазылады.
Егерде жарақат тұсындағы дәнекер тін оның эпителиймен қапталуынан бұрын дифференцияланып (пісіп жетіліп) қойса, онда теріде жазылмайтын ойық жаралар пайда болады.Әрине, бұл әрекеттестіктердің негізінде молекулалық механизмдер жатады.

ТІНДІК ГОМЕОСТАЗДЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТЕТІН МЕХАНИЗМДЕР.
Тіндік гомеостаз (гр. hоmоios - тәрізді, сиякты; stasis - тұрып қалу. қозғалмайтындық, қатып қалушылык) деген термин тіндердің структуралык- функциялық ұйымынын біршама динамикалық (козғалысты) тұрақтылығын ұстау, сақтау деген мағынаны білдіреді. Оны тінішілік және мінаралық әрекеттестіктер қамтамасыз етеді. Тін аясындағы жасушааралық әрекеттестіктер жасушалық адгезиялық молекулалардың қатысуымен іске асырылады. Сонымен бірге, бұл процестер кезінде дистанциялық (лат. distantia - арақашыктык), яғни тін құрамындағы жасушалар арасындағы химиялық әрекеттестіктердің де рөлі маңызды. Оларды қамтамасыз ететін - гуморалдық (сұйықтық, қандық) факторлар: метаболиттер, гормондар, цитокиндер және кейлондар.

ТІНДІК ГОМЕОСТАЗДЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТЕТІН МЕХАНИЗМДЕР.

ЦИТОКИНДЕР
Цитокиндер - жасушалардың пролиферациясы мен дифференциялануын реттейтін, тінспецификалық емес (яғни, нақтылы тінге арнайыланбаған, әр түрлі тіндердің жасушаларына әсер ететін) биологиялық активті заттар. Цитокиндердің жеткіліксіз немесе артық мөлшерде өндірілуі цитокинпатиялар деп аталатын ауруларға ұшыратады.

ЦИТОКИНДЕР

Интерлейкин
Колония ынталандырушы фактор

Ісіктер некрозының факторы

интерферон

КЕЙЛОНДАР
Кейлондар - нақтылы бір тіннің кемелденген жасушаларында өндірілетін және оның аз дифференцияланған камбиалды жасушаларының бөлінуін тежейтін тінспецификалық (яғни, арнайыланған, яғни тіннің нақтылы түріне ғана әсер ететін) факторлар. Кейлондардың синтезделуі тіндік гомеостазды- кемеліне жеткен нақтылы тін түрінің жасушалар санының тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Тінде кемелденген жасушалардың саны азайған сайын, кейлондардың өндірілуі де төмендейді. Нәтижесінде камбиалды жасушалар тез бөлініп, тіннің регенерациясы күшейеді. Осы құбылыстың айқын мысалы ретінде, әрбір жеке адамға (индивидуумға) белгілі дәрежеде тән тері эпидермисінің тұрақты қалыңдығын реттейтін механизмді келтіруге болады.

ГОРМОНДАР
Гормондар - эндокриндік бездерде немесе жеке эндокриноциттерде өндіріліп, қанға (немесе тіндік сұйықтыққа) бөлінетін биологиялық активті заттар. Гормондар нысана-жасушаларға әсер ету арқылы әр түрлі тіндердің өсуі мен функцияларын реттеп, тіндік гомеостазды қамтамасыз етеді.

НЕЙРОМЕДИАТОР
Нейромедиаторлар синапстарда (нейронаралық түйіспелер) немесе нейрондардың нерв ұштары мен нысана-жасушалар (бұлшық ет элемент-тері, без жасушалары) арасындағы саңылауларға бөлініп шығып, соңғыларға нерв импульсі берілуін қамтамасыз ететін биологиялық активті заттар .

ТІҢДЕРДІҢ ӨЗГЕРГІШТІКТЕРІ
Тіндердің өзгергіштігі - олардың жас ерекшеліктеріне және қоршаған орта жағдайларына байланысты қасиеттерін өзгерту мүмкіндігі.

ЖАСҚА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРІСТЕР
Жасқа байланысты өзгерістер жасушалар санының азаюымен, олардағы зат алмасу процестерінің төмендеуімен байланысты, бұл жасушалық және жасушалық емес ұлпалар құрылымдарының дистрофиялық өзгеруіне әкеледі.

СЫРТҚЫ ОРТА ФАКТОРЛАРЫНЫҢ ӘСЕРІНЕН БОЛАТЫН ӨЗГЕРІСТЕР
Сыртқы орта факторларының әсерінен болатын өзгерістер тіндердің тіршілік ету жағдайына бейімделуін көрсетеді, бұл көбінесе митоздық белсенділіктің және жасушалық элементтердің гипертрофиясына және гиперплазиясына әкелетін метаболикалық процестердің компенсаторлы жоғарылауында көрінеді.

Сүтқоректілерде, оның ішінде адамда да, көптеген тіндердің жасушалары, Мысалы, қанның жасушалары, организмнің өмiрi бойы үздіксіз жаңартылып отырады. Басқа мүшелерде, мысалы бауырда қалқанша және ұйқы бездерінде ересек дербес организмнің жасушалары қалыпты жағдайларда мүлде дерлік бөлінбейді. Егерде мұндай мүшенің бір бөлігі әр түрлі аурулар немесе жарақаттар салдарынан жойылса, онда оның сау бөліктерінің жасушалары бөліну мен дифференциялануға ынталандырылып, нәтижесінде мүшенің өлшемі және функциялары қалпына келтіріледі.

Жойылған немесе зақымданған мүшелер, тіндер және жасушалардың қалпына келу процесі регенерация деп аталады (лат. regeneratio - калпына келу, жаңару). Физиологиялык регенерация -организмнің қалыпты тіршілік әрекеттері барысында жойылған тіндер мен мүшелер бөліктерінің қалпына келуі, мысалы тері эпидермисінің физиологиялык регенерациясы. Репаративті регенерация - әлдеқандай патологиялық процестердің (ауыру, жарақат) әсерінен өлімге ұшыраған тіндер мен мүшелер бөліктерінің қалпына келуі.

БОРПЫЛДАҚ ДӘНЕКЕР ТІННІҢ РЕГЕНЕРАЦИЯСЫ-ГРАНУЛЯЦИЯЛЫҚ ТІН

ЖАСУШАЛАРДЫҢ ЖАҢАРУ ДЕҢГЕЙІНЕ СӘЙКЕС ДЕНЕНІҢ БАРЛЫҚ ҰЛПАЛАРЫ ҮШ ТОПҚА БӨЛІНЕДІ.

ҚОРЫТЫНДЫ
Тінаралық әрекеттесулер,әсіресе, айқын патологиялық жағдайларда көрінеді. Мысалы, тері жарақаттарының жазылуы (бітуі) үшін дәнекер тіннің хал-жайы өте маңызды.
Регенерация кұбылысының теориялық мәселелерін жете зерттеу медициналық тәжірибе үшін өте маңызды, себебі бұл процесті реттейтін механизмдерді анықтауға, демек, закымданған тіндерді қалпына келтірудің оңтайлы жолдарын ашуға мүмкіндік береді.