Тірі ағзалардағы қоректік заттардың тасымалдануы. Сабақ пен тамырдың құрылысы мен қызметіндегі байланыс

Қан
Лимфа
Ұлпалық сұйықтық

1.Плазма – сұйық бөлігі
2. Қан жасушалары – эритроцит(қызыл)
лейкоцит (ақ), тромбоцит.
Қанның маңызы:
Заттармен газдарды тасымалдау
Микроағзалардан қорғайды
Үрдістерді басқаруға қатысады
Жылуды реттеуге қатысады
Қан құрамы:
Қанайналым жүйесінің мүшелері:
1.ЖҮРЕК – Қанды қозғалысқа келтіреді
2.ҚАНТАМЫРЛАР:
АРТЕРИЯ – Жүректен қанды тасымалдайды
ВЕНА – Жүрекке қанды алып келеді
КАПИЛЛЯРЛАР – Заттар мен газдардың алмасуы жүретін ұсақ қантамырлар

Жүрек
Қанды артерия арқылы әр түрлі ұлпаларға жеткізу қызметін атқарады

САБАҚ ЖӘНЕ ТАМЫР ҚҰРЫЛЫСЫ МЕН ҚЫЗМЕТТЕРІНІҢ
ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫН СИПАТТАУ.
Ксилема мен флоэма элементтерінің құрылысын салыстыру

Вегетативті
Генеративті
Тамыр
Сабақ
Жапырақ
Гүл
Тұқым
Гүлді өсімдіктердің мүшелері

ҚОРЕК
ТІРЕК
ТАМЫР ҚЫЗМЕТІ

ТАМЫР
жүйесі
НЕГІЗГІ
ЖАНАМА
ҚОСАЛҚЫ

???
???
???
Тамыр бөлімдері

Тамыр оймақшасы
Тамыр түкшелері
Бөліну аймағы
Өсу аймағы
Сору аймағы
Тамыр түкшелерінің даму сызбасы
Өткізу аймағы

алғашқы қабық
Тамыр түкшелері
Тасымалдау жүйесі
сосуды
Судың тасымалдануы түтікшелер арқылы жасушаларға өтеді

Сабақ
Сабақтың қызметі
Қорғаныш
Тасымалдау Транспорттық (өткізгіш)
Қор жинаушы
Фотосинтездеуші
Сабақ – өсімдіктің жер асты мүшелері мен жер үсті мүшелерін жалғастырып тұратын орталық тірек. Қызметі: 1) сабаққа – бүршік, жапырақ, гүл, жеміс бекінеді; 2) қоректік заттар сабақ арқылы қозғалады; 3) органикалық заттар қорға жиналады; 4) фотосинтезге қатысады.Өсімдік сабақтары шөптекті, ағаштекті немесе сүректі болып бөлінеді.

Ішкі құрылысы 4 қабаттан тұрады: қабық, камбий, сүрек, өзек
Ішкі құрылысы 4 қабаттан тұрады: қабық, камбий, сүрек, өзек
1. Қабық – сабақтың ең сыртқы қабаты. Қабық – өң, тоз, тін қабатынан тұрады. Өң – түссіз (мөлдір), жас сабақтардың сыртын қаптайды. Үлкен ағаштардағы өң түлеп түсіп, орнын тоз алмастырады. Тоз қалың болса да ішкі жасушалардың тыныс алуына оттегін өткізеді. Тозда тыныс алуға қатысатын пішіні төмпешікке ұқсаған жасушаларды жасымықша дейді. Жасымықшалар өркендердің сыртынан бұртиып айқын білінеді. Тоздың ішкі жағында қабыққа беріктік (мықтылық) қасиет беретін тін қабаты орналасқан. Кендір, зығыр, мақта өсімдіктерінде қабықтың тін талшықтары жақсы дамыған. Тін талшықтарынан өндірісте түрлі маталар, бұйымдар тоқылады. Қабық өсімдікті сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларынан қорғайды.

2. Камбий – қабықтан кейінгі орналасатын қабат. Жас бұтақтың қабығын сылып тастаса камбий жасушаларының қабықшасы жыртылады (бұзылады). Қабықшасы жыртылған жасуша ішіндегі цитоплазма мен шырыны ағып кетеді. Сылынған жерді саусақпен сипаса, шырышты дымқыл байқалады. Камбий ағаштардың бір жылдық өркенінде қабықтан кейінгі сары түсті қабат пайда болады. Камбий жасушалары ұшы сүйірленген ұзынша пішінді. Бірнеше қабат жасушалардан түзіліп, камбий аймағын құрайды. Барлық жасушалары бөлінуге қабілетті. Камбий жасушалары қыста бөлінбейді. Көктем шығысымен қарқынды бөліне бастайды. Камбий жасушаларының бөлінуінен ағаштар жыл сайын жуандай береді. Камбийден жылдық қабаттар (шеңберлер) түзіледі. Шеңбер саны арқылы ағаштардың жасын ажыратуға болады.
3. Сүрек – сабақтың едәуір бөлігін алып жататын камбийден кейін орналасатын қабат. Жасушаларының пішіндері мен мөлшері біркелкі емес. Ұзын, жіңішке жасушалары қосылып, түтікше құрайды. Түтікшенің айналасын беріктік қасиет беретін қалың қабықшалы сүрек талшықтары қоршайды. Камбий жасушалары дамылсыз бөлінетіндіктен, ағаш діңі жуандап өседі.
4. Өзек – сабақтың орталық бөлімі. Жас өркенде жасушалары тірі болғандықтан, органикалық заттар қорға жиналады. Өзек жасушалары өзек сәулелерін құрайды. Өзек сәулелерінің жасушалары сабақтың барлық бөлімдерін бір-бірімен байланыстырады. Қоректік заттар өзек сәулелері арқылы сабақтың басқа қабаттарына жеткізіледі. Өзек сәулелері де камбийден түзіледі.

Ағаш қабаттары
Қабық
Өң
Тін
Камбий
Өзек
Сүрек

Сабақтың ішкі құрылысы
өң
тоз
Тін
флоэма
камбий
Сүрек
Ксилема
өзек

астыңғы эпидермис
үстіңгі эпидермис
Бағаналы
мезофилл
Борпылдақ
Мезофилл
Лептесік
Негізгі ұлпа

Заттардың тасымалдануы
ксилема
флоэма
Өткізгіш ұлпалардың тамырда орналасуы
Біріншілік
флоэма
Екіншілік
флоэма
Біріншілік
ксилема
Екіншілік
ксилема
Өткізгіш ұлпалардың сабақта орналасуы

.
Флоэма (1) - тін
Ксилема(2) - сүрек
Органикалық заттар тасымалданады
Жасушасы тірі, ядросы жоқ
Сабақтың қабығының тінінде орналасқан.
Сүзгілі түтіктер- меристемалық жасушадан пайда болады
Серіктік жасушалар
Жапырақтан сабақ арқылы заттарды тамырға
тасымалдайды.
Төмен ағыс жолымен
Су және минералды заттар тасымалданады
Тасымаладануы тек жоғары қарай
Жасушалары созылған, өлі
Сабақтың сүрегінде орналасқан
Сосудтар, трахеидтер- паренхималық жасушадан пайда болады
Тамырдан жоғары қарай сабақ пен жапыраққа заттарды тасымалдайды
Жоғары ағыс жолымен

Органикалық заттардың сүзгілі түтіктер арқылы төмен қарай тасымалдануы
Заттардың тасымалдануы
Су және минералды заттардың ксилема арқылы жоғары қарай тасымалдануы

Тапсырма №1
Тамыр бөлімдері. 1. Бөліну. 2. Өсу. 3. Сору. 4. Өткізу.

Тапсырма №2
Өң
Тоз
Тін флоэма
Камбий
Сүрек ксилема
Өзек

Кері байланыс «Квадрат»
Менің сабақтан күткенім................
Менің сабақтан алғаным..............
Бүгінгі сабақтан алған
мәліметті мен
өмірде ............ қолдана
аламын
Маған әлі де қажет..............